Bilgi Felsefesinin Temel Problemlerinin Derinleştirilmesi: Bilginin Tanımı, Şüpheden Kesinliğe Yöntemler, Deneyciliğin Sorgulamaları, Kant'ın Yargı Ayrımı ve Doğruluk Kuramlarının Değerlendirilmesi

Bilginin imkânı tartışmasının arkasında daha temel bir soru yatar: Bilgi tam olarak nedir? Gündelik dilde “biliyorum”, “sanıyorum” ve “inanıyorum” ifadelerini çoğu zaman birbirinin yerine kullanırız. Felsefede ise bu kavramlar titizlikle ayrılır. Sanı (doksa), yeterli gerekçesi olmayan, doğru da yanlış da çıkabilen kanaattir. İnanç, bir önermeyi doğru kabul etme tutumudur. Bilgi ise inancın ötesine geçer: Doğru olmalı ve sağlam bir gerekçeye dayanmalıdır. Platon, Devlet adlı eserinde bu ayrımı bölünmüş çizgi benzetmesiyle anlatır. Çizginin görünür dünyaya ait alt kısmında gölge ve yansımalara ilişkin eikasia (tahmin) ile somut nesnelere ilişkin pistis (inanç) yer alır; bu ikisi birlikte doksayı oluşturur. Düşünülür dünyaya ait üst kısımda ise matematik nesnelerine ilişkin dianoia (düşünme) ve idealara ilişkin noesis (akılla kavrama) bulunur; bunlar gerçek bilgiyi yani epistemeyi oluşturur.

Platon'un Theaitetos diyaloğunda “Bilgi algıdır.” görüşü eleştirilir, ardından bilginin “açıklamayla (logos) desteklenmiş doğru sanı” olabileceği tartışılır. Bu tartışmadan doğan klasik bilgi tanımı üç koşula dayanır: Önerme doğru olmalı, kişi ona inanmalı ve inancın yeterli gerekçesi bulunmalıdır. Bu tanım yüzyıllarca kabul gördü; ancak 1963'te Edmund Gettier yalnızca birkaç sayfalık bir makalede, üç koşulu da sağladığı hâlde bilgi saymakta zorlandığımız durumlar olduğunu gösterdi. Bu tür durumlara Gettier durumları denir. Bertrand Russell'ın daha önce verdiği durmuş saat örneği bu duruma çok benzer: Biri, her zaman doğru çalışan bir saate bakıp saatin 14.00 olduğuna inanır ve gerçekten saat 14.00'tür; fakat saat tam bir gün önce 14.00'te durmuştur. İnanç doğrudur, gerekçe de makul görünür; ama doğruluk şansa bağlıdır.

Bu tartışma doğru bilginin imkânı problemine yeni bir boyut kazandırır. Septik düşünür, bilginin koşullarının (özellikle sağlam gerekçenin) hiçbir zaman tam olarak sağlanamayacağını söyler. Dogmatik düşünür ise bu koşulların sağlanabildiği alanlar bulunduğunu savunur. Gettier'den sonra filozoflar tanıma dördüncü bir koşul eklemeye ya da “gerekçe” kavramını daha sıkı tanımlamaya çalıştılar. Bizim için önemli sonuç şudur: Doğru bir tahmin, bilgi ile aynı şey değildir; bilgi, doğruluğun tesadüfe değil sağlam bir temellendirmeye dayanmasını gerektirir.

Septisizm yalnızca bir karşı görüş değil, aynı zamanda dogmatik filozofların aşmak zorunda olduğu bir sınavdır. Bu sınavı en sistemli biçimde veren düşünürlerden biri René Descartes'tır. Descartes, 1641'de yayımladığı Meditasyonlar adlı eserinde bilgilerini sağlam bir temele oturtmak için en ufak şüphe taşıyan her şeyi geçici olarak bir kenara bırakır. Önce duyuların bizi zaman zaman yanılttığını hatırlatır: Uzaktaki kare bir kule yuvarlak görünebilir. Ardından rüya kanıtını ileri sürer: Rüyadayken de her şeyi gerçek sanırız; şu an uyanık olduğumuzdan nasıl emin olabiliriz? En sonunda kötü cin varsayımı ile matematik bilgilerimizin bile bizi aldatan güçlü bir varlık tarafından zihnimize yerleştirilmiş olabileceğini düşünür. Ancak bu kadar şüphenin ortasında şüphe edemeyeceği bir şey kalır: Şüphe eden kendisinin var olması. Böylece ilk kesin bilgi olan cogitoya (“Düşünüyorum, öyleyse varım.”) ulaşır ve bunu açık ve seçik bilginin ölçütü olarak kullanır.

