Kur'an-ı Kerim'in baştan sona en temel mesajı, insanlığa Yaratıcısını doğru tanıtmak ve tevhid inancını kalplere yerleştirmektir. Geçen hafta rivayet ve dirayet tefsirlerinin yöntemlerini ve başlıca müfessirleri incelemiştik. Bu haftaki dersimizde; öğrendiğimiz mukayese yöntemini uygulamaya dökerek Kur'an'ın muhtevasında merkezî yer tutan 'Kur'an'da Allah' konusunu ele alacak; İhlâs suresi, Âyetü'l-Kürsî ve Haşr suresinin son ayetlerini rivayet ve dirayet müfessirlerinin (Taberî, Vâhidî, Râzî, Ebüssuûd Efendi, İsmail Hakkı Bursevî ve Elmalılı) tefsir metinleri üzerinden tahlil edeceğiz.
Kur'an'ın Ana Muhtevası ve Kur'an'da Allah Tasavvuru (Tevhid ve Esmâ-i Hüsnâ)
İslam âlimleri Kur'an-ı Kerim'in muhtevasını (içeriğini) temel olarak şu ana başlıklar altında toplamışlardır: 1) İtikat (İnanç Esasları): Başta Allah'ın varlığı ve birliği (tevhid), peygamberlik (nübüvvet) ve ahiret hayatı (meâd) olmak üzere iman esasları. 2) İbadetler: Namaz, oruç, zekât, hac ve dua gibi kulun Rabbiyle bağını kuran kulluk görevleri. 3) Ahlak: Doğruluk, adalet, merhamet, sabır ve ihsan ilkeleri. 4) Muâmelât (Hukuk ve Toplum Düzeni): Aile, miras, ticaret ve kamu adaleti hükümleri. 5) Kıssalar ve Kevnî Ayetler: Geçmiş peygamberlerin ibretlik hayatları ve evrendeki ilahi düzen.
Kur'an muhtevasının merkezinde Marifetullâh (Allah'ı tanıma) yer alır. Kur'an, insan zihninin Allah'ın zatının mahiyetini doğrudan kuşatamayacağını, ancak O'nu isimleri (Esmâ-i Hüsnâ), sıfatları ve kâinattaki fiilleri/eserleri üzerinden tanıyabileceğini bildirir. Şûrâ suresi 11. ayette geçen لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ ('O'nun benzeri hiçbir şey yoktur; O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir') buyruğu, İslam'daki Allah tasavvurunun iki temel direğini ortaya koyar: Birinci cümle tenzîh (Allah'ı yaratılmışlara benzemekten uzak tutma), ikinci cümle ise isbât (Allah'ın işitme, görme, ilim ve kudret gibi kemal sıfatlarını kabul etme) ilkesidir.
A'râf suresi 180. ayette وَلِلّٰهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَىٰ فَادْعُوهُ بِهَا ('En güzel isimler Allah'ındır; öyleyse O'na o güzel isimlerle dua edin') buyrulur. er-Rahmân ve er-Rahîm O'nun sonsuz merhametini, el-Hâlık ve el-Bâri' eşsiz yaratıcılığını, el-Alîm ve el-Hakîm her şeyi kuşatan ilmini ve hikmetini, el-Adl ise mutlak adaletini tanıtır.
Allah Teâlâ'yı Tanıtan Temel Ayetler: İhlâs Suresi, Âyetü'l-Kürsî ve Haşr 22-24
Kur'an-ı Kerim'de Yüce Allah'ı en kapsamlı biçimde tanıtan ayetlerin başında İhlâs suresi, Âyetü'l-Kürsî (Bakara, 255) ve Haşr suresinin son üç ayeti (22-24) gelir. Müşriklerin Hz. Peygamber'e 'Bize Rabbini anlat, soyu ve mahiyeti nedir?' diye sormaları üzerine nazil olan (Vâhidî'nin {eğik:Esbâbü'n-Nüzûl} eserinde naklettiği üzere) İhlâs suresinde; Allah'ın أَحَدٌ (zatında bir ve eşsiz), الصَّمَدُ (hiçbir şeye muhtaç olmayan, her şeyin kendisine muhtaç olduğu kaynak) olduğu, doğurmadığı, doğurulmadığı (لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ) ve hiçbir denginin bulunmadığı (وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ) ilan edilmiştir.
