Felsefenin Anlamı, Felsefi Düşüncenin Özellikleri ve Gelişimi, Felsefi Soruların Özellikleri

Felsefenin anlamı

Felsefe, insanın evreni, hayatı ve varoluşu derin bir biçimde sorgulayıp anlamaya çalışmasıdır. Felsefenin temelinde soru sormak vardır; sorular insanı bilgiyi aramaya yöneltir. Çocuklar çevrelerindeki her şeye merak ve hayretle bakar, durmadan soru sorar. Yetişkinlikte ise bu merak ve hayretin yerini çoğu zaman alışkanlıklar alır. Filozoflar ise meraklarını canlı tutar; evreni, olayları ve yaşamı hiç durmadan sorgular. Felsefeyi ortaya çıkaran ve yaşatan da bu sorgulamadır.

Felsefe sözcüğü Yunanca iki kelimeden gelir: philia (sevmek, aramak, peşinden gitmek) ile sophia (bilgelik). Bu iki kelime birleşerek philosophia terimini oluşturur. Philosophia, “bilgelik sevgisi” ya da “bilginin peşinden koşmak” demektir. Bu terimi ilk kullanan kişinin Pythagoras (Pisagor) olduğu bilinir. Pythagoras’a göre bilgelik tanrılara özgüdür; insan ise bilgeliği sevmeli ve ona ulaşmak için çaba göstermelidir.

Hakikate ulaşmaya, onu sevmeye ve ona yönelmeye çalışan felsefe her şeyi bildiğini ileri sürmez. Felsefe; bilgiyi arayan, seven ve ona ulaştıktan sonra bile sorgulamayı sürdüren canlı bir süreçtir, bitmeyen bir arayış ve çabadır. Bilgelik sevgisi felsefi düşünmenin itici gücüdür: Meraklı, şüpheci, sorgulayıcı ve bilinçli insanın bilgiye olan ilgisini canlı tutar. Felsefe insanı yeni sorular sormaya ve daha derin düşünmeye yöneltir; böylece insan kendini ve evreni daha iyi anlar.

Bilinç, düşünme ve erdem

İnsan kavramları kullanarak düşünür ve yargılara varır; bu da bilgi edinmek demektir. Bilgi, insanın bilinçli olarak yaptığı eylemlerle oluşur: İnsan kendini ve çevresini ne kadar fark ederse o kadar bilgi üretebilir. Bu nedenle bilinç, duygunun, algının ve bilginin merkezi sayılır. İnsan bilinç sayesinde hem kendini hem de çevresinde olup biteni ayırt eder. Bilinç, şu anın yanında geçmişin ve geleceğin farkında olmayı da içine alır.

Felsefi sorgulama, eleştirel ve sistemli düşünmeyi güçlendirir; bu yüzden düşünme eylemiyle doğrudan bağlantılıdır. Düşünme hem felsefi bilginin kaynağıdır hem de ona ulaşmanın aracıdır; insanı hakikati aramaya yöneltir. Hakikati arayan filozof yalnız bilmekle yetinmez, bildiklerine uygun erdemli bir hayat sürmeye çalışır. Bildiğini yaşamına geçiren kişi erdemli kabul edilir.

Filozoflar felsefeyi farklı biçimlerde tanımlamıştır. Aşağıdaki tabloda bu tanımlardan bazıları kısaca verilmiştir.

Felsefi düşüncenin özellikleri

Düşünme, zihnin bilgiler arasında bağlantı kurarak ve karşılaştırmalar yaparak bir sonuca ulaşmasıdır. İnsanların farklı durumlarda çok çeşitli davranış ve tepkiler göstermesi, düşünmenin tek bir yolunun olmadığını ortaya koyar. Sabah yağmuru görüp yanına şemsiye alan kişi pratik düşünür. Teknesini iskeleye yanaştırırken zarar görmesin diye yanlarına eski lastikler asan balıkçı yaratıcı düşünür. Bilgisayar alacak kişi reklamların ve kullanıcı yorumlarının gerçekliğini sorgulayıp kendi ihtiyacını ve ürünün özelliklerini göz önüne alarak seçim yaparsa eleştirel düşünmüş olur.

