Kur’an’da Allah: Tenzih, Rü’yet, Kudret ve Rahmet Ayetlerinin Tefsir Metinleri Üzerinden Karşılaştırmalı Tahlili

Kur'an-ı Kerim Allah Teâlâ'yı yüzlerce ayette tanıtır; ancak bu ayetlerin hepsi aynı konuyu aynı açıdan anlatmaz. Kelam ve tefsir geleneğinde Allah'ın sıfatları genellikle dört grupta ele alınır. Zâtî (selbî) sıfatlar Allah'ın zatına ait olup O'na yakışmayan nitelikleri olumsuzlar: vücûd, kıdem, bekâ, vahdâniyet, muhâlefetün li'l-havâdis (yaratılmışlara benzememe) ve kıyâm bi-nefsihî (varlığı için hiçbir şeye muhtaç olmama). Subûtî sıfatlar ise Allah'ın kemalini olumlu yönden ifade eder: hayat, ilim, semi' (işitme), basar (görme), irade, kudret, kelam ve Mâturîdîlere göre tekvin.

Fiilî sıfatlar Allah'ın yaratma, rızık verme, diriltme, öldürme, bağışlama ve merhamet etme gibi kâinattaki tecellilerini anlatır. Haberî sıfatlar ise geçen hafta gördüğümüz gibi Allah'ın el, yüz, istivâ, yakınlık gibi ifadelerle anlatıldığı ve ancak vahiyle bilinebilen niteliklerdir. Bir öğrenci tefsir metnini tahlil etmeye başlamadan önce incelediği ayetin bu gruplardan hangisine girdiğini belirlerse hangi ölçütü öne alacağını da daha kolay seçer.

Örneğin bu hafta inceleyeceğimiz Şûrâ 11, zâtî sıfatlardan muhâlefetün li'l-havâdisi anlatır; burada dil tahlili ve akli tenzih öne çıkar. En'âm 103 ve Kıyâme 22-23 ise ahirette Allah'ın görülmesi gibi gaybî bir konuyla ilgilidir; burada sahih sünnet ve Kur'an bütünlüğü belirleyicidir. Yâsîn 82 kudret ve tekvinle ilgilidir; benzer ayetler ve dilin temsil kullanımı önem kazanır. Rahmet ayetlerinde ise isimlerin dil yapısı, siyak ve hadisler birlikte kullanılır. Bu hafta ayrıca müfessirlerin bağlı olduğu kelam ekolünün yorumlarını nasıl etkilediğini de göreceğiz; çünkü tefsir metni tahlil edilirken müfessirin hangi düşünce geleneğinden geldiğini bilmek, görüşünü doğru anlamanın şartıdır.

Şûrâ Suresi 11. ayet, tevhid inancının temel ilkelerinden birini kısa ve kesin bir cümleyle ortaya koyar: 'O, göklerin ve yerin yaratıcısıdır. Size kendi türünüzden eşler, hayvanlardan da çiftler yarattı. Sizi bu şekilde çoğaltır. O'nun benzeri hiçbir şey yoktur. O işitendir, görendir.' (لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ) Önceki haftalarda bu ayeti yakınlık ve haberî sıfat ayetlerini anlamada bir ölçü olarak kullanmıştık; bu hafta ise ayetin kendi tefsir metinlerini tahlil ediyoruz.

Tefsir metinlerinde en çok tartışılan nokta, ayetteki 'kemislihî' ifadesidir. Bu ifadede hem 'gibi' anlamına gelen kâf harfi hem de 'benzer' anlamına gelen misl kelimesi bir arada bulunur. Kelimesi kelimesine çevrildiğinde 'O'nun benzeri gibi hiçbir şey yoktur' anlamı çıkar. Müfessirler bunu üç şekilde açıklamıştır: Birinci görüşe göre kâf harfi anlamı pekiştirmek (te'kid) için gelmiştir; ayetin anlamı 'O'nun benzeri kesinlikle hiçbir şey yoktur' olur. Taberî ve müfessirlerin çoğunluğu bu açıklamayı benimser. İkinci görüşe göre fazladan gelen kelime 'misl'dir; anlam 'O'nun gibi hiçbir şey yoktur' şeklindedir. Üçüncü görüş ise Zemahşerî'nin Keşşâf'ta öne çıkardığı kinaye yorumudur: Araplar 'Senin gibisi cimrilik etmez' derken muhatabın kendisini kastederler; ayet de aynı üslupla 'O'na benzeyen birinin bile benzeri yoktur, nerede kaldı O'nun kendisinin' anlamını en güçlü şekilde ifade eder.