Bakara suresi 255. ayet olan Âyetü'l-Kürsî, içinde geçen كُرْسِيُّهُ (hükümranlığı ve ilmi) kelimesinden adını alır ve Hz. Peygamber tarafından 'Kur'an'ın en faziletli ayeti' olarak nitelendirilmiştir. Ayette Allah'ın الْحَيُّ (ezelî ve ebedî diri) ve الْقَيُّومُ (bütün varlıkları ayakta tutan ve yöneten) olduğu, O'nu ne bir uyuklamanın (سِنَةٌ) ne de bir uykunun (نَوْمٌ) tutacağı, göklerde ve yerde olan her şeyin O'na ait olduğu, izni olmadan kimsenin şefaat edemeyeceği ve gökleri-yeri korumanın O'na hiçbir ağırlık vermeyeceği bildirilir.
Haşr suresi 22-24. ayetlerde (Hüvallâhüllezî) ise Yüce Allah'ın on beşten fazla güzel ismi peş peşe zikredilir: Gaybı ve şehâdeti bilen (عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ), الرَّحْمٰنُ الرَّحِيمُ, mülkün gerçek sahibi (الْمَلِكُ), her eksiklikten münezzeh (الْقُدُّوسُ), esenlik veren (السَّلَامُ), güven veren (الْمُؤْمِنُ), gözetip koruyan (الْمُهَيْمِنُ), mutlak galip (الْعَزِيزُ), iradesini yürüten (الْجَبَّارُ), büyüklükte eşsiz (الْمُتَكَبِّرُ), yoktan yaratan (الْخَالِقُ), uyumlu var eden (الْبَارِئُ) ve şekil veren (الْمُصَوِّرُ).
Tefsir Metinlerinin Mukayeseli Tahlili: Rivayet, Dirayet ve İşârî Yorumlar
Allah Teâlâ'yı tanıtan bir ayetin tefsir metnini tahlil ederken dört temel ölçüt dikkate alınır: 1) Müfessirin başvurduğu kaynaklar (Kur'an'ın Kur'an'la, sünnetle ve sahabe sözüyle tefsiri mi yoksa dil, belagat ve kelami istidlal mi?), 2) Nüzul ortamı ve esbâb-ı nüzûl bilgisi, 3) Kelimelerin lügat ve ıstılah tahlili, 4) Ayetten çıkarılan itikadi ve ahlaki mesaj.
Örneğin Âyetü'l-Kürsî'deki 'es-Samed' ve 'el-Kürsî' kavramları farklı tefsir ekollerinde birbirini tamamlayan açılardan yorumlanmıştır: • Rivayet Tefsirlerinde (Taberî ve İbn Kesîr): İbn Abbas ve Hasan-ı Basrî'den gelen rivayetler aktarılarak es-Samed 'efendiliği zirvede olan, hiçbir şeye muhtaç olmayıp herkesin ihtiyaçlarını kendisine arz ettiği zat'; Kürsî ise Allah'ın ilmi ve azameti olarak açıklanmıştır. Vâhidî (ö. 468/1076) ise {eğik:Esbâbü'n-Nüzûl} adlı eserinde ayetlerin iniş sebeplerine dair rivayetleri senetleriyle derlemiştir.
