11. Sınıf Hitabet ve Mesleki Uygulama 3. Hafta: Ülkemizde Din Hizmetleri, Diyanet İşleri Başkanlığı ve Cami Dışı Din Hizmetleri

1. Ülkemizde Din Hizmetlerinin Tarihçesi ve Diyanet İşleri Başkanlığının Kuruluşu

İslam medeniyetinde cami ve mescit merkezli başlayan din hizmetleri, Osmanlı Devleti'nde Şeyhülislamlık (Meşihat / Bab-ı Meşihat) makamı tarafından yürütülmüştür. 23 Nisan 1920'de Türkiye Büyük Millet Meclisinin açılmasının ardından kurulan ilk hükümette din ve vakıf hizmetlerini yürütmek üzere Şer'iyye ve Evkaf Vekâleti (Bakanlığı) oluşturulmuştur.

Cumhuriyetin ilanından sonra 3 Mart 1924 tarihinde kabul edilen 429 sayılı Kanun ile Şer'iyye ve Evkaf Vekâleti kaldırılmış; onun yerine doğrudan Başbakanlığa (günümüzde Cumhurbaşkanlığına) bağlı olarak Diyanet İşleri Başkanlığı (Reisliği) kurulmuştur. Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Diyanet İşleri Başkanı, İstiklal Savaşı yıllarında verdiği fetvalarla Milli Mücadele'ye büyük destek sağlayan Ankara Müftüsü Mehmet Rıfat Börekçi (1860–1941) olmuştur.

2. Diyanet İşleri Başkanlığının Teşkilat Yapısı

Diyanet İşleri Başkanlığı, hizmetlerini yurt içinde ve yurt dışında eksiksiz yürütebilmek için üç ana teşkilat yapısıyla örgütlenmiştir: • 1. Merkez Teşkilatı (Ankara): Diyanet İşleri Başkanı, Başkan Yardımcıları, Başkanlığın en üst dini karar ve danışma organı olan Din İşleri Yüksek Kurulu, Mushafları İnceleme ve Kıraat Kurulu ile hizmet birimlerinden (Din Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Eğitim Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Hac ve Umre Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü, Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü vb.) oluşur. • 2. Taşra Teşkilatı: 81 ilde bulunan İl Müftülükleri, tüm ilçelerdeki İlçe Müftülükleri ile personel eğitimini sağlayan Diyanet Akademisi / Dini Yüksek İhtisas Merkezlerinden meydana gelir. • 3. Yurt Dışı Teşkilatı: Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın, soydaşlarımızın ve dindaşlarımızın dini ihtiyaçlarını karşılamak üzere büyükelçilikler bünyesinde Din Hizmetleri Müşavirlikleri, başkonsolosluklar bünyesinde ise Din Hizmetleri Ataşelikleri ve Koordinatörlükleri görev yapar.

3. Cami İçi Din Hizmetleri ve Görevlileri

Din hizmetlerinin kalbi ve merkezi camilerdir. Cami içi din hizmetleri; vakit namazlarının, cuma, bayram, teravih ve cenaze namazlarının cemaatle kılınmasını, hutbe ve vaazlarla toplumun irşat edilmesini ve Kur'an öğretimini kapsar. Bu hizmetleri yürüten başlıca görevliler şunlardır: • İmam-Hatip: İki temel görevi birleştiren unvandır. İmam olarak mihrapta cemaate beş vakit namazı, teravih ve cenaze namazlarını kıldırır; Hatip olarak ise cuma ve bayram namazlarında minbere çıkarak cemaate hutbe okur. Aynı zamanda mahallesinin manevi rehberidir. • Müezzin-Kayyım: Bu unvan da iki görevi birleştirir. Müezzin olarak minareden veya cami içinden ezan okur, kamet getirir, sala verir ve namaz tesbihatını yaptırır; Kayyım olarak ise caminin açılıp kapanmasından, temizliğinden, bakımından ve düzeninden sorumludur. • Vaiz (Cami Rehberi): Cuma ve vakit namazlarından önce veya özel kandil/ramazan programlarında kürsüye çıkarak ayet ve hadisler ışığında cemaate dini, ahlaki ve toplumsal konularda vaaz (sohbet/irşat) veren uzman görevlidir.