Ayetin ikinci cümlesi olan 'O işitendir, görendir' ifadesi de tefsir tahlilinde çok önemlidir. Müfessirler, ayetin önce benzerliği reddedip (tenzih) ardından işitme ve görme sıfatlarını bildirmesinin (isbat) bilinçli bir denge kurduğunu vurgular. Fahreddin er-Râzî ve Elmalılı Hamdi Yazır'ın yorumlarında da görüldüğü gibi bu yapı, iki uç anlayışı birlikte reddeder: Allah'ı yaratılmışlara benzeten teşbih ve O'nu sıfatlardan tamamen soyutlayan ta'tîl. Allah işitir ve görür; ancak O'nun işitmesi ve görmesi kulak ve göz gibi bir organa, bir mesafeye veya bir zamana bağlı değildir.

En'âm Suresi 103. ayette şöyle buyrulur: 'Gözler O'nu idrak edemez; O ise gözleri idrak eder. O, latîftir, her şeyden haberdardır.' (لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ) Kıyâme Suresi 22-23. ayetlerde ise ahiret günü anlatılırken 'O gün bir takım yüzler parıl parıl parlar, Rablerine bakar' denir. Bu ayetler, kelam ve tefsir tarihinde rü'yetullah (Allah'ın görülmesi) adıyla bilinen meselenin merkezinde yer alır. Bu konu yalnız vahiyle bilinebilen gaybî bir konu olduğu için tahlilde Kur'an bütünlüğü ve sahih sünnet belirleyici ölçüttür.

Ehl-i Sünnet müfessirleri (Taberî, Mâturîdî, Râzî, İbn Kesîr ve Elmalılı gibi) müminlerin ahirette Allah'ı göreceğini savunur. Onlara göre En'âm 103'teki idrak kelimesi sadece görmek değil, bir şeyi her yönüyle kuşatarak kavramak (ihata) demektir; ayet görmeyi değil, gözlerin Allah'ı kuşatmasını reddeder. Râzî ayrıca bu ayetin Allah'ı övmek için geldiğini, görülmesi mümkün olduğu hâlde kuşatılamamasının bir yücelik olduğunu belirtir. Ehl-i Sünnet bu görüşünü Kıyâme 23'teki 'Rablerine bakar' ifadesine dayandırır: Arapçada nazar fiili 'ilâ' edatıyla ve 'yüzler' kelimesiyle birlikte kullanıldığında gözle bakmak anlamına gelir. Buhârî'de nakledilen 'Şu ayı gördüğünüz gibi Rabbinizi göreceksiniz' hadisi ve Müslim'de Yûnus 26'daki 'ziyade'nin Allah'a bakmak olarak açıklandığı hadis de bu görüşün sünnetteki delilleridir.

Mu'tezile ise Kadı Abdülcebbâr ve Zemahşerî gibi âlimler aracılığıyla Allah'ın dünyada da ahirette de görülemeyeceğini savunur. Onlara göre görülen her şey bir yönde ve mekânda bulunur; bu da tenzih ilkesine aykırıdır. Bu nedenle En'âm 103'ü görmeyi mutlak olarak reddeden bir ayet olarak okur, Kıyâme 23'teki 'nâzıra' kelimesini 'beklemek' anlamında alarak 'Rablerinin nimetini beklerler' şeklinde te'vil ederler. Ehl-i Sünnet âlimleri her iki tarafın da tenzihi korumak istediğini kabul eder; ancak görmenin, dünyadaki gibi bir yön, mesafe ve keyfiyet olmaksızın gerçekleşeceğini söyleyerek tenzih ile ayetlerin zahirini birlikte koruduklarını belirtir.