Descartes'tan yaklaşık beş yüz yıl önce Gazâlî, el-Munkız mine'd-Dalâl (Yanılgıdan Kurtaran) adlı eserinde benzer bir iç yolculuğu anlatır. Gazâlî önce duyulara yönelir: Gölge duruyor gibi görünür ama zamanla yer değiştirdiği anlaşılır; yıldız bir para kadar küçük görünür ama hesaplar onun yeryüzünden büyük olduğunu gösterir. Duyuların hükmünü aklın düzelttiğini görünce bu kez aklın güvenilirliğini sorgular: Rüyada gördüklerimize inanırız, uyanınca yanıldığımızı anlarız; belki akıl hükümlerinin de ötesinde onları düzeltecek bir hâl vardır. Gazâlî bu şüphe döneminin yaklaşık iki ay sürdüğünü anlatır ve bu dönemden kanıt dizerek değil, Allah'ın kalbe attığı bir nur sayesinde çıktığını, zorunlu akıl ilkelerine güveninin böylece geri geldiğini söyler. Bu nedenle Gazâlî'nin şüphesi de Descartes'ınki gibi bir amaç değil, hakikate giden yolda bir arınma aşamasıdır.

İslam düşüncesinde benliğin kesinliğine ilişkin bir başka ünlü örnek İbn Sînâ'nın askıdaki (uçan) insan düşünce deneyidir. İbn Sînâ, yetkin bir aklla birden yaratılmış, gözleri kapalı, boşlukta asılı duran, organları birbirine değmeyen ve hiçbir duyum almayan bir insan düşünmemizi ister. Bu insan dış dünyaya, hatta kendi bedenine dair hiçbir şey algılamaz; yine de kendi varlığının farkında olur. İbn Sînâ buradan, benliğin (nefsin) bilgisinin duyu deneyimine bağlı olmadığı sonucunu çıkarır. Bu düşünce deneyi, akla ve doğrudan farkındalığa dayanan bilginin imkânını savunması bakımından rasyonalist çizgiye yakın durur ve Descartes'ın cogitosuyla sıkça karşılaştırılır.

Empirizmin “zihin doğuştan boş bir levhadır” düşüncesi, bilginin nasıl oluştuğunu da açıklamak zorundaydı. John Locke, 1690'da yayımlanan İnsan Anlığı Üzerine Bir Deneme adlı eserinde bütün idelerimizin iki kaynaktan geldiğini söyler: Dış dünyadan gelen duyum ve zihnin kendi işleyişini fark etmesi olan düşünüm. Bu kaynaklardan önce basit ideler (sarı, sıcak, sert gibi) gelir; zihin bunları birleştirerek karmaşık ideleri (elma, ordu, adalet gibi) oluşturur. Locke ayrıca nesnelerin niteliklerini ikiye ayırır: Şekil, hacim, katılık, hareket ve sayı gibi nesnenin kendisinde bulunan birincil nitelikler; renk, ses, tat ve koku gibi nesnenin bizde uyandırdığı etkiler olan ikincil nitelikler.

George Berkeley, Locke'un bu ayrımını sorgular. Ona göre şekil ve hacim de tıpkı renk gibi algıya bağlıdır; bir nesnenin büyüklüğünü de rengini de ancak algıladığımız ölçüde biliriz. Öyleyse algılanmayan, kendi başına var olan bir maddeden söz etmek anlamsızdır. Berkeley bu görüşünü “Var olmak algılanmaktır.” sözüyle özetler. Ona göre odadan çıktığımızda masa yok olmaz; çünkü her şeyi her an algılayan Tanrı'dır. Böylece Berkeley, deneyden yola çıkarak maddenin algıdan bağımsız varlığını reddeden bir sonuca ulaşır.

