Kur’an’da Allah: Kâinat Ayetleri, Rubûbiyet, Kelam, Mülk, İrade ve Adalet Ayetlerinin Tefsir Metinleri Üzerinden Karşılaştırmalı Tahlili

Kur'an-ı Kerim, Allah Teâlâ'yı tanıtırken yalnız isimlerini ve sıfatlarını bildirmekle kalmaz; insanın gözü önündeki varlıkları da birer ayet olarak gösterir. Arapçada ayet kelimesi hem Kur'an'ın cümlelerini hem de 'işaret, alamet, delil' anlamını taşır. Bu nedenle müfessirler Kur'an'daki ayetlerle kâinattaki ayetlerin aynı hakikate yöneldiğini söyler. Fussilet Suresi 53. ayette şöyle buyrulur: 'Onlara hem ufuklarda hem de kendi nefislerinde ayetlerimizi göstereceğiz; ta ki onun hak olduğu kendilerine açıkça belli olsun. Rabbinin her şeye şahit olması yetmez mi?' (سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ) Âl-i İmrân 190-191'de ise göklerin ve yerin yaratılışı ile gece ve gündüzün birbirini izlemesinde akıl sahipleri için ayetler bulunduğu bildirilir. Bu kişiler ayaktayken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ı anar, yaratılış üzerinde düşünür ve 'Rabbimiz, sen bunu boşuna yaratmadın' derler.

Fussilet 53'ün tefsir metinlerinde iki temel görüş öne çıkar. Taberî'nin aktardığı görüşlerden birincisine göre ufuklardaki (âfâk) ayetler, Müslümanların ileride ulaşacağı bölgeler ve fetihlerdir; nefislerdeki (enfüs) ayetler ise Mekke'nin fethi gibi müşriklerin kendi yurtlarında yaşayacakları olaylardır. Bu yoruma göre 'onun hak olduğu' ifadesindeki zamir Kur'an'a ya da Hz. Peygamber'in getirdiği dine döner. Ayet Mekke döneminde indiği için bu yorum, ayeti bir gaybî haber olarak okur ve tarihî siyakı öne alır. İkinci görüşe göre ise âfâk göklerdeki, yeryüzündeki ve tabiattaki düzeni; enfüs ise insanın bedenindeki ve ruhundaki incelikleri ifade eder. Fahreddin er-Râzî'nin geniş biçimde işlediği bu yorumda zamir Allah'a veya tevhid hakikatine döner. Bazı çağdaş müfessirler de 'göstereceğiz' fiilinin gelecek zaman bildirmesinden hareketle, insanlık kâinatı tanıdıkça bu ayetlerin daha açık görüleceğini belirtir.

Bu tür ayetlerin tahlilinde ilmî tefsir denilen yaklaşım da devreye girer ve ölçüt seçimi burada özellikle önemlidir. Sağlıklı bir ilmî yorum için şu ilkeler gözetilir: Ayetin Arap dilindeki anlamı ve bağlamı zorlanmamalıdır; ayet, henüz kesinleşmemiş ve değişebilecek hipotezlerle değil, kesinleşmiş bilgilerle ilişkilendirilmelidir; Kur'an'ın asıl amacının bir fen ansiklopedisi olmak değil, insanı hidayete ve Allah'ı tanımaya çağırmak olduğu unutulmamalıdır. Ayrıca ayet tek bir yoruma hapsedilmemelidir. Nitekim Fussilet 53 hakkındaki iki görüş birbirini dışlamaz: Fetih yorumu ayetin tarihî siyakıyla, kâinat yorumu ise Zâriyât 20-21 gibi ayetlerle desteklenir: 'Kesin olarak inanacaklar için yeryüzünde nice ayetler vardır; kendi nefislerinizde de. Hâlâ görmüyor musunuz?'