Yâsîn Suresi 82. ayet, Allah'ın kudretini ve iradesini son derece veciz bir şekilde anlatır: 'O'nun emri, bir şeyi dilediği zaman ona sadece Ol! demektir; o da hemen oluverir.' (إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ) Bu ayet, ölülerin nasıl dirileceğini soran inkârcıya verilen cevabın son halkasıdır; hemen öncesinde (Yâsîn 78-81) çürümüş kemikleri ilk defa yaratanın onları yeniden diriltebileceği vurgulanır. Dolayısıyla ayetin siyak ve sibakı, kudretin özellikle yeniden diriliş bağlamında anlatıldığını gösterir.

Ayetteki 'Ol! der' ifadesinin nasıl anlaşılacağı konusunda tefsir metinlerinde iki temel yaklaşım vardır. Birinci yaklaşıma göre bu, Allah'ın ezelî kelamıyla ilgili gerçek bir tekvin emridir; Allah dilediği şeyin varlığa gelmesini bu emirle gerçekleştirir. Ancak bu emir, harf ve sesten oluşan insan sözüne benzemez. İkinci yaklaşıma göre ise ifade bir temsildir. Zemahşerî, Keşşâf'ta burada gerçek bir söyleyiş ve hitap bulunmadığını, ayetin Allah'ın yaratmasının hiçbir engele takılmadığını ve hiçbir gecikme olmadan gerçekleştiğini, emredilince hemen itaat eden birinin hâliyle temsil ettiğini söyler. Râzî de iki ihtimali tartışır ve yokken var olacak bir şeye hitap etmenin akli güçlüğüne dikkat çeker; ifadenin kudretin çabukluğunu ve kolaylığını anlattığını vurgular.

Bu yorumlar kelam ekolleriyle de ilişkilidir. Mâturîdîler, Allah'ın yaratmasını ifade eden tekvin sıfatını kudretten ayrı, ezelî bir subûtî sıfat olarak kabul eder ve kün emrini bu sıfatın ifadesi olarak görür. Eş'arîler ise yaratmayı kudretin varlıklarla ilişkisi olarak açıklar. Görüşler ne kadar farklı olursa olsun, müfessirler Kur'an'ın Kur'an'la tefsiri ölçütüne başvurarak Bakara 117, Âl-i İmrân 47, Nahl 40 ve Mü'min 68'deki benzer ifadeleri birlikte okur. Kamer 50'deki 'Bizim emrimiz göz açıp kapayıncaya kadar bir tek emirdir' ayeti de ilahî yaratmanın anlık ve zahmetsiz olduğunu teyit eden destekleyici bir delildir.

Kur'an'da Allah'ı tanıtan isimler arasında en sık tekrarlananlardan ikisi er-Rahmân ve er-Rahîmdir. Bu iki isim besmelede ve Fâtiha'nın ilk ayetlerinde yan yana gelir: 'Hamd, âlemlerin Rabbi, Rahmân ve Rahîm olan Allah'adır.' (الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ) Her iki isim de 'rahmet' kökünden gelir; ancak müfessirler, aynı kökten iki ismin peş peşe gelmesinin bir tekrar olmadığını, her birinin rahmetin farklı bir yönünü anlattığını vurgular. Bu nedenle bu isimlerin tahlilinde dil tahlili (kelime kalıbı) ve Kur'an bütünlüğü temel ölçütlerdir.

Tefsir metinlerinde öne çıkan açıklamaya göre er-Rahmân, 'fa'lân' kalıbında olup rahmetin genişliğini ve kuşatıcılığını anlatır; Allah'ın dünyada mümin-kâfir ayırmadan bütün varlıklara verdiği hayat, rızık ve nimetleri ifade eder. er-Rahîm ise 'fa'îl' kalıbında olup rahmetin sürekliliğini anlatır; birçok müfessir bunu özellikle ahirette müminlere yönelecek merhamet olarak açıklar. Ahzâb 43'teki 'O müminlere karşı çok merhametlidir (rahîm)' ayeti bu yorumu destekler. Ayrıca Rahmân ismi yalnız Allah için kullanılır; İsrâ 110'da 'İster Allah deyin, ister Rahmân deyin' buyrularak bu isim adeta 'Allah' lafzının yerine konmuştur. Rahîm ise kullar için de kullanılabilir; Tevbe 128'de Hz. Peygamber 'raûf ve rahîm' olarak nitelenir. Bazı müfessirler ise iki isim arasındaki farkı dünya-ahiret ayrımıyla sınırlamayıp birinin rahmetin genişliğini, diğerinin fiilen ulaşmasını anlattığını söyler.

