Fil Suresi ve Anlamı: Fil Suresini Doğru Telaffuz, Tecvitle Yüzünden ve Ezbere Okuma

Tilavet, sözlükte 'arkasından gitmek, izlemek, okumak' anlamlarına gelir. Terim olarak ise Kur'an-ı Kerim'i tecvit kurallarına ve okuma adabına uygun biçimde okumaktır. Kur'an okuyan kişi harfleri, harekeleri ve durakları dikkatle izlediği; aynı zamanda okuduğu ayetlerin mesajını hayatında takip etmeye çalıştığı için bu okuma 'tilavet' olarak adlandırılır. Kur'an-ı Kerim'de Peygamber Efendimize şöyle buyrulur: '...Kur'an'ı tertil ile (ağır ağır, düşünerek) oku.' (Müzzemmil suresi, 4). Tertil, harflerin hakkını vererek, acele etmeden, tane tane ve anlamı üzerinde düşünerek okumak demektir.

Kur'an okumanın bazı güzel edepleri vardır. Mushafa dokunarak okuyacaksak abdestli olmamız gerekir; ezberden okurken de abdestli olmak güzel bir davranıştır. Temiz bir yerde, temiz bir kıyafetle, mümkünse kıbleye dönük ve saygılı bir oturuşla okumak tavsiye edilir. Okumaya başlamadan önce istiaze çekilir: أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ (Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm). Bu, Allah'ın şu emrine uymaktır: 'Kur'an okuyacağın zaman kovulmuş şeytandan Allah'a sığın.' (Nahl suresi, 98). Fil suresi bir surenin başından okunacağı için ardından besmele çekilir: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ (Bismillâhirrahmânirrahîm).

Okuma sırasında sesimizi bağırmadan, çevremizi rahatsız etmeyecek ama okuduğumuzu duyabileceğimiz bir tonda kullanmalıyız. Peygamber Efendimiz 'Kur'an'ı seslerinizle güzelleştirin.' (Ebû Dâvûd, Vitr, 20) buyurarak güzel okumaya teşvik etmiştir. Okumayı bitirince 'Sadakallâhu'l-azîm' (Yüce Allah doğru söylemiştir) denilebilir. Kur'an okumayı yeni öğrenenler zorlanırken bile cesaretini kaybetmemelidir; çünkü Hz. Peygamber, Kur'an'ı güzel okuyanın meleklerle beraber olacağını, zorlanarak okuyana ise iki kat sevap verileceğini müjdelemiştir (Müslim, Salâtü'l-Müsâfirîn, 244).

Fil suresi, besmeleden sonra beş ayetten oluşur. Mushafta her ayetin sonunda içinde ayet numarası bulunan küçük bir yuvarlak işaret yer alır. Bu işaret, ayetin bittiğini ve durulabilecek bir yer olduğunu gösterir. Fil suresinin beş ayetinin her biri kısa olduğu için okurken her ayet sonunda durmak hem nefes almayı kolaylaştırır hem de Peygamber Efendimizin ayet sonlarında durarak okuma uygulamasına uygun düşer. Ayet sonlarında durunca kelimelerin nasıl okunacağını beşinci bölümde ayrıntılı olarak öğreneceğiz.

Sureyi yüzünden okumaya başlamadan önce Arapça metni kelime kelime tanımak gerekir. Aşağıdaki tabloda her ayetin Arapça metni ile Latin harfleriyle yaklaşık okunuşu verilmiştir. Okunuşta ‘ işareti ayn harfini, ’ işareti hemzeyi, harflerin üzerindeki ^ işareti ise uzatmayı (meddi) gösterir. Örneğin 1. ayetteki 'fe‘ale' kelimesinde ayn harfi, 2. ayetteki 'yec‘al' kelimesinde de sakin ayn sesinin ardından gelen lam okunur. 5. ayetteki 'me’kûl' kelimesinde ise mim harfinden sonra sakin bir hemze vardır; ses kısa bir an kesilir ve ardından 'kûl' okunur.

Surenin ayetleri dikkat çekici bir ses uyumuyla biter: fîl, tadlîl, ebâbîl, siccîl ve me’kûl. İlk dört ayet 'îl' sesiyle, son ayet ise 'ûl' sesiyle sona erer. Kur'an'daki bu ahenk, sureyi hem okurken hem dinlerken etkileyici kılar ve ezberlemeyi kolaylaştırır. Ancak unutmamalıyız ki Latin harfli okunuş yalnızca bir yardımcıdır; Arapçadaki bazı sesler Türkçede bulunmadığından doğru tilavet ancak Arapça metinden ve bir öğretmenin ya da güvenilir bir hafızın okuyuşunu dinleyerek öğrenilebilir.