• Dirayet ve Belagat Tefsirlerinde (Fahreddîn er-Râzî, Ebüssuûd Efendi ve Elmalılı): Osmanlı Şeyhülislamı Ebüssuûd Efendi (ö. 1574) {eğik:İrşâdü'l-Aklis-Selîm} adlı dirayet tefsirinde Âyetü'l-Kürsî'deki cümle dizilimini, zamir vurgularını ve belagat inceliklerini çözümlemiş; Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır ise {eğik:Hak Dini Kur'an Dili}'nde el-Hayy ve el-Kayyûm isimlerinin felsefi ve kelami boyutunu açıklamıştır. • İşârî Tefsirde (İsmail Hakkı Bursevî, ö. 1725): {eğik:Rûhu'l-Beyân} adlı eserinde ayetin zahirî ve dilsel anlamını verdikten sonra, müminin kalbinin de ilahi marifet ve zikirle uyanık kalması gerektiği yönündeki tasavvufi-ahlaki hikmetleri eklemiştir.
Örnekler
Örnek 1Şûrâ suresi 11. ayette geçen 'O'nun benzeri hiçbir şey yoktur; O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir' (لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ) buyruğunun Kur'an'daki Allah tasavvuru açısından önemini açıklayınız.
Cevabı göster
Bu ayet İslam'ın Allah tasavvurundaki 'tenzîh' ve 'isbât' dengesini kurar. 'O'nun benzeri hiçbir şey yoktur' kısmı Allah'ı yaratılmış varlıklara benzetmekten (teşbîh ve tecsîm) tenzih ederken; 'O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir' kısmı ise Allah'ın kemal sıfatlarını (işitme, görme, ilim, kudret) kabul etmeyi (isbât) sağlar.
Örnek 2İhlâs suresinde geçen 'el-Ehad' (الأحد) ve 'es-Samed' (الصمد) isimlerinin anlamlarını tefsir kaynaklarına göre açıklayınız.
Cevabı göster
'el-Ehad', zatında, sıfatlarında ve fiillerinde bir ve tek olan, ortağı ve benzeri bulunmayan demektir. 'es-Samed' ise kendisi hiçbir şeye muhtaç olmayan, buna karşılık bütün varlıkların var olmak ve varlığını sürdürmek için kendisine muhtaç olduğu ulu ve eksiksiz Yaratıcı demektir.
Örnek 3Âyetü'l-Kürsî'de (Bakara, 255) yer alan 'el-Hayy' (الحي) ve 'el-Kayyûm' (القيوم) isimleri Yüce Allah'ın hangi özelliklerini tanıtır?
Cevabı göster
'el-Hayy', başlangıcı ve sonu olmayan (ezelî ve ebedî) gerçek hayat sahibi ve bütün canlılara hayat veren demektir. 'el-Kayyûm' ise kendi zatıyla kâim olan, gökleri, yeri ve içindeki tüm varlıkları yaratıp her an ayakta tutan, koruyan ve yöneten demektir.
Örnek 4Haşr suresi 24. ayette bir arada zikredilen 'el-Hâlık, el-Bâri' ve el-Musavvir' isimleri yaratılış sürecinin hangi aşamalarını ifade eder?
Cevabı göster
Müfessirlerin tahliline göre; 'el-Hâlık' yaratılacak her şeyin ölçüsünü ve planını takdir eden, 'el-Bâri'' belirlenen bu plana göre varlıkları yoktan ve uyumlu biçimde varlığa çıkaran, 'el-Musavvir' ise yaratılan her varlığa kendine özgü en güzel şekli ve sureti veren demektir.
Örnek 5Vâhidî, Ebüssuûd Efendi ve İsmail Hakkı Bursevî'nin tefsir ilmindeki temel eserlerini ve tefsir yönelimlerini karşılaştırınız.
Cevabı göster
1) Vâhidî (ö. 1076): 'Esbâbü'n-Nüzûl' ve 'el-Vecîz' adlı eserleriyle tanınır; ayetlerin iniş sebeplerini rivayet yöntemiyle derlemiştir. 2) Ebüssuûd Efendi (ö. 1574): 'İrşâdü'l-Aklis-Selîm' adlı eseriyle tanınır; dirayet ve belagat ağırlıklı bir yöntemle Kur'an nazmının eşsizliğini açıklamıştır. 3) İsmail Hakkı Bursevî (ö. 1725): 'Rûhu'l-Beyân' adlı eseriyle tanınır; zahirî tefsirin yanında tasavvufi ve işârî yorumlara geniş yer vermiştir.