Felsefi düşünme bu biçimlerin hepsinden ayrılır: Varlığı, bilgiyi ve değerleri akıl ve mantık ilkelerine dayanıp bir bütün hâlinde kavramaya ve temellendirmeye çalışır. Bu sorgulama sistemli, tutarlı, şüpheci ve kapsamlıdır. Özgürlük ile sorumluluğun ilişkisini çözümleme çabası ve “Gerçeklik nedir?” sorusunu temellendirme çabası felsefi düşünmeye örnektir. Bu düşünmede amaç yalnız bir sonuca varmak değildir; kavramların anlamını netleştirmek ve görüşleri gerekçelendirmek de amaçlanır. Felsefe, doğru diye kabul edilmiş bilgileri de yeniden sorgular; inançların ve düşüncelerin neye dayandığını inceler.

Felsefenin en belirgin yanı sorgulayıcı, eleştirel ve kuşkucu yaklaşımıdır. Temel özellikleri aşağıdaki tabloda verilmiştir.

Felsefi düşüncenin gelişimi

Felsefi düşünce bir anda ve tek bir toplumda doğmamıştır; uzun yıllar boyunca biriken bilgiyle farklı toplumlarda farklı biçimlerde gelişmiştir. Yazının icadından sonra artan bilgi birikimi, insanın evreni anlamak ve onu akılla açıklamak için gösterdiği çabayı artırmış, felsefenin doğuşuna zemin hazırlamıştır. Felsefenin temellerinin Mısır, Mezopotamya (Sümer, Babil gibi), İran, Hindistan ve Çin medeniyetlerine uzandığı düşünülür. Bu medeniyetlerin dinleri, mitolojileri, doğaya ilişkin açıklamaları ve toplumsal yapıları felsefenin gelişmesini etkilemiştir. Pek çok toplum felsefeye katkı sağlamış olsa da felsefe sistemli hâlini Antik Yunan’da almıştır.

MÖ 6. yüzyılda felsefenin Yunan, Çin ve Hint medeniyetlerinde aynı dönemde ortaya çıktığı ileri sürülür. Çin ve Hint düşünürleri varlığın özünü sorgulamış, toplumsal hayata ve ahlak kurallarına pratik bir gözle bakmıştır. Bu iki gelenek inanca büyük önem vermiş, ahlak ile inanç arasında bağ kurmaya çalışmıştır. Antik Yunan filozofları ise en çok evrenin ve varlıkların neden ortaya çıktığını sorgulamış, doğa olaylarını açıklamaya çalışmıştır. Bilgi, erdem ve politika da ele aldıkları temel konulardandır.

MS 2. yüzyıl ile 15. yüzyıl arasında felsefe dinlerle etkileşim içindedir ve felsefenin odağında Tanrı ve inanç konuları vardır. Hristiyan felsefesi bu dönemde dinî otoritenin yönlendirmesinden çıkamamıştır. İslam felsefesi ise Çin, Hint, Babil, Mısır ve Antik Yunan uygarlıklarının düşünce mirasından etkilenmiş, bu mirası yorumlayarak özgün eserler vermiştir. İslam felsefesi 8-13. yüzyıllarda verimli bir dönem yaşamış; bu dönemde matematik, geometri, ahlak ve metafizik üzerine önemli çalışmalar yapılmış, bu birikimin büyük kısmı çeviri ve yorumlarla Batı dünyasına aktarılmıştır.

Felsefe tarihinin 15-17. yüzyıllarında kilisenin otoritesi sarsılmış, devletin otoritesi güçlenmiş ve ulus devlet anlayışı güç kazanmıştır. Akla güven giderek artmış, bilimsel gelişmeler doğaya ilişkin metafizik düşünceleri sarsmıştır. İnsanı evrenin merkezine koyan hümanizm düşüncesi ortaya çıkmış, modern bilim doğmuş ve yeni bilimsel yöntemler aranmıştır. Rönesans, matbaanın icadı, İstanbul’un Fethi, Copernicus’in Güneş merkezli evren anlayışı ve Francis Bacon’ın tümevarımı yeni bir yöntem olarak ortaya koyması bu dönemin önemli olaylarıdır.

Felsefe tarihinin 18-19. yüzyıllarında insan başkalarının kılavuzluğuna bağlı kalmadan kendi aklıyla yaşamını düzenlemeye yönelmiştir. Gelenekler ve siyasi otoriteler eleştirilmiş, siyasal ve toplumsal sorunlar daha çok ilgi görmüş, düşünce ve ifade özgürlüğü yayılmıştır. Aydınlar ve yazarlar felsefenin yayılmasında önemli rol oynamıştır; Diderot ve arkadaşlarının yayımladığı “Encyclopedia” bilginin geniş halk kitlelerine ulaşmasını sağlamıştır. Felsefe tarihinin 20. yüzyılında felsefi sorunlara yeni yaklaşımlar geliştirilmiş, disiplinler arasındaki sınırlar belirginleşmiş ve toplumsal, siyasal, ekonomik gelişmelerin etkisiyle birçok felsefi ekol ortaya çıkmıştır.