4. Cami Dışı Din Hizmetleri: Manevi Danışmanlık ve Rehberlik

Din hizmetleri yalnızca cami duvarları arasına hapsedilemez; camiye gelemeyen veya özel şartlar altında bulunan vatandaşlarımıza ulaşmak amacıyla cami dışı din hizmetleri geliştirilmiştir. Bu kapsamda ilgili bakanlıklarla yapılan protokoller çerçevesinde yürütülen başlıca hizmetler şunlardır: • 1. Aile ve Dini Rehberlik Büroları / Merkezleri (ADRB / ADRM): 2003 yılından itibaren müftülükler bünyesinde kurulan bu merkezlerde; aile içi iletişim, evlilik öncesi hazırlık, anne-baba eğitimi ve aile sorunlarının çözümü konularında dini ve manevi danışmanlık verilir. • 2. Hastanelerde Manevi Destek: Sağlık Bakanlığı ile yapılan iş birliğiyle hastanelerde yatan hastalara, yoğun bakım yakınlarına ve sağlık çalışanlarına moral, sabır, ümit ve teselli odaklı manevi destek sunulur. • 3. Ceza İnfaz Kurumlarında Din Hizmetleri: Adalet Bakanlığı ile yapılan protokolle cezaevlerindeki tutuklu ve hükümlülere Kur'an-ı Kerim öğretilir, dini rehberlik yapılarak tövbe, ümit ve güzel ahlak bilinciyle topluma yeniden kazandırılmaları (ıslah ve rehabilitasyon) desteklenir.

• 4. Huzurevleri, Çocuk Evleri ve Gençlik Merkezleri: Yaşlılarımıza yalnız olmadıkları hissettirilir; devlet korumasındaki çocuklara ve KYK yurtlarındaki üniversite öğrencilerine Manevi Danışman görevliler aracılığıyla değerler eğitimi ve rehberlik hizmeti verilir. • 5. Engellilere ve Bağımlılara Yönelik Hizmetler: İşitme engelliler için Türk İşaret Diliyle hutbe ve Kur'an eğitimi, görme engelliler için Braille (kabartma) yazılı Kur'an-ı Kerim basımı ve madde/teknoloji bağımlılığıyla mücadele çalışmaları yürütülür.

5. Eğitim, Fetva, Yayın ve Hac-Umre Hizmetleri

Diyanet İşleri Başkanlığının toplumu aydınlatma görevi kapsamında yürüttüğü diğer temel hizmet alanları şunlardır: • Kur'an Kursları ve Yaygın Din Eğitimi: 4–6 yaş grubu Kur'an kursları, Yaz Kur'an Kursları, Hafızlık Eğitim Merkezleri ve yetişkinlere yönelik yüz yüze/uzaktan Kur'an ve dini bilgiler kursları düzenlenir. • Fetva ve Dini Soruları Cevaplandırma Hizmeti: Vatandaşların günlük hayatta karşılaştıkları inanç, ibadet, helal gıda, ticaret ve aile hukukuyla ilgili soruları Din İşleri Yüksek Kurulu, müftülük fetva birimleri ve Alo 190 Dini Soruları Cevaplandırma Hattı üzerinden yanıtlanır. • Basılı, Görsel ve Dijital Yayınlar: Halkı sahih dini bilgiyle buluşturmak amacıyla Kur'an-ı Kerim mealleri, Hadislerle İslam, İslam İlmihali, süreli dergiler (Diyanet Aylık Dergi, Diyanet Aile, Geçerken, Cim) ile Diyanet TV ve Diyanet Radyo yayınları yapılır. • Hac ve Umre Organizasyonu: Kutsal topraklara gidecek vatandaşlarımızın ibadetlerini sağlık, güvenlik ve sünnete uygun biçimde yerine getirmeleri için eğitim seminerleri ve rehberlik organizasyonu sağlanır.