Bir harfin ağızda çıktığı yere mahreç, o harfi diğerlerinden ayıran ses özelliklerine ise sıfat denir. Kur'an'ı doğru okumanın ilk şartı, her harfi kendi mahrecinden ve sıfatına uygun çıkarmaktır. Arapçada harfler birbirine çok benzese bile farklı anlamlar taşır. Örneğin قَلْب (kalb) 'kalp', كَلْب (kelb) ise 'köpek' demektir; tek bir harfin yanlış söylenmesi anlamı tamamen değiştirir. Bu nedenle Fil suresini okurken özellikle benzer sesli harflere dikkat etmeliyiz.

Fil suresinde üç kalın harf bulunur: sad (ص) 'ashâb' ve 'asf' kelimelerinde, dad (ض) 'tadlîl' kelimesinde, tı (ط) ise 'tayran' kelimesinde geçer. Bu harfler okunurken dilin arkası damağa doğru yükselir ve ses dolgunlaşır. Bunların ince karşılıkları ise surede ayrıca geçer: sin (س) 'siccîl' kelimesinde, dal (د) 'keydehum' kelimesinde, te (ت) 'tera' ve 'termîhim' kelimelerinde bulunur. Yani 'tera' ince, 'tayran' kalın; 'keydehum' ince, 'tadlîl' kalın; 'siccîl' ince, 'asf' kalın okunmalıdır. Surede geçen ra harflerinin hepsi (tera, rabbuke, ersele, tayran, termîhim, hicâratin) üstün ya da üstünden sonra sakin olduğu için kalın okunur.

Surede sık geçen iki harf daha özel dikkat ister. Ayn (ع), boğazın ortasından çıkan bir harftir; 'fe‘ale', 'yec‘al', 'aleyhim', 'cealehum' ve 'asf' kelimelerinde bulunur. Ayn, hemze ya da elif gibi düz okunursa doğru telaffuz edilmemiş olur. Ha (ح) da boğazın ortasından, sert bir nefesle çıkar; 'ashâb' ve 'hicâra' kelimelerinde geçer. Buna karşılık 'keydehum', 'aleyhim', 'termîhim' ve 'fecealehum' kelimelerindeki he (ه) harfi boğazın en dibinden çıkan yumuşak bir sestir. Ayrıca 'rabbuke', 'keyfe' ve 'ke‘asf' kelimelerindeki kef (ك) harfi ince okunmalı, kalın kaf (ق) gibi söylenmemelidir.

On dördüncü haftada sakin mimin üç hâlini öğrenmiştik. Fil suresi, bu bilgiyi uygulamak için çok uygun bir suredir; çünkü surede altı sakin mim bulunur. Bunlardan beşinde izhar-ı şefevî vardır: 'elem tera' (1. ayet), 'elem yec‘al' ve 'keydehum fî' (2. ayet), 'aleyhim tayran' (3. ayet), 'fecealehum ke‘asf' (5. ayet). Bu örneklerde sakin mimden sonra mim ve be dışında bir harf geldiği için mim, dudaklar birleştirilerek açık ve net okunur; uzatılmaz ve genizden ses verilmez. Özellikle 'keydehum fî' ifadesinde mim ile fa harflerinin mahreçleri birbirine yakın olduğu için mimi gizlememeye ya da fa harfine katmamaya dikkat edilmelidir.

Surede bir yerde ise ihfa-i şefevî vardır: 4. ayetteki 'termîhim bi hicâratin' ifadesinde sakin mimden sonra be harfi gelmiştir. Bu durumda mim, dudaklar hafifçe kapatılıp sıkıştırılmadan, genizden (gunne ile) yaklaşık bir elif miktarı ses verilerek gizlice okunur ve ardından be harfine geçilir. Surede sakin mimin üçüncü hâli olan idgam-ı misleyn (sakin mimden sonra mim gelmesi) örneği bulunmaz. Mimden ayrı olarak surede tenvin ve sakin nun kurallarına da örnekler vardır. Tenvin, kelime sonundaki iki üstün, iki esre veya iki ötreyle oluşan ve okunuşta sakin bir nun sesi veren işarettir; bu yüzden tenvin ile sakin nun aynı kurallara tabidir.

3. ayetteki 'tayran ebâbîl' ifadesinde tenvinden sonra boğaz harflerinden hemze geldiği için izhar yapılır; tenvin açıkça 'tayran' diye okunur. 4. ayetteki 'bi hicâratin min' ve 5. ayetteki 'ke‘asfin me’kûl' ifadelerinde tenvinden sonra mim harfi geldiği için idgam maal gunne yapılır: Tenvindeki nun sesi mime katılır ve genizden ses verilerek 'bi hicâratim min', 'ke‘asfim me’kûl' şeklinde okunur. Son olarak 4. ayetteki 'min siccîl' ifadesinde sakin nundan sonra sin harfi geldiği için ihfa yapılır; nun tam olarak söylenmez, dil damağa tam değmeden genizden gizlenerek okunur ve sin harfine geçilir.

