Okunacak Sure ve Ayetler: Furkan Suresi (4-5. Sayfalar, 21-43. Ayetler)

Furkan suresinin ilk üç sayfasında Kur'an'ın hak ile batılı ayıran bir kitap, peygamberin de bir insan olduğunu öğrenmiştik. Bu hafta okuyacağımız 4. sayfa 21-32. ayetleri, 5. sayfa ise 33-43. ayetleri kapsar. 21. ayet وَقَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا ('Bize kavuşmayı ummayanlar dediler ki...') ifadesiyle başlar ve mushafta 19. cüzün ilk ayetidir. Böylece bu hafta hem yeni bir sayfaya hem de yeni bir cüze geçmiş oluyoruz. Hafızlar cüz başlarını iyi bilir; bu bilgi ezberi takip etmeyi ve hatim okurken yer bulmayı kolaylaştırır.

Bu iki sayfa üç ana tema etrafında toplanır. 21-29. ayetlerde inkârcıların 'Bize melekler indirilseydi ya!' isteği yer alır. Ardından kıyamet gününde meleklerin görüleceği an, göğün bulutlarla yarılması ve yanlış dost edinen zalimin ellerini ısırarak pişman olması anlatılır. 30-34. ayetlerde Peygamberimizin (sav) 'Kavmim bu Kur'an'ı terk etti' şikâyeti ve Kur'an'ın neden parça parça indirildiği açıklanır. 35-43. ayetlerde Hz. Musa ve Hz. Harun ile Nuh, Ad, Semud ve Ress halkı gibi geçmiş kavimlerin haberleri hatırlatılır. Sayfa, kendi arzusunu ilah edinen kişiyi anlatan 43. ayetle sona erer.

Furkan suresinin dikkat çekici bir özelliği, ayet sonlarının çoğunun üstün tenvinli kelimelerle bitmesidir: kebîrâ, mahcûrâ, menşûrâ, sebîlâ, halîlâ, tertîlâ, tefsîrâ, vezîrâ... Bu kelimelerde durulurken tenvin elife döner ve medd-i ivaz oluşur. Ayet sonlarındaki bu ahenk, sureye dinlerken akılda kalan bir ritim kazandırır. Okumaya başlamadan önce sayfanın tamamını bir hafızın sesinden dinleyelim, sonra ayetleri ikişer üçer gruplar hâlinde sesli tekrar edelim. Mushaf üzerinde parmağımızla takip edersek hangi harfin uzatıldığını ve nerede gunne yapıldığını görerek öğreniriz.

Vasl hemzesi, kelimenin başında bulunan bir hemzedir. Okumaya o kelimeyle başlandığında okunur, önceki kelimeye bağlanarak okunduğunda ise okunmaz. Lam-ı tarifli (الْ) kelimelerin başındaki elif vasl hemzesidir. اتَّخَذَ (ittehaze), اسْتَكْبَرُوا (istekberû) ve اذْهَبَا (izhebâ) gibi fiillerin başındaki elif de vasl hemzesidir. Vasl hemzesi okunmayınca önceki kelimenin son sesi, vasl hemzesinden sonraki sakin harfle buluşur. Arapçada iki sakin harf yan yana okunamadığı için bu buluşma üç farklı şekilde çözülür. Bu hafta okuduğumuz sayfalarda üç çözümün de güzel örnekleri vardır.

Birinci durum: Önceki kelime tenvinle bitiyorsa araya esreli küçük bir nun girer. Buna nun-u kutni denir. 26. ayetteki يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ ifadesi 'yevmeizinil-hakku' diye okunur. İkinci durum: Önceki kelime medd harfiyle bitiyorsa medd harfi okunuştan düşer. Buna göre يَا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ 'yâ leytenittehaztü' (27), قَوْمِي اتَّخَذُوا 'kavmittehazû' (30), مُوسَى الْكِتَابَ 'mûsel-kitâbe' (35) ve فَقُلْنَا اذْهَبَا 'fe kulnezhebâ' (36) diye okunur. Üçüncü durum: Önceki kelime sakin harfle bitiyorsa o harf çoğunlukla esre alır. Buna göre لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا 'lekadistekberû' (21), عَنِ الذِّكْرِ 'aniz-zikri' (29) ve مَنِ اتَّخَذَ 'menittehaze' (43) diye okunur. Bu esre mushafta da yazılıdır.

Üçüncü durumda ince bir nokta vardır. 'Lekad' kelimesindeki dal harfi bir kalkale harfidir. 29. ayetteki لَقَدْ أَضَلَّنِي (lekad edallenî) ifadesinde dal sakin kaldığı için sekerek okunur. Oysa 21. ayetteki 'lekadistekberû' ifadesinde dal, vasl hemzesi yüzünden esre alır; artık sakin olmadığı için kalkale yapılmaz. Aynı şekilde 'aniz-zikri' ve 'menittehaze' ifadelerinde nun harekelendiği için ihfa veya izhar gibi sakin nun hükümleri uygulanmaz. Kısacası bir harfin hükmünü belirlemeden önce onun gerçekten sakin okunup okunmadığına bakmalıyız.

