Kur’an-ı Kerim’i tecvit kurallarına uygun ve ahenkli okumanın en önemli konularından biri sakin mimin (مْ) okunuş hükümleridir. Harekesiz (cezimli) olan mim harfi, dudaktan çıkan ve bünyesinde doğal gunne sıfatı barındıran özel bir harftir. Sakin mimden sonra gelen harfin ne olduğuna bağlı olarak üç farklı tecvit kuralı ortaya çıkar. Bu haftaki dersimizde İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne, İhfa-i Şefevi ve İzhar-ı Şefevi kurallarını örnekleriyle öğreneceğiz.
1. Sakin Mim Kavramı ve İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne (مْ + م)
Harekesi olmayan, cezimli mim (مْ) harfine sakin mim denir. Mim harfinin mahreci (çıkış yeri) her iki dudağın birbirine kapanmasıdır; bu nedenle sakin mimle ilgili kurallar Arapçada “dudak” anlamına gelen “şefe” kelimesine nispetle şefevî (dudağa ait) hükümler olarak adlandırılır. Sakin mimden sonra gelen harfe göre üç okunuş şekli vardır.
1. İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne (Gunneli İdgam-ı Misleyn): Sakin mimden (مْ) sonra harekeli bir mim (م) harfi geldiğinde, mahreçleri ve sıfatları birebir aynı olan bu iki mim harfi birbirine katılır (idgam edilir). Birinci sakin mim ikinci harekeli mimin içine katılarak şeddeli tek bir mim gibi okunur ve bu sırada ses genizden getirilerek 1,5 elif miktarı gunne (tutma) yapılır. • Örnekler: — لَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ: Sakin mimden sonra مَا kelimesinin harekeli mimi gelmiştir (leküm-mâ). — اِنَّهَا عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌ: عَلَيْهِمْ sonundaki sakin mimden sonra مُؤْصَدَةٌ kelimesinin harekeli mimi gelmiştir (aleyhim-mü’sadeh). — ف۪ي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ: Sakin mimden sonra م gelmiştir (fî kulûbihim-merad).
2. İhfa-i Şefevi / Dudak İhfası (مْ + ب)
Sakin mimden (مْ) sonra yalnız ve yalnız harekeli bir bâ (ب) harfi gelirse İhfa-i Şefevi (Dudak İhfası) olur. Hem mim (م) hem de bâ (ب) harfi dudaklardan çıktığı için, sakin mimden bâ harfine geçerken iki harfi tamamen ayrı okumak zorlaşır; tamamen birleştirmek ise mimin gunne sıfatını yok eder. Bu nedenle sakin mim gizlenerek (ihfa edilerek) okunur.
Nasıl Uygulanır? Dudaklar birbirine sertçe bastırılmadan ve tamamen ayrılmadan, hafifçe birbirine değdirilir; ses geniz boşluğunda gunneli olarak 1,5 elif miktarı tutulduktan sonra bâ (ب) harfine geçilir. (Sakin nun veya tenvinden sonra ب geldiğinde yapılan İklab kuralında da nun sesi mime çevrildiği için okunuş şekli İhfa-i Şefevi ile tamamen aynıdır.) • Örnekler: — تَرْم۪يهِمْ بِحِجَارَةٍ (Fîl suresi): تَرْم۪يهِمْ kelimesinin sonundaki sakin mimden sonra بِ harfi gelmiştir. — اِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ يَوْمَئِذٍ لَخَب۪يرٌ (Âdiyât suresi): Hem رَبَّهُمْ بِهِمْ kısmında İhfa-i Şefevi hem de devamında İzhar-ı Şefevi vardır. — وَمَا هُمْ بِمُؤْمِن۪ينَ (Bakara suresi): هُمْ sonundaki sakin mimden sonra بِ gelmiştir.
3. İzhar-ı Şefevi / Dudak İzharı (مْ + Diğer 26 Harf)
Sakin mimden (مْ) sonra mim (م) ve bâ (ب) harfleri dışındaki diğer 26 harften herhangi biri gelirse İzhar-ı Şefevi (Dudak İzharı) olur. Sakin mim; Kelime ortasında da olabilir, iki ayrı kelime arasında da olabilir.
Nasıl Uygulanır? Dudaklar normal biçimde kapatılarak sakin mim, gunne ile uzatılmadan (tutulmadan), gizlenmeden ve sekte/kalkale yapılmadan net ve açık bir şekilde okunup hemen sonraki harfe geçilir. • Örnekler: — اَلَمْ نَشْرَحْ (مْ + ن), اَلَمْ تَرَ كَيْفَ (مْ + ت), اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ (مْ + د) — اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالّ۪ينَ (Fâtiha suresi): Bu ayetteki اَنْعَمْتَ (مْ + ت), عَلَيْهِمْ غَيْرِ (مْ + غ) ve عَلَيْهِمْ وَلَا (مْ + و) örneklerinin üçü de İzhar-ı Şefevi’dir.
Örnekler
Örnek 1Kureyş suresinde geçen “اَلَّذ۪ي اَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ” ayetindeki sakin mimlerin (مْ) tecvit hükmünü açıklayınız.