Felsefi soruların temel özellikleri

İnsan var olduğu andan beri çevresindeki dünyaya ve kendi varlığına karşı derin bir merak ve hayret duyar. Bu duygu onu soru sormaya ve cevap aramaya yöneltir. Günlük hayatta sorulan pratik sorular anlık ihtiyaçları karşılamaya yarar. Bilimsel araştırmalardaki sorular ise ölçülebilen olguları açıklamayı amaçlar. İnsan bazen alışılmış olanın ötesine geçmek ve görünenin ardındaki temel ilkeleri bulmak ister; felsefi sorular bu noktada ortaya çıkar. Felsefi sorular varlığın, bilginin ve değerlerin daha derin anlamını arama çabasından doğar.

Felsefi soru kavramların özüne ve dayandığı temellere yönelir. Tek ve kesin bir cevabı yoktur; farklı filozoflar aynı soruya farklı ama tutarlı cevaplar verebilir ve her yeni cevap yeni sorular doğurur. Zamandan ve mekândan bağımsızdır, bütün insanlığı ilgilendirir. Belli bir kavramsal çerçeve içinde ve aynı düşünme düzeyinde tutarlı biçimde sorulur. Felsefi sorulara verilen cevaplar bir düşünce sistemindeki öteki soruları şekillendirir ve insanın dünya görüşünü etkileyebilir. Aşağıdaki tabloda felsefi sorular felsefi olmayan sorularla karşılaştırılmıştır.

Örnekler

1. Örnek 1Felsefe sözcüğü hangi kelimelerden türemiştir? Bu kelimelerin anlamından yola çıkarak felsefenin neden bir arayış olarak görüldüğünü açıklayınız.

   Cevabı göster

   Felsefe, philosophia teriminden gelir. Bu terim Yunanca philia (sevmek, aramak, peşinden gitmek) ile sophia (bilgelik) kelimelerinin birleşmesinden oluşur; anlamı “bilgelik sevgisi”dir. Felsefe bilgeliği sever ve ona yönelir ama her şeyi bildiğini ileri sürmez. Bilgiye ulaştıktan sonra bile sorgulamayı sürdürdüğü için bitmeyen bir arayış ve çabadır.

2. Örnek 2Aşağıdaki durumlarda hangi düşünme biçiminin kullanıldığını yazınız. a) Sabah yağmur yağdığını gören biri çıkarken yanına şemsiye alıyor. b) Bir balıkçı, teknesi iskelede zarar görmesin diye yanlarına eski lastikler asıyor. c) Bilgisayar alacak biri reklamlara hemen inanmıyor; kullanıcı yorumlarının gerçek olup olmadığını araştırıp ihtiyacına uygun ürünü seçiyor. ç) Özgürlük ile sorumluluk arasındaki ilişki, akıl ve mantık ilkelerine dayanılarak çözümlenmeye çalışılıyor.

   Cevabı göster

   a) Pratik düşünme. b) Yaratıcı düşünme. c) Eleştirel düşünme. ç) Felsefi düşünme.

3. Örnek 3Mert, öğretmeninin fark etmediği bir hatası yüzünden fazladan puan alır ve bu puanla dönem birincisi olacaktır. Adaleti her zaman savunan Mert kendine şunu sorar: “Adaleti yalnız benim aleyhime olan durumlarda mı savunmalıyım?” Sonunda öğretmeniyle konuşup puanını düzelttirir. Mert’in bu düşünme sürecinde felsefi düşüncenin hangi özellikleri öne çıkar?

   Cevabı göster

   Mert kendi düşüncesini yeniden düşünür (refleksif olma). Kendi lehine olan durumu hemen kabul etmez, değerlendirir (eleştirel olma, sorgulama). Daha önce savunduğu adalet düşüncesiyle çelişmemeye çalışır (tutarlı olma).

4. Örnek 4Aşağıdaki sorulardan hangileri felsefi sorudur? Gerekçesiyle yazınız. a) Adalet her durumda eşitlik demek midir? b) Okullar hangi gün açılacak? c) Güzelliğin herkes için geçerli bir ölçütü var mıdır? ç) Öğrencilerin günlük uyku süresi dikkat sürelerini etkiler mi?