Kur'an-ı Kerim'in son suresi olan Nâs Suresi, Felak Suresi ile birlikte Muavvizeteyn (sığınma sureleri) adıyla anılır. Surenin ilk üç ayetinde Allah Teâlâ üç isimle tanıtılır: 'De ki: İnsanların Rabbine, insanların Melikine (hükümdarına), insanların İlahına sığınırım.' (قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ مَلِكِ النَّاسِ إِلٰهِ النَّاسِ) Hz. Âişe'den Buhârî'nin naklettiğine göre Hz. Peygamber her gece yatağına girdiğinde İhlâs, Felak ve Nâs surelerini okur, avuçlarına üfler ve elinin yetiştiği yerlere sürerdi. Bu sure, kısa olmasına rağmen Allah'ı tanıtan ayetler arasında özel bir yere sahiptir; çünkü üç isim, Allah ile insan arasındaki ilişkinin üç temel boyutunu özetler.

Tefsir metinlerinde bu üç isim şöyle açıklanır: Rab ismi, insanı yaratıp yetiştiren, besleyen, terbiye eden ve nimetlerle donatan Allah'ı anlatır; buna rubûbiyet denir. Melik ismi, bütün varlıklar üzerinde gerçek hükümranlığın, emir ve yasak koyma yetkisinin O'na ait olduğunu bildirir; bu mülk boyutudur. İlah ismi ise ibadete ve gönülden bağlılığa layık tek varlığın Allah olduğunu ifade eder; buna ulûhiyet denir. İbn Kesîr bu üç ismin sırasıyla rubûbiyet, mülk ve ulûhiyet sıfatlarını içerdiğini, sığınan kişinin bu sıfatların hepsine sahip olana sığınması gerektiğini belirtir. Fahreddin er-Râzî ve başka müfessirler ise sıralamada bir tanıma basamağı görür: İnsan önce kendisini büyüten ve nimet veren Rabbini fark eder; aklı geliştikçe O'nun her şeye hükmeden Melik olduğunu kavrar; bu bilgi olgunlaşınca da O'nu tek İlah olarak tanıyıp yalnız O'na kulluk eder.

Zemahşerî gibi dil ağırlıklı müfessirler ise ikinci ve üçüncü ismi, birinci ismi açıklayan ifadeler (atf-ı beyan) olarak değerlendirir. Gerekçeleri şudur: İnsanlar arasında da 'rab' (efendi) ve 'melik' (hükümdar) diye anılan kimseler bulunabilir; fakat 'ilah' denmeye layık olan tek varlık Allah'tır. Böylece ayet, kastedilen Rab'ın sıradan bir efendi değil, insanların gerçek İlahı olduğunu adım adım netleştirir. Müfessirler 'nâs' (insanlar) kelimesinin üç kez tekrar edilmesinin de anlamlı olduğunu söyler: Sure, insanın kalbine sinsice vesvese veren düşmandan sığınmayı öğrettiği için insan özellikle vurgulanmıştır. Bu iki yaklaşım çelişmez; biri sıralamanın eğitici yönünü, diğeri dil yapısını öne çıkarır ve ikisi de tevhidin üç boyutunun birbirinden ayrılamayacağı sonucuna varır.

Nisâ Suresi 163. ayette Allah'ın Hz. Nûh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiği bildirilir; 164. ayet ise şu ifadeyle biter: 'Allah, Mûsâ ile gerçekten konuştu.' (وَكَلَّمَ اللّٰهُ مُوسٰى تَكْلِيمًا) Bu nedenle Hz. Mûsâ Kelîmullah (Allah'ın konuştuğu peygamber) unvanıyla anılır. Tefsir metinlerinde ayetin en çok dikkat çeken yönü, fiilden sonra gelen 'teklîmen' mastarıdır. Arap dilinde fiilin kendi mastarıyla pekiştirilmesi, sözün mecaz olma ihtimalini ortadan kaldırır. Kurtubî gibi müfessirler bu kullanımın, konuşmanın gerçek olduğunu ve başka bir şeyle kastedilmiş bir benzetme olmadığını gösterdiğini belirtir. A'râf 144'te de 'Ey Mûsâ, risaletlerimle ve seninle konuşmamla seni insanlara üstün kıldım' buyrularak bu özellik ayrıca vurgulanır.