Deneyciliği en uç noktaya taşıyan David Hume olmuştur. Hume, zihnin içeriklerini canlı ve güçlü algılar olan izlenimler ile bunların soluk kopyaları olan ideler diye ayırır. Bir idenin anlamlı olması için onu bir izlenime kadar izleyebilmemiz gerekir. Hume bu ölçütü nedensellik ilkesine uygular: Bir bilardo topunun diğerine çarptığını ve ikincisinin hareket ettiğini görürüz; ama aradaki zorunlu bağı hiçbir zaman görmeyiz. Gördüğümüz yalnızca iki olayın sürekli art arda gelmesidir; zorunluluk fikri ise zihnimizin alışkanlık sonucu oluşturduğu bir beklentidir. Buradan ünlü tümevarım problemi doğar: Güneşin bugüne kadar her sabah doğmuş olması, yarın da doğacağını mantıksal olarak kanıtlamaz. Kant, Hume'un bu sorgulamasının kendisini “dogmatik uykusundan uyandırdığını” söyleyecektir.

Hume'un nedenselliği alışkanlığa indirgemesi, doğa bilimlerinin zorunlu yasalarını tehlikeye sokuyordu. Immanuel Kant, 1781'de yayımlanan Saf Aklın Eleştirisi adlı eserinde bu sorunu çözmek için yargıları iki ölçüte göre sınıflandırdı. Birinci ölçüt yargının içeriğidir: Yüklemin anlamı öznenin içinde zaten bulunuyorsa yargı analitiktir; Kant'ın örneğiyle “Bütün cisimler yer kaplar.” Cisim kavramını düşündüğümüzde yer kaplamayı da düşünürüz; bu yargı bilgimizi genişletmez, yalnızca açıklar. Yüklem özneye yeni bir bilgi ekliyorsa yargı sentetiktir: “Bütün cisimler ağırdır.” Ağırlık, cisim kavramının içinde bulunmaz; onu deneyle öğreniriz.

İkinci ölçüt yargının bilinme yoludur: Deneyden bağımsız bilinen yargılar apriori, deneyle bilinenler aposterioridir. Analitik yargılar her zaman apriori, gündelik gözlem yargıları ise sentetik aposterioridir. Kant'ın asıl buluşu üçüncü bir türün varlığını göstermesidir: Sentetik apriori yargılar. Kant'a göre “7 + 5 = 12” yargısında 12 kavramı 7 ile 5'in toplanması kavramında doğrudan saklı değildir; bu yüzden yargı bilgimizi genişletir, yani sentetiktir. Ama aynı zamanda deneyden bağımsız, zorunlu ve evrenseldir, yani aprioridir. “İki nokta arasındaki en kısa yol doğrudur.” ve “Her olayın bir nedeni vardır.” yargıları da bu türdendir. Böylece Kant, Hume'a karşı matematiğin ve doğa biliminin temel ilkelerinin zorunluluğunu savunmuş olur.

Peki deneyden bağımsız ama bilgimizi genişleten yargılar nasıl mümkündür? Kant'ın yanıtı, zihnin bilgiyi biçimlendiren yapılarındadır. Duyarlılık yetimiz her şeyi uzay ve zaman içinde algılar; Kant bunlara görü formları der. Anlama yetimiz ise duyu verilerini on iki kategori (birlik, çokluk, nedensellik gibi) aracılığıyla düzenler. Nedensellik dış dünyadan öğrenilmez; zihin onu deneyime kendisi getirir. Bu nedenle bütün deneyimlerimizde nedenselliğin geçerli olacağından eminizdir. Ancak bu kesinlik yalnızca deneyimlenebilen fenomenler için geçerlidir; Kant'ın eleştiriciliği, bilginin imkânını onaylarken sınırını da çizmiş olur.

Geçen hafta beş doğruluk ölçütünü tanıdık. Felsefe ise bir ölçütü öğrenmekle yetinmez, onu sınar. En eski ve en yaygın görüş olan uygunluk (karşılık) kuramının klasik ifadesini Aristoteles verir: “Olana olmadığını ya da olmayana olduğunu söylemek yanlıştır; olana olduğunu ve olmayana olmadığını söylemek doğrudur.” Bu kuram sağduyumuza çok yakındır ve doğa bilimlerinde gözlem ve deneyle işler. Ancak eleştirmenler şunu sorar: Bir önermeyi olguyla karşılaştırmak için olguya zihnimizden bağımsız nasıl ulaşacağız? Üstelik “7 + 5 = 12” ya da “Haksızlık yapmak kötüdür” gibi önermelerin dış dünyada hangi olguya karşılık geldiğini göstermek kolay değildir.