Sayfa وَقَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلَائِكَةُ ayetiyle açılır. Okunuşu 've kâlellezîne lâ yercûne likâenâ levlâ ünzile aleynel-melâiketü' şeklindedir. 'Likâenâ' ve 'el-melâike' kelimelerinde medd harfi ile hemze aynı kelimede olduğu için medd-i muttasıl vardır. 'Levlâ ünzile' ifadesinde ise medd-i munfasıl vardır. 'Ünzile' kelimesinde sakin nundan sonra ze geldiği için ihfa yapılır. Ayetin devamındaki 'fî enfüsihim' ifadesi hem munfasıl hem ihfa örneğidir; 'utuvven kebîrâ' ifadesinde ise tenvinden sonra kef geldiği için ihfa uygulanır. 22. ayetteki يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ ifadesinde tenvinden sonra lam geldiği için idğam-ı bilâ gunne yapılır ve 'yevmeizil-lil-mücrimîn' gibi okunur. Ayet sonundaki حِجْرًا مَحْجُورًا (hicran mahcûrâ) ifadesinde sakin cimde kalkale, tenvinden sonra mim geldiği için de idğam-ı maal gunne vardır. 23. ayetteki 'min amelin' ifadesinde sakin nundan sonra boğaz harfi ayn geldiği için izhar-ı halkî yapılır. هَبَاءً مَنْثُورًا (hebâen menşûrâ) ifadesinde ise muttasıl, maal gunne ve kelime içindeki ihfa bir arada bulunur.

24. ayet أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا şeklindedir. 'El-cenneti' kelimesindeki şeddeli nun iki elif miktarı gunne ile okunur. 'Yevmeizin hayrun' ifadesinde tenvinden sonra hı geldiği için izhar-ı halkî yapılır. 'Hayrun müstekarran ve' ifadesinde ise art arda iki idğam-ı maal gunne bulunur. 25. ayette 'es-semâü' kelimesinde şemsi lam ve muttasıl med, 'bil-ğamâmi' kelimesinde kameri lam, 'tenzîlâ' kelimesinde ise ihfa vardır. 26. ayet, haftanın nun-u kutni örneğini içerir: الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَٰنِ 'el-mülkü yevmeizinil-hakku lir-rahmân'. Aynı ayetteki 'yevmen alel-kâfirîne' ifadesinde tenvinden sonra ayn geldiği için izhar-ı halkî yapılır. 27. ayetteki يَا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا ifadesi 'yâ leytenittehaztü mear-rasûli sebîlâ' diye okunur. 'Leytenî' kelimesinin sonundaki ye, vasl hemzesinden önce düştüğü için uzatılmaz.

28. ayette 'lem ettehız' ifadesinde sakin mimden sonra hemze geldiği için izhar-ı şefevî vardır. فُلَانًا خَلِيلًا (fülânen halîlâ) ifadesinde ise tenvinden sonra hı geldiği için izhar-ı halkî vardır. 29. ayetteki 'lekad edallenî' ifadesinde sakin dal kalkale ile okunur. Aynı ayette 'câenî' muttasıl örneğidir, 'eş-şeytân' kelimesindeki lam şemsi, 'lil-insân' kelimesindeki lam ise kameridir; 'insân' kelimesinde ihfa yapılır. 30. ayette 'inne' kelimesindeki şeddeli nunda gunne, 'kavmittehazû' ifadesinde düşen med bulunur. 'El-kur'âne' kelimesinde ise hemzeden sonra medd harfi geldiği için medd-i bedel vardır. 31. ayette 'nebiyyin adüvven' izhar-ı halkî, 'adüvven minel-mücrimîn' ve 'hâdiyen ve nasîrâ' maal gunne örnekleridir. Sayfanın son ayeti olan 32. ayetteki جُمْلَةً وَاحِدَةً ifadesinde maal gunne vardır; burada durulursa 'cümleten vâhideh' denir. لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ ifadesinde zamir iki harekeli harf arasında kaldığı için sıla-i kasîra yapılır: 'li nüsebbite bihî fuâdeke'. Ayet وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلًا 've rattelnâhü tertîlâ' ile biter.