6. Türkiye Diyanet Vakfı (TDV) ve Uluslararası Hayır Hizmetleri

Diyanet İşleri Başkanlığının hizmetlerini desteklemek, cami ve eğitim kurumları inşa etmek, öğrencilere burs vermek ve ihtiyaç sahiplerine yardım ulaştırmak amacıyla 13 Mart 1975 tarihinde Türkiye Diyanet Vakfı (TDV) kurulmuştur.

Türkiye Diyanet Vakfı;44 ciltlik dev bir ilim hazinesi olan TDV İslam Ansiklopedisi'ni hazırlayıp dijital ortamda tüm insanlığın ücretsiz erişimine açmış, Uluslararası İmam Hatip Liseleri ve Uluslararası İlahiyat Programları ile yüzlerce ülkeden öğrenci yetiştirmiş; 'Vekâletle Kurban Organizasyonu', 'Hediyem Kur'an Olsun' projesi ve su kuyuları/yetim çalışmalarıyla dünyanın dört bir yanında mazlumların yanında yer almıştır.

Örnekler

Örnek 1Diyanet İşleri Başkanlığı ne zaman, hangi kanunla kurulmuştur ve ilk Diyanet İşleri Başkanı kimdir?
Cevabı göster
Diyanet İşleri Başkanlığı, Şer'iyye ve Evkaf Vekâleti'nin kaldırılmasıyla 3 Mart 1924 tarihinde 429 sayılı Kanun ile kurulmuştur. Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Diyanet İşleri Başkanı, Milli Mücadele'ye verdiği destekle tanınan Ankara Müftüsü Mehmet Rıfat Börekçi'dir.
Örnek 2633 sayılı Diyanet İşleri Başkanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun'a göre Başkanlığın üç temel görevi nedir?
Cevabı göster
633 sayılı Kanun'un 1. maddesine göre Diyanet İşleri Başkanlığının üç temel görevi şunlardır: 1. İslam dininin inanç, ibadet ve ahlak esasları ile ilgili işleri yürütmek, 2. Din konusunda toplumu aydınlatmak (sahih dini bilgi sunmak), 3. İbadet yerlerini (camileri ve mescitleri) yönetmek.
Örnek 3Cami içi din görevlilerinden 'İmam-Hatip', 'Müezzin-Kayyım' ve 'Vaiz' unvanlarının görevlerini ve camide kullandıkları mekânları (mihrap, minber, kürsü) açıklayınız.
Cevabı göster
• İmam-Hatip: Mihrapta cemaate vakit, cuma, bayram ve teravih namazlarını kıldırır (imamlık); cuma ve bayram namazlarında ise minbere çıkarak hutbe okur (hatiplik). • Müezzin-Kayyım: Ezan okur, kamet getirir ve tesbihat yaptırır (müezzinlik); ayrıca caminin temizlik, bakım ve düzenini sağlar (kayyımlık). • Vaiz: Namazlardan önce kürsüde cemaate dini ve ahlaki konularda sohbet/vaaz verir.
Örnek 4Diyanet İşleri Başkanlığının yürüttüğü 'cami dışı din hizmetlerine' (manevi danışmanlık ve rehberlik alanlarına) beş örnek veriniz.
Cevabı göster
1. Aile ve Dini Rehberlik Büroları (ADRB) aracılığıyla aile danışmanlığı, 2. Hastanelerde hasta ve hasta yakınlarına manevi destek hizmeti, 3. Ceza infaz kurumlarında tutuklu ve hükümlülere yönelik ıslah ve dini rehberlik, 4. KYK öğrenci yurtları ve gençlik merkezlerinde gençlere manevi danışmanlık, 5. Huzurevleri ve çocuk evlerinde yaşlılara ve kimsesiz çocuklara manevi destek.
Örnek 5Diyanet İşleri Başkanlığının en üst dini karar ve danışma organı hangisidir ve vatandaşlar dini sorularını telefonla hangi hattan sorabilmektedir?
Cevabı göster
Başkanlığın en üst dini karar, inceleme ve danışma (fetva) organı Din İşleri Yüksek Kurulu'dur. Vatandaşlar dini sorularını telefonla Alo 190 Dini Soruları Cevaplandırma (Fetva) Hattı üzerinden doğrudan uzmanlara sorabilmektedir.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