Rahmetin kuşatıcılığı A'râf Suresi 156. ayette açıkça bildirilir: 'Azabımı dilediğime isabet ettiririm; rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır. Onu sakınanlara, zekâtı verenlere ve ayetlerimize iman edenlere yazacağım.' En'âm 54'te de 'Rabbiniz rahmeti kendi üzerine yazdı' buyrulur. Buhârî ve Müslim'in naklettiği bir hadiste ise Hz. Peygamber, Allah'ın yaratmayı tamamladığında kendi katında 'Rahmetim gazabımı geçmiştir' diye yazdığını haber verir. Müfessirler A'râf 156'nın iki cümlesini birlikte değerlendirir: Rahmet dünyada her şeyi kuşatır; ancak ebedî kurtuluş anlamındaki özel rahmet, ayetin devamında sayılan takva, zekât ve iman niteliklerini taşıyanlara yazılır. Bu ayrım, er-Rahmân ve er-Rahîm isimleri arasındaki farkla da uyumludur.

Bu hafta incelediğimiz ayetlerin ortak özelliği, tefsir metinlerinde birbirinden belirgin biçimde ayrılan görüşlerin bulunmasıdır. Değerlendirme aşamasında öğrencinin görevi, bir görüşü ezberlemek ya da hemen 'doğru' veya 'yanlış' damgası vurmak değil; her görüşün hangi delile dayandığını, ayetin bağlamıyla ve Kur'an'ın bütünüyle ne ölçüde uyumlu olduğunu ve tenzih ilkesini nasıl koruduğunu göstermektir. Örneğin rü'yet tartışmasında her iki taraf da tenzihi savunur; ayrılık, 'idrak' ve 'nazar' kelimelerinin anlamında ve sahih hadislerin delil değerinde ortaya çıkar. Şûrâ 11'deki kâf tartışmasında ise farklı dil yorumları aynı sonuca varır.

Bu karşılaştırmalardan iki tür sonuç çıkar. Birincisi usulle ilgilidir: Gaybî konularda sahih sünnet ve Kur'an bütünlüğü akli çıkarımlardan önce gelir; kelimenin Arapçadaki kullanımları görüşlerin gücünü belirler; müfessirin kelam ekolü onun yorumunu etkiler ve bu etki tahlilde açıkça belirtilmelidir. İkincisi inançla ilgilidir: Allah hiçbir şeye benzemez ama her şeyi işitir ve görür (Şûrâ 11); gözler O'nu kuşatamaz ama müminler ahirette O'nu göreceklerini umar (En'âm 103, Kıyâme 23); dilediğini anında yaratır (Yâsîn 82); rahmeti her şeyi kuşatmış ve gazabını geçmiştir (A'râf 156). Bu sonuçlar bir araya geldiğinde tenzih, kudret ve rahmetin birbirini dengelediği bir Allah tasavvuru ortaya çıkar.

Değerlendirmenin hayata yansıyan boyutu da önemlidir. Allah'ın benzersiz olduğunu bilen kişi O'nu zihnindeki hiçbir varlıkla sınırlamaz ve yalnız O'na kulluk eder. Her şeyi işitip gördüğünü bilen genç, sözlerine ve davranışlarına özen gösterir. Ahirette Rabbini görme ümidi, müminin dünyadaki en büyük motivasyon kaynaklarından biri olur. 'Ol!' emrinin gücünü kavrayan insan, imkânsız görünen durumlarda bile ümitsizliğe düşmez. Rahmetin gazabı geçtiğini öğrenen kul ise hem tövbe kapısının açık olduğunu bilir hem de çevresindeki bütün canlılara merhametle davranır. Böylece tefsir tahlili kuru bir bilgi aktarımı olmaktan çıkar; doğru düşünen, dengeli inanan ve merhametli davranan bir kişiliğin inşasına katkı sağlar.