Örnek 6Allah Teâlâ'yı tanıtan bir ayetin tefsir metnini tahlil ederken hangi bilimsel ölçütler kullanılmalıdır?
Cevabı göster
Müfessirin ayeti öncelikle Kur'an bütünlüğü (siyak-sibak) ve sahih sünnetle ilişkilendirmesi, kelimelerin Arap dilindeki kök anlamlarını ve belagat sanatlarını açıklaması, ayetin nüzul sebebini dikkate alması ve Ehl-i sünnetin tenzîh ilkesine uygun tutarlı çıkarımlar yapması ölçüt olarak kullanılır.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Kur'an-ı Kerim'de Allah Teâlâ'yı tanıtan ayetlerden biri olan Şûrâ suresi 11. ayetteki 'O'nun benzeri hiçbir şey yoktur (لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ)' ilahi beyanı, İslam inanç ve tefsir ilminde aşağıdaki ilkelerden hangisini ifade eder?
'O'nun benzeri hiçbir şey yoktur' ayeti, Yüce Allah'ı her türlü eksiklikten ve yaratılmışlara benzemekten uzak tutmayı ifade eden 'tenzîh' ilkesinin en temel delilidir.
2Bakara suresi 255. ayette (Âyetü'l-Kürsî) geçen ve 'bütün varlıkları kendi kudretiyle ayakta tutan, koruyan ve kâinatı yöneten' anlamına gelen esmâ-i hüsnâ aşağıdakilerden hangisidir?
Âyetü'l-Kürsî'de 'el-Hayy' (diri olan) ismiyle birlikte geçen 'el-Kayyûm', zatıyla kâim olup tüm varlıkları ayakta tutan ve yöneten anlamına gelir.
3Osmanlı döneminde yaklaşık otuz yıl şeyhülislamlık yapan ve Kur'an'ın belagat inceliklerini dirayet yöntemiyle açıkladığı 'İrşâdü'l-Aklis-Selîm' adlı tefsiriyle tanınan âlim aşağıdakilerden hangisidir?
'İrşâdü'l-Aklis-Selîm ilâ Mezâyâ'l-Kitâbi'l-Kerîm' adlı dirayet ve belagat tefsiri, Osmanlı Şeyhülislamı Ebüssuûd Efendi'ye aittir.
4Haşr suresi 24. ayette geçen 'O; yaratan, yoktan var eden, varlıklara şekil veren Allah'tır...' buyruğunda 'varlıklara kendine özgü şekil ve suret veren' anlamındaki ilahi isim aşağıdakilerden hangisidir?
Tasvir ve suret kökünden gelen 'el-Musavvir' ismi, yarattığı her varlığa kendine has en güzel şekli ve görünümü veren demektir.
5
- Kur'an-ı Kerim'in ana muhtevasının merkezinde Allah'ın varlığını ve birliğini bildiren tevhid inancı yer alır.
- İhlâs suresinde geçen 'es-Samed' ismi, hiçbir şeye muhtaç olmayan ve her şeyin kendisine muhtaç olduğu Yaratıcı demektir.
- Âyetü'l-Kürsî, Haşr suresinin son üç ayetine verilen özel isimdir.
- İsmail Hakkı Bursevî'nin 'Rûhu'l-Beyân' adlı eseri, zahirî anlamın yanında tasavvufi ve işârî yorumlara yer veren bir tefsirdir.
- Dirayet müfessirleri ayetleri açıklarken Hz. Peygamber'in sünnetini ve sahabe kavillerini tamamen reddederler.