Şûrâ Suresi 51. ayet ise Allah'ın insanla konuşmasının yollarını bildirir: 'Allah bir insanla ancak vahiy yoluyla ya da perde arkasından konuşur; yahut bir elçi gönderir de o elçi, O'nun izniyle dilediğini vahyeder.' Müfessirler bu ayette üç yol görür: Birincisi kalbe doğrudan bildirme ve peygamberlerin sadık rüyalarıdır; ikincisi Hz. Mûsâ'nın Tûr'da yaşadığı gibi, Allah görülmeksizin kelamının işitilmesidir; üçüncüsü Cebrâil gibi bir melek aracılığıyla vahyin ulaştırılmasıdır. Bu ayet, Nisâ 164'ü açıklayan bir Kur'an'ın Kur'an'la tefsiri örneğidir: Hz. Mûsâ ile konuşma ikinci yolla, yani 'perde arkasından' gerçekleşmiştir. Bu bilgi, geçen hafta incelediğimiz A'râf 143'teki 'Beni asla göremezsin' cevabıyla da uyumludur: Mûsâ işitmiş, fakat görmemiştir.

Allah'ın konuşmasının mahiyeti ise kelam ekolleri arasında tartışılmıştır. Mu'tezile, kelamı Allah'ın zatında bulunan ezelî bir sıfat olarak değil, fiilî bir sıfat olarak görür. Onlara göre Allah, Kasas 30'da belirtildiği gibi sesi ağaçta yaratmış ve Mûsâ bu yaratılmış sesi işitmiştir; bu görüş 'Kur'an yaratılmıştır' düşüncesiyle bağlantılıdır. Ehl-i Sünnet ise kelamı ezelî bir subûtî sıfat kabul eder ve buna kelâm-ı nefsî der. Eş'arîlere göre Mûsâ, ezelî kelamı harf ve ses olmaksızın olağanüstü bir şekilde işitmiştir. Mâturîdîlere göre ise Mûsâ, ezelî kelama delalet eden ve Allah'ın yarattığı sesi işitmiştir; ancak arada bir melek bulunmadığı için ona Kelîmullah denmiştir. Selef âlimleri de Allah'ın gerçekten konuştuğuna, fakat bu konuşmanın keyfiyetine girmeden inanmak gerektiğine vurgu yapar. Bütün bu görüşler ortak bir noktada buluşur: Allah'ın konuşması, Şûrâ 11'deki ölçüye göre yaratılmışların konuşmasına benzemez.

Mülk Suresi şu ayetlerle başlar: 'Mülk elinde olan Allah ne yücedir; O her şeye kadirdir. O, hanginizin daha güzel amel yapacağını sınamak için ölümü ve hayatı yaratandır. O, azîzdir, gafûrdur.' (تَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ) Surenin ilk kelimesi olan tebâreke, 'bereket' kökünden gelir. Müfessirler bu kelimeyi 'hayrı çok olan, yüce ve her türlü noksanlıktan uzak olan' anlamlarıyla açıklar ve kelimenin Kur'an'da yalnız Allah için kullanıldığına dikkat çeker. 'Mülk elinde olan' ifadesi ise haberî sıfatlardan 'el' kavramını içerir; geçen haftalarda öğrendiğimiz gibi müfessirler bu ifadeyi Allah'ı yaratılmışlara benzetmeden, O'nun mülk üzerindeki mutlak tasarrufu ve kudreti olarak anlar.

İkinci ayetin tefsirinde iki soru öne çıkar. Birincisi, ölümün nasıl yaratıldığıdır. Bazı müfessirlere göre ölüm, hayatın sona ermesiyle ortaya çıkan ve Allah'ın yarattığı varlıksal bir durumdur; bu nedenle 'yaratma' fiili doğrudan ölüme bağlanmıştır. Fahreddin er-Râzî'nin de tartıştığı başka bir görüşe göre ölüm bir yokluk hâlidir; buradaki 'yaratma' ise takdir etme, belirleme anlamındadır. İkincisi, ölümün hayattan önce zikredilmesinin hikmetidir. Müfessirlere göre ölüm, insanı güzel amele en çok yönelten gerçektir; ayrıca Bakara 28'de 'Siz ölüler iken sizi dirilten O değil midir?' buyrulduğu gibi insanın ilk hâli hayattan önceki yokluktur. Her iki açıklama da ayetin asıl vurgusunu güçlendirir: Hayat da ölüm de rastgele değildir; ikisi de bir imtihanın parçasıdır.