   Cevabı göster

   Felsefi sorular a ve c’dir: Adalet ve güzellik kavramlarının özünü sorgular, tek ve kesin cevapları yoktur, bütün insanlığı ilgilendirir. Okulların açılacağı günü soran b, anlık bir ihtiyaca yönelik pratik bir sorudur. Uyku süresi ile dikkat süresi arasındaki ilişkiyi soran ç ise ölçülebilir bir olguyu araştıran bilimsel bir sorudur.

5. Örnek 5MS 2. yüzyıl ile 15. yüzyıl arasındaki felsefeyi Hristiyan felsefesi ve İslam felsefesi açısından karşılaştırınız.

   Cevabı göster

   Bu dönemde felsefe dinlerle etkileşim içindeydi; Tanrı ve inanç konuları merkezdeydi. Hristiyan felsefesi dinî otoritenin yönlendirmesinde kaldı. İslam felsefesi ise Çin, Hint, Babil, Mısır ve Antik Yunan düşünce mirasından etkilenip bu mirası yorumlayarak özgün eserler verdi. Matematik, geometri, ahlak ve metafizikte önemli çalışmalar yaptı; bu birikim çeviri ve yorumlarla Batı’ya aktarıldı.

6. Örnek 6İstanbul’un Fethi felsefenin gelişimini nasıl etkilemiştir?

   Cevabı göster

   Fetihten sonra kentteki düşünürlerin Batı ile etkileşimi arttı. Antik Yunan felsefesinin ve İslam düşüncesinin birikimi Avrupa’ya yayıldı; bu da Rönesans’ı hızlandırdı.

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

1. 1“Philosophia” teriminin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?

   AHakikatin kesin bilgisiBTanrıların bilgeliğiCBilgelik sevgisiDDüşünme üzerine düşünme

2. 2“Philosophia” terimini ilk kullanan kişi olarak bilinen düşünür kimdir?

   AThalesBPythagorasCAristotelesDFarabi

3. 3Doğru mu, yanlış mı?

   • Felsefe, her şeyi bildiğini ileri süren bir bilgi türüdür.DoğruYanlış
   • Bilinç yalnız içinde bulunulan anın farkındalığını kapsar.DoğruYanlış
   • Felsefede doğru kabul edilen bilgiler de yeniden sorgulanabilir.DoğruYanlış
   • Felsefi düşüncenin temellerinin yalnız Antik Yunan’a dayandığı düşünülür.DoğruYanlış
   • Bildiğini yaşamına geçiren kişi erdemli kabul edilir.DoğruYanlış

4. 4Varlığı, bilgiyi ve değerleri akıl ve mantık ilkelerine dayanıp bütüncül biçimde kavramaya ve temellendirmeye çalışan düşünme biçimi hangisidir?

   APratik düşünmeBYaratıcı düşünmeCEleştirel düşünmeDFelsefi düşünme

5. 5Felsefi düşüncenin özelliklerini anlamlarıyla eşleştiriniz.

   Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

   Hayret etmeRefleksif olmaTutarlı olmaEvrensel olmaYığılımlı ilerleme

   Dünyaya alışılmışın dışında, şaşkınlıkla bakmaDüşünme üzerine düşünmeDüşünceler arasında çelişki olmamasıÖnceki filozofların düşüncelerini eleştirip geliştirmeBütün insanlığı ilgilendiren problemleri ele alma

6. 6Kelimeleri uygun boşluklara yerleştiriniz. Bir kelime artacak.

   matbaayıhümanizmEncyclopediatümevarımıdinlerle
   1. MS 2. yüzyıl ile 15. yüzyıl arasında felsefe etkileşim içindedir.
   2. Felsefe tarihinin 15-17. yüzyıllarında insanı evrenin merkezine koyan düşüncesi ortaya çıkmıştır.
   3. Francis Bacon, doğayı keşfetmenin yeni yolu olarak önermiştir.
   4. Diderot ve arkadaşlarının yayımladığı bilginin geniş halk kitlelerine yayılmasını sağlamıştır.
   Kontrol et

7. 7“İdeal bir toplum nasıl olmalıdır?” sorusu zamandan ve mekândan bağımsızdır ve bütün insanlığı ilgilendirir. Bu açıklama felsefi soruların hangi özelliğini anlatır?

   AEvrensellikBAçık uçlulukCKurucu ve yönlendirici olmaDKavramsal derinlik

8. 8Theseus’un gemisinin çürüyen her parçası yıllar içinde yenisiyle değiştirilir. Sonunda geminin ilk parçalarından hiçbiri kalmaz ama gemi yine aynı adla anılır. Bu durumdan bir felsefi soru üretiniz ve sorunuzun neden felsefi soru olduğunu açıklayınız.

   1. ipucunu göster