- Kur'an-ı Kerim'in ana muhtevasının merkezinde Allah'ın varlığını ve birliğini bildiren tevhid inancı yer alır.
6
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7
- A'râf suresi 180. ayette Yüce Allah'ın en güzel isimlerini ifade etmek üzere kavramı kullanılmıştır.
- Allah'ın zatında, sıfatlarında ve fiillerinde bir ve tek olduğuna inanmaya ilkesi denir.
- Âyetü'l-Kürsî'de Yüce Allah'ı ne bir uyuklamanın (sine) ne de bir (nevm) tutacağı bildirilmiştir.
- Ayetleri Hz. Peygamber ve sahabeden gelen nakillerle açıklayan tefsirlere (me'sûr) tefsiri denir.
- Cumhuriyet döneminde 'Hak Dini Kur'an Dili' adlı Türkçe tefsiri kaleme alan âlim Muhammed Hamdi Yazır'dır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Kur'an-ı Kerim'de Allah Teâlâ'yı tanıtan İhlâs suresi, Âyetü'l-Kürsî ve Haşr suresi 22-24. ayetlerin ortak mesajlarını ve tefsir metinlerinde nasıl ele alındığını açıklayınız.
1. ipucu: İhlâs suresinin el-Ehad ve es-Samed isimleriyle tevhid ve tenzîh mesajını belirtiniz.
2. ipucu: Âyetü'l-Kürsî'nin el-Hayy, el-Kayyûm ve kuşatıcı ilim vurgusunu açıklayınız.
3. ipucu: Haşr suresi 22-24. ayetlerdeki Esmâ-i Hüsnâ zenginliğini ve tefsir ekollerinin yaklaşımını özetleyiniz.
Cevap: Bu üç temel vahiy metni, Yüce Allah'ı zatı, sıfatları ve kâinattaki tasarruflarıyla tanıtır. İhlâs suresi Allah'ın zatında birliğini (el-Ehad), hiçbir şeye muhtaç olmayışını (es-Samed) ve doğurmaktan/doğurulmaktan münezzeh oluşunu vurgulayarak her türlü şirk ve teslis inancını reddeder. Âyetü'l-Kürsî, Allah'ın ezelî diriliğini (el-Hayy), evreni her an yönetmesini (el-Kayyûm) ve kuşatıcı ilmini ortaya koyar. Haşr suresinin son ayetleri ise Rahmân, Melik, Kuddûs, Selâm, Hâlık, Bâri' ve Musavvir gibi Esmâ-i Hüsnâ'yı sıralayarak O'nun merhamet, adalet ve yaratma kudretini tanıtır. Rivayet tefsirleri bu ayetlerin nüzul sebeplerini ve sahabe açıklamalarını aktarırken, dirayet tefsirleri kelimelerin belagat ve kelam derinliğini çözümler.
Kısaca
- Kur'an-ı Kerim'in ana muhtevası itikat (tevhid, nübüvvet, ahiret), ibadet, ahlak, muâmelât ve kıssalardan oluşur; merkezinde Allah'ı tanıtmak yer alır.
- Şûrâ suresi 11. ayet ('O'nun benzeri hiçbir şey yoktur; O işitendir, görendir') tenzîh ve isbât dengesini kurar.
- İhlâs suresi el-Ehad ve es-Samed isimleriyle tevhidi; Âyetü'l-Kürsî ise el-Hayy ve el-Kayyûm isimleriyle ilahi hükümranlığı tanıtır.
- Haşr suresi 22-24. ayetlerde Melik, Kuddûs, Selâm, Mü'min, Müheymin, Azîz, Cebbâr, Mütekebbir, Hâlık, Bâri' ve Musavvir isimleri yer alır.
- Ayetlerin tefsir metinleri incelenirken Vâhidî'nin nüzul sebebi rivayetleri, Ebüssuûd Efendi ve Elmalılı'nın dirayet-belagat tahlilleri ve Bursevî'nin işârî yorumları mukayese edilir.