Cevabı göster
Ayette geçen اَطْعَمَهُمْ مِنْ ve آمَنَهُمْ مِنْ ifadelerinin her ikisinde de sakin mimden (مْ) sonra harekeli bir mim (م) harfi gelmiştir. Dolayısıyla her iki yerde de İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne kuralı vardır; iki mim şeddeli ve gunneli olarak birleştirilerek okunur.
Örnek 2Fîl suresinin bütün ayetlerinde geçen “اَلَمْ تَرَ”, “اَلَمْ يَجْعَلْ”, “كَيْدَهُمْ ف۪ي”, “عَلَيْهِمْ طَيْرًا” ve “تَرْم۪يهِمْ بِحِجَارَةٍ” ifadelerindeki sakin mim kurallarını sınıflandırınız.
Cevabı göster
• اَلَمْ تَرَ (مْ + ت), اَلَمْ يَجْعَلْ (مْ + ي), كَيْدَهُمْ ف۪ي (مْ + ف) ve عَلَيْهِمْ طَيْرًا (مْ + ط) ifadelerinde sakin mimden sonra م ve ب dışındaki harfler geldiği için İzhar-ı Şefevi vardır. • تَرْم۪يهِمْ بِحِجَارَةٍ (مْ + ب) ifadesinde ise sakin mimden sonra ب harfi geldiği için İhfa-i Şefevi vardır.
Örnek 3Sakin mimin hükümlerine neden “Şefevî” (İhfa-i Şefevi, İzhar-ı Şefevi) adı verilmektedir?
Cevabı göster
Arapçada “şefe” kelimesi “dudak” demektir. Mim (م) ve bâ (ب) harflerinin çıkış yeri (mahreci) dudaklar olduğu için sakin mimle ilgili bu tecvit kurallarına dudağa nispetle Şefevî adı verilmiştir.
Örnek 4Sakin mimin üç okunuş şeklinden hangilerinde gunne (genizden 1,5 elif miktarı tutma) yapılır, hangisinde yapılmaz?
Cevabı göster
İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne (مْ + م) ve İhfa-i Şefevi (مْ + ب) kurallarında 1,5 elif miktarı gunne yapılır; İzhar-ı Şefevi kuralında ise gunne ile tutma yapılmaz, mim açıkça okunup geçilir.
Örnek 5“وَهُمْ ف۪يهَا خَالِدُونَ” ayetinde sakin mimden sonra fâ (ف) harfi geldiğinde okuyucunun özellikle neye dikkat etmesi gerekir?
Cevabı göster
Mim ve fâ harflerinin her ikisi de dudak bölgesinden çıktığı için dudaklar gevşek bırakılırsa mim gizlenerek yanlışlıkla ihfaya dönüşebilir. Bu hataya düşmemek için وَهُمْ kelimesinin sonundaki mimde dudaklar tam kapatılarak İzhar-ı Şefevi net biçimde uygulanmalıdır.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Sakin mimden (مْ) sonra harekeli bir bâ (ب) harfi geldiğinde oluşan tecvit kuralı aşağıdakilerden hangisidir?
Sakin mimden (مْ) sonra harekeli bâ (ب) harfi geldiğinde dudak ihfası olan İhfa-i Şefevi yapılır.
2Aşağıdaki ayet bölümlerinin hangisinde sakin mimle ilgili “İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne” kuralı bulunmaktadır?
عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌ ifadesinde sakin mimden (مْ) sonra harekeli mim (مُ) geldiği için İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne vardır.
3Sakin mimden (مْ) sonra mim (م) ve bâ (ب) harfleri dışındaki diğer 26 harften biri geldiğinde hangi tecvit kuralı uygulanır?
Sakin mimden sonra م ve ب dışındaki 26 harften biri geldiğinde sakin mim açıkça okunur; buna İzhar-ı Şefevi denir.
4“وَمَا صَاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ” (Tekvîr, 22) ayetinde altı çizili olan “صَاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ” kısmında hangi sakin mim kuralı vardır?
صَاحِبُكُمْ kelimesinin sonundaki sakin mimden (مْ) sonra بِمَجْنُونٍ kelimesinin bâ (ب) harfi geldiği için İhfa-i Şefevi vardır.
5Sakin mimden sonra aşağıdaki harflerden hangisi geldiğinde mahreç yakınlığından dolayı ihfaya kaymamak için İzhar-ı Şefevi’yi daha dikkatli yapmak gerekir?
Vav (و) ve fâ (ف) harfleri mim gibi dudak mahreçli olduğu için sakin mimden sonra geldiklerinde ihfaya kaymamak adına İzhar-ı Şefevi’ye özellikle dikkat edilir.
6Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Sakin mimden sonra yalnızca mim (م) harfi geldiğinde İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne olur.
Sakin mimin kendi cinsi olan harekeli mime uğraması gunneli idgam-ı misleyndir.
- İzhar-ı Şefevi kuralı yalnızca iki ayrı kelime arasında gerçekleşir, tek kelimenin ortasında olmaz.