Ayetteki 'ahsenü amelen' (daha güzel amel) ifadesi de dikkatle tahlil edilmiştir. Ayet 'daha çok amel' değil, 'daha güzel amel' der. Begavî gibi müfessirlerin naklettiğine göre Fudayl b. İyâz bu ifadeyi 'en ihlaslı ve en doğru amel' diye açıklamış; ihlaslı amelin yalnız Allah için yapılan, doğru amelin ise sünnete uygun olan amel olduğunu söylemiştir. Ayetin 'O azîzdir, gafûrdur' diye bitmesi de anlamlıdır: Azîz ismi Allah'ın mutlak güç sahibi olduğunu, dilediğini yapmaktan hiçbir şeyin O'nu alıkoyamayacağını; Gafûr ismi ise imtihanda kusur edenleri bağışladığını bildirir. Böylece ayet, geçen hafta gördüğümüz kudret ve rahmet dengesini imtihan fikriyle birleştirir. Surenin 3-4. ayetlerinde yaratılışta hiçbir uyumsuzluk görülmediğinin bildirilmesi, Fussilet 53'teki kâinat ayetleriyle de bağlantı kurar.

Tekvîr Suresinin son ayetleri şöyledir: 'Bu Kur'an âlemler için ancak bir öğüttür; sizden doğru yolda gitmek isteyenler için. Âlemlerin Rabbi Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz.' (وَمَا تَشَاؤُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللّٰهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ) Aynı ifade İnsân 30'da da yer alır. Bazı tefsirlerde nakledilen bir rivayete göre 28. ayet inince inkârcılardan biri 'Demek ki iş bize kalmış; istersek doğru yola gideriz, istemezsek gitmeyiz' demiş, bunun üzerine 29. ayet inmiştir. Rivayetin sıhhati bir yana, iki ayetin yan yana gelmesi tahlilde belirleyicidir: 28. ayet insana dileme imkânı tanır, 29. ayet ise bu dilemenin Allah'ın küllî iradesinin dışında olmadığını bildirir. Bu nedenle ayetlerden yalnızca birini alıp diğerini görmezden gelmek, siyak ölçütüne aykırı bir tahlil olur.

Bu ayetler kelam tarihinde kader ve insan iradesi tartışmasının merkezinde yer almıştır. Cebriyye, 29. ayeti öne çıkararak insanın hiçbir seçme gücü olmadığını, rüzgârda savrulan bir yaprak gibi olduğunu savunmuştur. Mu'tezile ise insanın kendi fiillerini kendisinin yarattığını savunarak ayetteki 'Allah'ın dilemesini' zorlama anlamında olmayan bir dileme ya da Zemahşerî'nin yorumladığı gibi Allah'ın tevfik ve lütfu olarak açıklamıştır. Ehl-i Sünnet ise iki ayeti birlikte okuyarak orta bir yol izler: Kul cüz'î irade sahibidir, seçer ve yöneldiği fiili kazanır (kesb); o fiili yaratan ise Allah'tır. Hiçbir şey Allah'ın dilemesi dışında gerçekleşmez; fakat Allah'ın bir şeyi dilemesi, ona razı olduğu anlamına gelmez. Zümer 7'deki 'Allah kullarının inkâr etmesine razı olmaz' ayeti, irade ile rıza arasındaki bu ayrımın Kur'an'daki dayanağıdır.

