Bilgi Felsefesinin Konusu, Temel Kavramları (Özne, Nesne, Doğruluk, Gerçeklik, Temellendirme) ve Doğru Bilginin İmkânı Problemi (Septisizm ve Dogmatizm) (FEL.10.4.1)

Örnekler

1. Örnek 1Bir botanikçinin ormanda yeni bir bitki türünü inceleyip özelliklerini kaydetmesi sürecindeki özne (süje), nesne (obje), bilgi aktı ve ürün (bilgi) unsurlarını belirleyiniz.

   Cevabı göster

   Bu süreçte incelemeyi yapan bilinçli araştırmacı (botanikçi) «özne (süje)»; incelenen bitki «nesne (obje)»; botanikçinin bitkiyi gözlemlemesi, sınıflandırması ve neden-sonuç ilişkisi kurması «algılama, düşünme ve açıklama aktları»; araştırma sonunda ulaştığı bilimsel yargılar ise «bilgi (ürün)» unsurudur.

2. Örnek 2«Altın atom numarası 79 olan bir metaldir» cümlesi üzerinden epistemolojideki gerçeklik (realite) ve doğruluk (hakikat) kavramlarının farkını açıklayınız.

   Cevabı göster

   Altın madeninin doğada, insan zihninden bağımsız olarak var olması «gerçeklik (realite)» kavramıyla ifade edilir ve varlığın (nesnenin) özelliğidir. «Altın atom numarası 79 olan bir metaldir» önermesinin dış dünyadaki altın nesnesinin yapısıyla birebir örtüşmesi ise «doğruluk (hakikat)» kavramıdır ve bilginin (yargının) özelliğidir.

3. Örnek 3Sofist düşünür Protagoras'ın «İnsan her şeyin ölçüsüdür; var olanların var olmalarının, var olmayanların var olmamalarının ölçüsüdür» sözünün doğru bilginin imkânı problemindeki karşılığını yorumlayınız.

   Cevabı göster

   Protagoras bu sözüyle bilginin duyumlara dayandığını, duyumların ise her bireyde ve her koşulda farklılaştığını (rölativizm / görecelik) savunmuştur. Ona göre birey sayısı kadar doğruluk vardır; dolayısıyla bütün insanlar için ortak, mutlak ve genel geçer bir doğru bilgiden söz edilemez.

4. Örnek 4Septik (kuşkucu) filozof Pyrrhon'un bilgi öğretisinde yer alan «epokhe» ve «ataraksia» kavramlarının anlamlarını ve aralarındaki ilişkiyi açıklayınız.

   Cevabı göster

   Pyrrhon'a göre nesnelerin gerçek doğası bilinemez ve her yargının karşısına eşit güçte bir karşıt yargı çıkarılabilir. Bu yüzden insan hiçbir konuda kesin olumlu ya da olumsuz yargıda bulunmamalıdır; bu yargıdan kaçınma durumuna «epokhe» denir. Epokhe uygulayan kişi tartışma ve yanılma kaygısından kurtularak «ataraksia» adı verilen ruh dinginliğine ve sarsılmaz huzura ulaşır.

5. Örnek 5Felsefede «temellendirme» kavramı ne demektir ve bir önermeyi «sanı (doksa)» olmaktan çıkarıp «bilgi (episteme)» konumuna nasıl taşır?

   Cevabı göster

   Temellendirme, ileri sürülen bir iddianın veya önermenin doğruluğunu destekleyen akılsal gerekçeleri, kanıtları ve öncülleri mantıksal tutarlılıkla ortaya koyma işlemidir. Dayanağı gösterilmemiş kuru iddialar veya tahminler «sanı (doksa)» olarak kalırken, temellendirilmiş ve doğrulanmış yargılar «bilgi (episteme)» niteliği kazanır.

6. Örnek 6Bilgi felsefesinde «Dogmatizm» başlığı altında toplanan akımların septisizmden ayrıldığı ortak temel noktayı belirtiniz.

   Cevabı göster

   Septisizm mutlak ve genel geçer doğru bilginin imkânsız olduğunu savunurken; Dogmatizm başlığı altında yer alan Rasyonalizm (akılcılık), Empirizm (deneycilik), Kritisizm (eleştiricilik), Entüisyonizm (sezgicilik) ve Pozitivizm (olguculuk) akımları, bilginin kaynağı konusunda farklı düşünseler bile «insan zihninin varlığı doğru ve kesin olarak bilebileceği» noktasında birleşirler.