Yanlıştır; İzhar-ı Şefevi hem tek kelimenin ortasında (اَلْحَمْدُ، اَنْعَمْتَ gibi) hem de iki kelime arasında (اَلَمْ تَرَ gibi) gerçekleşir.
- İhfa-i Şefevi uygulanırken sakin mim yaklaşık 1,5 elif miktarı gunne ile tutularak okunur.
İhfa-i Şefevi ve İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne kurallarının her ikisinde de gunne yapılır.
- Fâtiha suresindeki “اَلْحَمْدُ” kelimesinde sakin mimden sonra dâl (د) harfi geldiği için İhfa-i Şefevi vardır.
Yanlıştır; sakin mimden sonra د harfi geldiği için İzhar-ı Şefevi vardır.
- “Şefevî” kelimesi Arapçada “dudakla ilgili” anlamına gelir.
Şefe dudak, şefevî ise dudağa ait demektir.
- Sakin mimden sonra yalnızca mim (م) harfi geldiğinde İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne olur.
7Aşağıdaki Kur’an-ı Kerim örneklerini ve harf dizilimlerini doğru tecvit kurallarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
8Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Üzerinde hareke bulunmayan, cezimli mim (مْ) harfine mim adı verilir.
- Sakin mimden sonra harekeli bir mim (م) geldiğinde iki harf birleştirilerek İdgam-ı Meal-Gunne yapılır.
- Sakin mimden sonra yalnız (ب) harfi geldiğinde İhfa-i Şefevi kuralı oluşur.
- Sakin mimden sonra م ve ب dışındaki 26 harften biri geldiğinde mimin açıkça okunmasına -ı Şefevi denir.
- Mim ve bâ harflerinin çıkış yeri (mahreci) olduğu için bu kurallara şefevî hükümler denir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
9Sakin mimin (مْ) üç okunuş şeklini (İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne, İhfa-i Şefevi, İzhar-ı Şefevi) hangi harflerle gerçekleştiğini ve nasıl telaffuz edildiğini belirterek birer örnekle açıklayınız.
1. ipucu: 1. İpucu: مْ harfinden sonra م gelmesi (İdgam-ı Misleyn) ve ب gelmesi (İhfa-i Şefevi) durumlarında gunne yapıldığını belirtiniz.
2. ipucu: 2. İpucu: م ve ب dışındaki diğer 26 harf geldiğinde (İzhar-ı Şefevi) mimin tutulmadan açıkça okunduğunu yazınız.
Cevap: 1. İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne: Sakin mimden (مْ) sonra harekeli bir mim (م) harfi geldiğinde olur. İki mim birleştirilerek şeddeli gibi ve 1,5 elif miktarı gunneli okunur (Örnek: لَكُمْ مَا / عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌ). 2. İhfa-i Şefevi: Sakin mimden (مْ) sonra harekeli bir bâ (ب) harfi geldiğinde olur. Dudaklar hafifçe birbirine değdirilerek sakin mim gunneli olarak gizlenir (Örnek: تَرْم۪يهِمْ بِحِجَارَةٍ / رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ). 3. İzhar-ı Şefevi: Sakin mimden (مْ) sonra م ve ب dışındaki diğer 26 harften biri geldiğinde olur. Sakin mim gunneyle tutulmadan ve gizlenmeden açıkça okunur (Örnek: اَلَمْ تَرَ / اَلْحَمْدُ).
Kısaca
- Sakin Mim (مْ): Üzerinde hareke bulunmayan, cezimli mim harfidir; kelime ortasında veya kelime sonunda (özellikle هُمْ، كُمْ، تُمْ zamirlerinde) sıkça bulunur.
- 1. İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne (مْ + م): Sakin mimden sonra harekeli bir mim (م) harfi gelirse, iki mim birleştirilerek şeddeli gibi ve gunneli olarak (yaklaşık 1,5 elif miktarı tutularak) okunur.
- 2. İhfa-i Şefevi (مْ + ب): Sakin mimden sonra harekeli bir bâ (ب) harfi gelirse, dudaklar birbirine aşırı bastırılmadan hafifçe temas ettirilerek sakin mim gunneli olarak gizlenir (dudak ihfası).
- 3. İzhar-ı Şefevi (مْ + diğer 26 harf): Sakin mimden sonra mim (م) ve bâ (ب) harfleri dışındaki diğer 26 harften biri gelirse, sakin mim tutulmadan ve gizlenmeden açıkça okunur (dudak izharı).
- Vav (و) ve Fâ (ف) Uyarısı: Sakin mimden sonra dudak harfleri olan و veya ف geldiğinde mimin gizlenmemesine ve tam İzhar-ı Şefevi yapılmasına ekstra özen gösterilmelidir.
Bu dersin öteki kaynakları
- 11. Sınıf Kur'an-ı Kerim Yıllık Planı (2026-2027) Yıllık plan
- Kur'an-ı Kerim Dersi Öğretim Programı (ortaöğretim) Öğretim programı
- 11. Sınıf Kur'an-ı Kerim Günlük Planları (2026-2027) Ders planı