İlahî iradenin kuşatıcılığı, Allah'ın kullarına haksızlık ettiği şeklinde anlaşılamaz. Nisâ 40'ta şöyle buyrulur: 'Şüphesiz Allah zerre ağırlığınca zulmetmez. Eğer o zerre ağırlığınca bir iyilik olursa onu kat kat artırır ve kendi katından büyük bir mükâfat verir.' Müfessirler zerre kelimesini küçük karınca ya da havada uçuşan toz tanesi gibi en küçük ölçü olarak açıklar. Ayet, adaletin en ince ayrıntıya kadar işlediğini, iyiliklerde ise adaletin ötesinde lütuf ve ihsan bulunduğunu bildirir. Kehf 49 'Rabbin hiç kimseye zulmetmez', Fussilet 46 'Rabbin kullarına zulmedici değildir' ve Zilzâl 7-8 'Kim zerre ağırlığınca hayır işlerse onu görür' ayetleri bu anlamı destekler. Ehl-i Sünnet kelamcıları, her şeyin gerçek sahibi Allah olduğundan O'nun hakkında zulmün düşünülemeyeceğini; Mu'tezile ise adaleti beş temel ilkesinden biri sayarak Allah'ın kötülüğü dilemekten münezzeh olduğunu vurgular. Yöntemleri farklı olsa da iki taraf da Allah'ın mutlak adil olduğunda birleşir.

Dört haftadır incelediğimiz ayetler Allah Teâlâ'yı farklı yönleriyle tanıttı: İhlâs, Âyetü'l-Kürsî ve Haşr ayetleri tevhidi ve esmâ-i hüsnâyı; Hadîd 3, Nûr 35, En'âm 59 ve Kâf 16 ezelîliği, nuru, ilmi ve yakınlığı; Şûrâ 11, rü'yet ayetleri, Yâsîn 82 ve rahmet ayetleri tenzihi, kudreti ve rahmeti; bu haftaki ayetler ise kâinattaki delilleri, rubûbiyeti, kelamı, mülkü, iradeyi ve adaleti anlattı. Değerlendirme aşamasında öğrenciden beklenen, bu ayetleri tek tek ezberlemek değil; her ayetin tefsirinde ortaya çıkan görüşleri ölçütlerle sınayıp birbirini nasıl tamamladığını göstermektir. Çünkü bir sıfatı diğerlerinden koparıp tek başına öne çıkarmak, eksik ve dengesiz bir Allah tasavvuruna yol açar.

Bu haftanın tahlillerinden çıkan usul sonuçları şunlardır: Fussilet 53 örneğinde görüldüğü gibi bir ayetin birden fazla yorumu birbirini dışlamadan doğru olabilir; ilmî yorumlarda ise dil, bağlam ve kesinleşmiş bilgi ölçütleri vazgeçilmezdir. Nâs 1-3 örneği, isimlerin sıralamasının da tahlil konusu olduğunu gösterir. Nisâ 164 ve Şûrâ 51, kapalı kalan bir yönün başka bir ayetle açıklanabileceğini; Tekvîr 28-29 ise ayetleri bağlamından koparmanın Cebriyye gibi aşırı sonuçlara götürebileceğini öğretir. Kelam ekollerinin görüşleri karşılaştırıldığında da çoğu tartışmada tarafların tenzihi korumak istediği, ayrılığın ise delillerin yorumlanmasında ortaya çıktığı görülür. Bu nedenle değerlendirme yaparken bir görüşün hangi delile dayandığı, bağlamla ve Kur'an'ın bütünüyle ne kadar uyumlu olduğu açıkça gösterilmelidir.

Bu haftanın inanç ve hayat sonuçları da en az usul sonuçları kadar önemlidir. Kâinata ve kendi varlığına ibret gözüyle bakan genç, her şeyde Rabbinin işaretlerini görür ve tefekkürü bir alışkanlık hâline getirir. Allah'ı Rab, Melik ve İlah olarak tanıyan kişi, nimete şükreder, hükmüne boyun eğer ve yalnız O'na kulluk eder. Allah'ın insanla vahiy yoluyla konuştuğunu bilen mümin, Kur'an'ı Rabbinden gelen bir hitap olarak okur. Hayatı bir imtihan olarak gören kişi, amelinin çokluğundan çok ihlasına ve doğruluğuna özen gösterir. İlahî iradenin kuşatıcılığını ve adaletin zerre kadar şaşmadığını bilen insan ise hem tevekkül eder hem de sorumluluğundan kaçmaz. Böylece tefsir tahlili, doğru düşünen, dengeli inanan ve sorumlu davranan bir kişiliğin inşasına hizmet eder.