Tutarlılık kuramı, bu güçlüğü önermeleri olgularla değil, birbirleriyle karşılaştırarak aşmaya çalışır; matematik ve mantık gibi alanlarda çok güçlüdür. Zayıf yanı ise kendi içinde hiç çelişki taşımayan ama gerçekle hiçbir ilgisi olmayan bir sistemin de kurulabilmesidir: İyi kurgulanmış bir fantastik roman evreni tutarlı olabilir ama doğru değildir. Apaçıklık ölçütü (Descartes) bilgiye sağlam bir başlangıç noktası sunar; fakat “açık ve seçik” olanın kişiden kişiye değişebileceği, yani öznel kalabileceği eleştirisine açıktır. Tarihte pek çok insana apaçık görünen görüşler sonradan yanlış çıkmıştır.

Fayda ölçütü, William James ve John Dewey gibi pragmatistlerce savunulmuştur. James, bir düşüncenin doğruluğunu onun deneyimdeki “nakit değeri”ne, yani pratik sonuçlarına bağlar. Bu yaklaşım bilgiyi hayatla buluşturması bakımından değerlidir; ama yanlış bir inancın da geçici olarak fayda sağlayabileceği (örneğin yanlış bir teselli) unutulmamalıdır. Tümel uzlaşım ise bilim topluluğunun ortak kabullerine dayanır ve bilginin kamusal denetimini sağlar; ancak çoğunluğun da yanılabileceği açıktır: Yüzyıllarca neredeyse herkes Dünya'nın evrenin merkezinde olduğunu kabul etmişti. Bu nedenle çağdaş felsefede ölçütler birbirine rakip değil, tamamlayıcı olarak görülür: Bilimsel bir iddia hem olgulara uygun hem kabul görmüş bilgilerle tutarlı olmalı, hem de bilim topluluğunun denetiminden geçmelidir.

Bilgi felsefesinin problemleri yalnızca filozofların tartışma konusu değildir; her gün karşılaştığımız haberlerde, reklamlarda, sosyal medya paylaşımlarında ve hatta yapay zekâ araçlarının verdiği cevaplarda karşımıza çıkar. Bir iddiayı epistemolojik olarak çözümlemek için üç temel problemi sırayla sorulara dönüştürebiliriz. Önce imkân sorusu: Bu konuda kesin bilgiye ulaşmak mümkün mü, yoksa yalnızca olasılıklardan mı söz edebiliriz? Sonra kaynak sorusu: İddia neye dayanıyor; deneye mi, akıl yürütmeye mi, kişisel bir sezgiye mi, yoksa yalnızca bir otoritenin ya da söylentinin aktarımına mı? Son olarak ölçüt sorusu: Bu iddiayı hangi doğruluk ölçütüyle sınayabiliriz?

Bir örnek üzerinde düşünelim: Sosyal medyada “Günde üç bardak X çayı içmek hafızayı yüzde elli güçlendirir.” paylaşımı yayılıyor. İmkân açısından bakınca bu, ilke olarak deneyle sınanabilecek bir iddiadır; kesin değilse bile güçlü biçimde temellendirilebilir. Kaynak açısından paylaşımda bir deney adı, araştırmacı ya da veri yoktur; yani iddia deneye dayanıyormuş gibi görünse de gerçekte söylentiye dayanmaktadır. Ölçüt açısından uygunluk için kontrollü deneylere, tutarlılık için beyin ve beslenme hakkındaki yerleşik bilgilere, tümel uzlaşım için ise uzman kuruluşların görüşlerine bakmak gerekir. Hume'un uyarısı da burada işe yarar: Birinin çay içtikten sonra sınavda başarılı olması, çayın başarıya neden olduğunu göstermez; art arda gelmek nedensellik değildir.

Bu çözümleme bizi iki tuzağa karşı korur. Birincisi her duyduğunu sorgulamadan kabul eden saf (dogmatik) kabul tuzağıdır. İkincisi, hiçbir bilgiye güvenmeyip “Zaten kimse hiçbir şeyi bilemez.” diyerek düşünmeyi bırakan aşırı şüphe tuzağıdır. Descartes ve Gazâlî'nin örnekleri, şüphenin ancak doğruya ulaşmak için kullanıldığında değerli olduğunu gösterir. Bilgi felsefesinin bize kazandırdığı tutum, kanıt gelinceye kadar yargıyı askıya alan ama kanıt geldiğinde onu kabul etmeye hazır olan ılımlı ve eleştirel şüphedir. Bu tutum hem bilimsel düşünmenin hem de bilinçli yurttaşlığın temelidir.