33. ayet وَلَا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلَّا جِئْنَاكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا şeklindedir. 'Bi meselin illâ' ifadesinde tenvinden sonra hemze geldiği için izhar-ı halkî yapılır ve tenvin açıkça okunur. 34. ayetteki 'vücûhihim ilâ' ifadesinde sakin mimden sonra hemze geldiği için izhar-ı şefevî yapılır. Aynı ayette 'cehenneme' kelimesindeki şeddeli nunda gunne, 'ülâike' kelimesinde ise medd-i muttasıl vardır. شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ سَبِيلًا ifadesinde iki maal gunne art arda gelir: 'şerrun mekânen ve edallu'. 35. ayetteki 've lekad âteynâ' ifadesinde sakin dal kalkale ile okunur. 'Âteynâ' kelimesinde medd-i bedel, 'mûsel-kitâbe' ifadesinde ise vasl hemzesinden önce düşen elif bulunur. 36. ayetteki 'fe kulnezhebâ ilel-kavmi' ifadesinde hem düşen med hem de munfasıl vardır: 'izhebâ' kelimesinin elifi, sonraki kelimenin başındaki hemzeyle buluşur. 'Fe demmernâhüm tedmîrâ' ifadesinde şeddeli mimde gunne yapılır, sakin mimden sonra te geldiği için de izhar-ı şefevî uygulanır.

37. ayetteki وَقَوْمَ نُوحٍ لَمَّا ifadesinde tenvinden sonra lam geldiği için idğam-ı bilâ gunne yapılır ve 've kavme nûhıl-lemmâ' diye okunur. 'Lemmâ' kelimesindeki şeddeli mim ise gunne ile okunur. 'Ağraknâhüm ve cealnâhüm' ifadesinde sakin mimden sonra vav geldiği için izhar-ı şefevî yapılır. Mim, özellikle vav ve fe harflerinden önce açık okunmalıdır. 'A'tednâ' kelimesindeki sakin dal kalkale ile okunur; عَذَابًا أَلِيمًا (azâben elîmâ) ifadesinde ise izhar-ı halkî vardır. 38. ayetteki وَقُرُونًا بَيْنَ ذَٰلِكَ ifadesinde tenvinden sonra be geldiği için iklab yapılır: 've kurûnem beyne zâlike'. Aynı ayette 'âden ve semûde' maal gunne, 'ashâber-ressi' şemsi lam örneğidir. 39. ayetteki 've küllen darabnâ' ve 've küllen tebbernâ' ifadelerinde tenvinden sonra dad ve te geldiği için ihfa yapılır. 'Darabnâ' kelimesindeki sakin be ise kalkale ile okunur.

40. ayette 'lekad etev' ifadesinde kalkale, 'alel-karyeti' ifadesinde kameri lam, 'matares-sev'i' ifadesinde şemsi lam vardır. 'E fe lem yekûnû' ifadesinde sakin mimden sonra ye geldiği için izhar-ı şefevî uygulanır. 41. ayetteki إِنْ يَتَّخِذُونَكَ ifadesinde sakin nundan sonra ye geldiği için idğam-ı maal gunne yapılır: 'iy-yettehızûneke'. بَعَثَ اللَّهُ ifadesinde lafzatullahtan önceki harf üstünlü olduğu için lafzatullah kalın okunur: 'beasallâhu'. 42. ayette 'in kâde' ve 'en sabernâ' ihfa, 'an âlihetinâ' ile 'men edallu' izhar-ı halkî, 'levlâ en' ise munfasıl örneğidir. Sayfanın son ayeti olan 43. ayet أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَٰهَهُ هَوَاهُ şeklinde başlar: 'e raeyte menittehaze ilâhehû hevâhu'. Burada 'ilâhehû' zamiri iki harekeli harf arasında kaldığı için sıla-i kasîra yapılır. 'E fe ente' ifadesinde ise sakin nundan sonra te geldiği için ihfa uygulanır.

21. ayette Allah'a kavuşmayı ummayanların sözü aktarılır: 'Bize melekler indirilseydi ya da Rabbimizi görseydik ya!' Ayet bu isteğin bir büyüklük taslama olduğunu bildirir: 'Andolsun, onlar kendi içlerinde büyüklük tasladılar ve büyük bir azgınlıkla haddi aştılar.' Melekleri görmek isteyenler, onları ancak kıyamet günü görecektir. O gün suçlular için hiçbir müjde yoktur (Furkan, 22). İmansız yapılan işler ise هَبَاءً مَنْثُورًا, yani 'savrulmuş toz' hâline gelir (Furkan, 23). Buna karşılık cennet ehli o gün, kalınacak yer bakımından daha hayırlı, dinlenme yeri bakımından daha güzel bir yerdedir (Furkan, 24). 25-26. ayetlere göre o gün gök bulutlarla yarılacak, melekler bölük bölük indirilecek ve gerçek hükümranlık yalnız Rahman'ın olacaktır.