13 Mart 1924 tarihinde kurulan Diyanet İşleri Başkanlığının ilk başkanı aşağıdakilerden hangisidir?
2Camide cuma ve bayram namazlarında imam-hatibin hutbe okumak için çıktığı merdivenli yüksek bölüme ne ad verilir?
3Aşağıdaki ifadelerin doğru mu yanlış mı olduğunu belirleyiniz.
- Diyanet İşleri Başkanlığının görev alanı yalnızca cami içindeki ibadetlerle sınırlıdır; hastaneler, cezaevleri ve öğrenci yurtlarında din hizmeti yürütülmez.
4Aşağıdaki ifadelerin doğru mu yanlış mı olduğunu belirleyiniz.
- Diyanet İşleri Başkanlığının en üst dini karar, inceleme ve fetva organı 'Din İşleri Yüksek Kurulu'dur.
5Din hizmetleri kavramlarını ve birimlerini doğru açıklamalarla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
6Cümlelerdeki boşlukları uygun kelimelerle tamamlayınız.
1. 23 Nisan 1920'de açılan TBMM hükümetinde din ve vakıf işlerini yürütmek üzere kurulan bakanlığa ve Evkaf Vekâleti adı verilmiştir.
2. Vatandaşların dini sorularını telefonla uzmanlara yöneltebildiği fetva hattının numarası Alo 'dır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
7Cümlelerdeki boşlukları uygun kelimelerle tamamlayınız.
1. Camilerde namazlardan önce kürsüye çıkarak cemaate dini ve ahlaki konularda sohbet/irşat konuşması yapan görevliye denir.
2. Görme engelli vatandaşlarımızın Kur'an okuyabilmesi için Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından (kabartma) yazılı Kur'an-ı Kerim basılmaktadır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Müşahede Rehberi: Ülkemizde Din Hizmetlerinin 3 Boyutu

Kısaca

Ülkemizde din hizmetlerini yürüten Diyanet İşleri Başkanlığı, 3 Mart 1924 tarihinde 429 sayılı Kanun ile kurulmuş; ilk Diyanet İşleri Başkanı olarak Milli Mücadele kahramanı Ankara Müftüsü Mehmet Rıfat Börekçi atanmıştır.
Anayasa'nın 136. maddesi ve 633 sayılı Kanun'a göre Diyanet İşleri Başkanlığının üç temel görevi vardır: 1. İslam dininin inanç, ibadet ve ahlak esasları ile ilgili işleri yürütmek, 2. Din konusunda toplumu aydınlatmak, 3. İbadet yerlerini yönetmek.
Diyanet İşleri Başkanlığı Merkez Teşkilatı (en üst karar ve fetva organı olan Din İşleri Yüksek Kurulu ile Genel Müdürlükler), Taşra Teşkilatı (İl ve İlçe Müftülükleri, Dini Yüksek İhtisas Merkezleri) ve Yurt Dışı Teşkilatı (Müşavirlik ve Ataşelikler) olmak üzere üç ana birimden oluşur.
Cami içi din hizmetleri; mihrapta namaz kıldırıp minberde hutbe okuyan imam-hatip, ezan-kamet okuyup caminin bakımını üstlenen müezzin-kayyım ve kürsüde cemaati aydınlatan vaizler eliyle yürütülür.
Cami dışı din hizmetleri kapsamında; Aile ve Dini Rehberlik Büroları (ADRB), hastaneler, ceza infaz kurumları, huzurevleri, çocuk evleri, öğrenci yurtları ve gençlik merkezlerinde Manevi Danışmanlık ve Rehberlik hizmeti sunulur.
Başkanlık ayrıca Alo 190 Dini Soruları Cevaplandırma (Fetva) Hattı, basılı/dijital yayınlar, Diyanet TV/Radyo ve 1975'te kurulan Türkiye Diyanet Vakfı (TDV) aracılığıyla yurt içinde ve yüzlerce ülkede eğitim ve hayır hizmetleri gerçekleştirmektedir.