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

1. 1Bilgi felsefesinde (epistemoloji) bilen özne ile bilinen nesne arasındaki bağı kuran algılama, düşünme, anlama ve açıklama gibi zihinsel etkinliklere ne ad verilir?

   ABilgi aktlarıBArkhe unsurlarıCMetafizik tözlerDOntolojik kategorilerEEstetik hazlar

2. 2«Ağrı Dağı Türkiye'nin doğusunda yer alan volkanik bir dağdır» ifadesinde, Ağrı Dağı'nın dış dünyada somut olarak var olması ile bu cümlenin coğrafi olguya uygun olması sırasıyla hangi kavramlarla karşılanır?

   ATemellendirme — SanıBGerçeklik — DoğrulukCDoğruluk — GeçerlilikDTutarlılık — ApaçıklıkEÖznellik — Görecelik

3. 3Antik Yunan septisizminin kurucusu Pyrrhon'a göre, duyuların yanıltıcılığı ve karşıt kanıtların eşitliği karşısında bilge kişinin kesin hüküm vermekten kaçınması (yargıyı askıya alması) hangi kavramla adlandırılır?

   AArkheBMimesisCEpokheDKatharsisEDiyalektik

4. 4«İnsan her şeyin ölçüsüdür; bu nedenle herkesin üzerinde uzlaşabileceği genel geçer bir doğru bilgi yoktur, birey sayısı kadar doğru vardır» görüşünü savunan yaklaşım ve temsilcisi aşağıdakilerden hangisidir?

   ARasyonalizm — SokratesBKritisizm — Immanuel KantCEmpirizm — John LockeDRölativizm (Sofistler) — ProtagorasEFenomenoloji — Edmund Husserl

5. 5

   • Bilginin oluşum sürecinde yönelen ve kavrayan bilinçli insana özne (süje), bilince konu olan varlığa ise nesne (obje) adı verilir.DoğruYanlış
   • Gerçeklik (realite) önermelerin ve yargıların bir özelliğiyken, doğruluk (hakikat) dış dünyadaki somut nesnelerin özelliğidir.DoğruYanlış
   • İleri sürülen bir iddianın mantıksal dayanaklarını ve gerekçelerini ortaya koyma işlemine temellendirme denir.DoğruYanlış
   • Bilgi felsefesinde dogmatizm, doğru bilginin imkânsız olduğunu ve insanın gerçeğe ulaşamayacağını savunan akımdır.DoğruYanlış
   • Descartes şüpheyi doğru ve apaçık bilgiye ulaşmak için bir yöntem (araç) olarak kullanırken, septikler şüpheyi bir amaç olarak görmüştür.DoğruYanlış

6. 6

   Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

   Özne (Süje)Gerçeklik (Realite)Doğruluk (Hakikat)EpokheTemellendirme

   Septisizmde kesin yargı vermekten kaçınma tutumuBir bilgi iddiasının mantıksal kanıt ve gerekçelerini sunmaBilen, algılayan ve nesneye yönelen bilinçli insanVarlığın insan zihninden bağımsız olarak bulunma durumuDüşüncenin ve önermenin yöneldiği nesneyle uyuşması

7. 7

   ontolojinihilizmepistemolojiataraksiadoksaestetikGorgiasdogmatizm
   1. Bilginin doğasını, imkânını, kaynağını ve sınırlarını araştıran felsefe disiplinine bilgi felsefesi veya adı verilir.
   2. Platon'un bilgi kuramında duyulara dayalı sıradan tahmin ve kanaatlere (sanı), akla dayalı kesin bilgiye ise episteme denir.
   3. Sofist düşünür «Hiçbir şey yoktur; olsa da bilinemez; bilinse de başkasına aktarılamaz» sözüyle kuşkuculuğu uç noktaya taşımıştır.
   4. Pyrrhon'a göre yargıdan kaçınan (epokhe yapan) bilge kişinin ulaştığı sarsılmaz ruh dinginliği ve huzur durumuna denir.
   5. Doğru ve kesin bilginin mümkün olduğunu kabul eden rasyonalizm, empirizm ve kritisizm gibi akımların ortak adına denir.
   Kontrol et

8. 8«Su deniz seviyesinde 100 °C'de kaynar» önermesini ele alarak bu ifadedeki özne-nesne ilişkisini, gerçeklik-doğruluk ayrımını ve septik-dogmatik bakış açılarının bu önermeye yaklaşımını 3 adımda muhakeme ediniz.

   1. ipucunu göster