27-29. ayetlerde etkileyici bir pişmanlık sahnesi anlatılır: 'O gün zalim, ellerini ısırıp şöyle der: Keşke peygamberle birlikte bir yol tutsaydım! Vah yazıklar olsun bana! Keşke falancayı dost edinmeseydim! Andolsun, Kur'an bana geldikten sonra o beni ondan saptırdı. Şeytan insanı yardımsız bırakır.' Ellerini ısırmak, derin bir pişmanlığın ifadesidir. Bu ayetler, dost seçiminin insanın hayat yolunu nasıl etkilediğini gösterir. Peygamberimiz (sav) de şöyle buyurur: 'Kişi dostunun dini üzeredir. Öyleyse her biriniz kiminle dost olduğuna dikkat etsin.' (Ebû Dâvûd, Edeb, 19). İyi dost, insanı Kur'an'a ve iyiliğe yaklaştırır; kötü dost ise ondan uzaklaştırır.

30. ayette Peygamberimizin (sav) Rabbine şikâyeti yer alır: يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَٰذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا 'Ey Rabbim! Kavmim bu Kur'an'ı terk edilmiş bir şey hâline getirdi.' 32. ayette inkârcıların 'Kur'an ona bir defada indirilseydi ya!' itirazına cevap verilir: Kur'an, Peygamberimizin kalbini pekiştirmek için parça parça indirilmiş ve وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلًا 've onu tane tane okuduk' buyrulmuştur. Kur'an'ın yaklaşık 23 yılda, olaylara ve ihtiyaçlara göre inmesi, ayetlerin kolayca ezberlenmesini, anlaşılmasını ve yaşanmasını sağlamıştır. 33. ayete göre inkârcılar hangi itirazı getirirse getirsin, Allah gerçeği ve en güzel açıklamayı bildirir. 34. ayet ise yüzüstü cehenneme sürüklenecek olanların, yer bakımından en kötü ve yol bakımından en sapık kimseler olduğunu haber verir.

35-36. ayetlerde Hz. Musa'ya verilen görev hatırlatılır: 'Andolsun, Musa'ya kitap (Tevrat) verdik ve kardeşi Harun'u ona yardımcı (وَزِيرًا) kıldık. Ayetlerimizi yalanlayan kavme gidin dedik. Sonunda onları darmadağın ettik.' Hz. Musa, kardeşi Harun'un kendisine yardımcı kılınması için dua etmişti (Tâhâ, 29-30). Bu ayetler, iyilik yolunda omuz omuza vermenin ve görevi paylaşmanın değerini gösterir. Ayetlerin anlatıldığı Mekke ortamında Peygamberimiz (sav) ve ashabı da benzer itirazlarla karşılaşıyordu. Bu haberler onlara güç ve teselli veriyordu.

37-40. ayetlerde başka kavimlerin sonu hatırlatılır. Peygamberleri yalanlayan Nuh kavmi suda boğulmuş ve insanlara bir ibret kılınmıştır. Hz. Hud'un gönderildiği Ad, Hz. Salih'in gönderildiği Semud, Ress halkı ve onlar arasında yaşamış birçok nesil de aynı yolu tutmuştur. 'Ress' kuyu demektir. Ress halkının kimler olduğu konusunda farklı görüşler vardır. 39. ayet önemli bir hakikati bildirir: وَكُلًّا ضَرَبْنَا لَهُ الْأَمْثَالَ 'Her birine örnekler verdik', yani hiçbir kavim uyarılmadan helak edilmemiştir. 40. ayette sözü edilen ve 'kötü yağmura tutulan kent', müfessirlere göre Hz. Lut'un kavminin yurdudur. Mekkeliler yolculuklarında bu kalıntıların yakınından geçtikleri hâlde ibret almıyorlardı, çünkü yeniden dirilişi ummuyorlardı.

41-42. ayetlerde inkârcıların alaycı tavrı anlatılır: 'Seni gördüklerinde seni ancak alay konusu edinirler: Allah'ın peygamber olarak gönderdiği bu mu? Eğer ilahlarımıza bağlılıkta direnmeseydik neredeyse bizi onlardan saptıracaktı.' Bu sözler, Peygamberimizin (sav) davetinin kalplerde ne kadar etkili olduğunu dolaylı olarak itiraf eder. Sayfa, insanı derin düşündüren bir soruyla biter: أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَٰهَهُ هَوَاهُ 'Hevasını ilah edineni gördün mü? Ona sen mi vekil olacaksın?' (Furkan, 43). Heva, nefsin akla ve vahye aykırı arzusudur. Arzusunu her şeyin üstünde tutan kişi, doğruyu yanlıştan ayıran ölçüyü kaybeder. Surenin adı olan Furkan ise tam da bu ölçüyü, yani hak ile batılı ayırmayı öğretir.