Med, harfin sesini uzatmak demektir. Fil suresinde en çok karşılaşılan med, medd-i tabiidir: Üstünlü harften sonra elif, esreli harften sonra sakin ye, ötreli harften sonra sakin vav gelince ses bir elif miktarı uzatılır. Surede 'ashâb' (hâ), 'fî', 'termîhim' (mî), 'hicâratin' (câ) ve 'ebâbîl' (bâ) kelimelerinde medd-i tabii vardır. 'Keyfe', 'keydehum', 'aleyhim' ve 'tayran' kelimelerinde ise üstünlü harften sonra sakin ye bulunur; bu ye harfine lîn harfi denir. Lîn harfleri kelimenin ortasında uzatılmadan, yumuşak ve akıcı biçimde okunur; 'keeeyfe' gibi uzatmak hatadır.

Ayet sonunda durmaya vakıf denir. Vakıf yapılınca kelimenin son harfi sakin okunur: Son harfteki hareke okunmaz, iki esreli ya da iki ötreli tenvin düşer. Böylece 'tadlîlin' kelimesi 'tadlîl', 'siccîlin' kelimesi 'siccîl', 'me’kûlin' kelimesi 'me’kûl', 'ebâbîle' kelimesi de 'ebâbîl' olarak okunur. Son harften önce bir med harfi varsa durma sebebiyle medd-i ârız oluşur ve ses bir, iki veya üç elif miktarı uzatılabilir. Fil suresinin beş ayetinin beşi de medd-i ârızla biter: fîl, tadlîl, ebâbîl, siccîl ve me’kûl. Sure okunurken bütün ayet sonlarında aynı uzatma miktarını kullanmak, okumaya düzen ve ahenk kazandırır.

2. ayetteki 'yec‘al' kelimesinde sakin cim harfi vardır. Cim, kalkale harflerinden (kaf, tı, be, cim, dal) biridir. Kalkale harfi sakin olduğunda, ses kesilirken hafif bir sarsıntı ve yankı oluşur; kelime ortasındaki bu hâle kalkale-i suğrâ (küçük kalkale) denir. 'Yec‘al' okunurken cim'in sesi sert ve hafif titreşimli çıkmalı, 'ye-c‘al' arasında boşluk bırakılmamalıdır. Surede şeddeli harflere de dikkat etmek gerekir: 'rabbuke' kelimesinde be harfi, 'siccîl' kelimesinde cim harfi şeddelidir; şeddeli harf iki kez okunuyormuş gibi bastırılarak söylenir. 1. ayetteki 'el-fîl' kelimesinde ise lam harfi okunur; çünkü fa harfi kameri harftir ve harf-i tariften (el) sonra gelen lam açıkça söylenir.

Sureyi yüzünden okumak, mushafa bakarak harfleri, harekeleri ve tecvit kurallarını uygulayarak okumaktır. Bunun için önce sureyi bir öğretmenden ya da güvenilir bir hafızın kaydından dikkatle dinlemek gerekir. Dinlerken parmağımızla kelimeleri takip eder, gunne yapılan, uzatılan ve kalın okunan yerleri işaretleriz. Ardından her ayeti önce yavaşça heceleyerek, sonra akıcı biçimde okuruz. Okuduğumuzu telefona ya da bir ses kaydediciye kaydedip dinlemek, hatalarımızı fark etmemizi çok kolaylaştırır. Yüzünden okumada hedef hız değil, doğruluk ve tertildir.

Sureyi ezberlemek için etkili bir yol, ayetleri tek tek öğrenip sonra birbirine eklemektir. Önce 1. ayet birkaç kez yüzünden, sonra bakmadan okunur. Ardından 2. ayet öğrenilir ve 1. ayetle birlikte tekrarlanır. Bu zincirleme ekleme yöntemi bütün sure bitene kadar sürdürülür. Ezberi kalıcı yapmak için aralıklı tekrar önemlidir: Sureyi öğrendiğimiz gün birkaç kez, ertesi gün yeniden, birkaç gün sonra tekrar okumak, bilginin unutulmasını önler. Ayrıca geçen hafta öğrendiğimiz anlam akışı ezberde yol gösterir: 1-2. ayetler soru ve hatırlatma, 3-4. ayetler kuşlar ve taşlar, 5. ayet sonuç. Anlamın sırasını bilen kişi ayetlerin sırasını kolay kolay karıştırmaz.

Ezbere okumak da yüzünden okumak kadar usule bağlıdır. Ezbere okurken de istiaze ve besmele çekilir, tecvit kuralları ve ayet sonlarındaki duraklar aynı özenle uygulanır. Ezber tamamlanınca sureyi bir öğretmene, anne-babaya ya da bir arkadaşa dinletmek gerekir; çünkü insan kendi hatasını her zaman fark edemeyebilir. Fil suresi kısa olduğu için namazlarda Fatiha suresinden sonra okunabilecek surelerdendir; ezberlediğimiz sureyi namazda okumak hem ezberi tazeler hem de ibadetimize anlam katar. Kendi okumamızı değerlendirmek için 'Harfleri doğru çıkardım mı? Gunneleri yaptım mı? Ayet sonlarında durup medd-i ârızı eşit uzattım mı? Ayetlerin sırasını karıştırmadan okudum mu?' sorularını sorabiliriz.