I. Okunacak Sure ve Ayetler: 1. İsra Suresi (1-3. Sayfalar)

İsra Suresi, mushafta 17. sırada yer alan, Mekke döneminde inmiş ve 111 ayetten oluşan bir suredir. Mushafın 15. cüzü bu surenin ilk ayetiyle başlar. Sure adını, ilk ayette anlatılan ve 'geceleyin yürütmek' anlamına gelen İsra olayından alır: سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَىٰ بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتِنَا إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ ('Kendisine ayetlerimizden bir kısmını gösterelim diye kulunu bir gece Mescid-i Haram'dan, çevresini bereketli kıldığımız Mescid-i Aksâ'ya götüren Allah'ın şanı yücedir. Şüphesiz O hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.' - İsrâ, 1). Surede İsrailoğullarıyla ilgili ayetler bulunduğu için ona Benî İsrâîl Suresi de denir.

İlk üç sayfa, konu bakımından da zengin bir bütün oluşturur. Birinci sayfada İsra mucizesi, Hz. Musa'ya Tevrat'ın verilmesi, Hz. Nuh ile birlikte kurtarılanların soyu ve İsrailoğullarının yeryüzünde iki kez bozgunculuk yapacaklarına dair uyarı yer alır; 7. ayet önemli bir ilkeyle biter: 'Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz; kötülük ederseniz o da kendinizedir.' İkinci sayfada إِنَّ هَٰذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ ('Şüphesiz bu Kur'an en doğru yola iletir' - İsrâ, 9) ayeti, insanın aceleciliği, gece ve gündüzün iki ayet oluşu, herkesin amel defterinin boynuna asılması ve 'Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez' (İsrâ, 15) ilkesi anlatılır. Üçüncü sayfada ise dünya ile ahiret arasında tercih, Allah'tan başkasına kulluk etmeme, anne babaya 'öf' bile dememe, akrabaya, yoksula ve yolda kalmışa hakkını verme ve israf yasağı işlenir.

Okunacak ayetlerin anlamını bilmek güzel okumanın bir parçasıdır. Anlamı bilen okuyucu nerede durup nereden başlayacağını daha isabetli seçer, sesini ayetin havasına göre ayarlar ve okuduğu ayetle duygusal bağ kurar. Bu hafta her sayfayı önce bir hafızın sesinden dinleyip takip edecek, ardından okunuşla ilgili harf ve işaretleri mushaf üzerinde renkli kalemle işaretleyecek, sonra kendi okuyuşumuzu kaydedip karşılaştıracağız. Hz. Peygamber'in زَيِّنُوا الْقُرْآنَ بِأَصْوَاتِكُمْ ('Kur'an'ı seslerinizle güzelleştirin' - Ebû Dâvûd, Nesâî) sözü bu çalışmanın yönünü gösterir.

Mushaflar, sahabe döneminde belirlenen ve resm-i Osmânî adı verilen özel bir imla ile yazılır. Bu imlada bazı harfler yazıldığı hâlde okunmaz. Bunların en sık görüleni, çoğul (cem) bildiren vavdan sonra yazılan elif yani elif-i fârikadır. İsra Suresinin ilk sayfalarında bu elif çok sayıda karşımıza çıkar: أَلَّا تَتَّخِذُوا (ellâ tettehızû - 2), فَجَاسُوا خِلَالَ الدِّيَارِ (fecâsû hılâled diyâr - 5), لِيَسُوءُوا وُجُوهَكُمْ (li yesûû vucûheküm - 7), وَلِيَدْخُلُوا ve وَلِيُتَبِّرُوا (7), لِتَبْتَغُوا ve وَلِتَعْلَمُوا (12), فَفَسَقُوا (16), أَلَّا تَعْبُدُوا (23), إِنْ تَكُونُوا (25) ve كَانُوا (27). Bu kelimelerin hepsinde sondaki elif ne vasılda ne vakıfta okunur; okuyucu vavdaki uzatmayı yapıp kelimeyi orada bitirir.

Okunmayan harflerin bir başka örneği vavdır. أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ (ulî be'sin şedîd - 5) ifadesindeki أُولِي kelimesi ile فَأُولَٰئِكَ كَانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُورًا (fe ulâike kâne sa'yuhum meşkûrâ - 19) ifadesindeki أُولَٰئِكَ kelimesinde elif üzerindeki ötreden sonra yazılan vav okunmaz; ötre kısa okunur. Buna karşılık 5. ayetteki وَعْدُ أُولَاهُمَا (va'du ûlâhumâ) ifadesinde vav bir med harfi olarak okunur ve bir elif miktarı uzatılır. Bu fark, harfleri ezberle değil dinleyerek ve harekeleri izleyerek öğrenmenin önemini gösterir. Ayrıca 7. ayetteki عَلَوْا (alev) kelimesinde vav sakin, sondaki elif ise okunmazdır.

Bazı harfler yazılır ve tek başına okunduğunda uzatılır; fakat kendisinden sonra sakin bir harf geldiğinde vasılda düşer. Buna iltika-i sakineyn (iki sakinin karşılaşması) denir. İsra 1. ayette إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي ifadesi 'ilel mescidil aksallezî' diye okunur; hem إِلَى kelimesinin hem de الْأَقْصَى kelimesinin sonundaki med düşer. Aynı şekilde مُوسَى الْكِتَابَ (mûsel kitâbe - 2), فِي الْأَرْضِ (fil ard - 4) ve وَآتِ ذَا الْقُرْبَىٰ (ve âti zel kurbâ - 26) ifadelerinde med harfi okunmaz. Okuyucu bu kelimelerden birinde durursa med harfi geri gelir: إِلَى kelimesinde durulursa 'ilâ' diye uzatılır.

Hemze-i vasl, kelimenin başında bulunan, kelimeye başlarken okunan fakat önceki kelimeyle birleştirilerek okunduğunda (vasılda) düşen hemzedir. Örneğin 24. ayetteki وَاخْفِضْ لَهُمَا ifadesi 've hfid' değil 'vahfıd lehumâ' diye okunur; 26. ayetteki وَآتِ ذَا الْقُرْبَىٰ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ ifadesindeki وَابْنَ kelimesi de 'vebne' şeklinde önceki harfe bağlanır. 15. ayetteki مَنِ اهْتَدَىٰ ifadesinde ise iki sakin harf yan yana gelmesin diye مَنْ kelimesinin nun'u esre alır ve ifade 'menihtedâ' diye okunur. Mushafta bu nun'un esreli yazılması okuyucuya yol gösterir.

Hemze-i vasl ile başlayan bir kelimeden okumaya başlanacaksa hemzenin harekesini bilmek gerekir. Fiillerde kural şudur: Kelimenin üçüncü harfi ötreli ise hemze ötre ile; üstünlü veya esreli ise esre ile okunur. İsra 14. ayetteki اقْرَأْ كِتَابَكَ (Oku amel defterini!) ifadesinde üçüncü harf olan ra üstünlü olduğu için 'ikra' kitâbek' diye başlanır. 21. ayetteki انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا ifadesinde üçüncü harf olan zı ötreli olduğu için 'unzur keyfe' diye başlanır. 24. ayetteki ارْحَمْهُمَا kelimesinden başlanırsa üçüncü harf ha üstünlü olduğundan 'irhamhumâ' denir. Lam-ı tarifle gelen isimlerde ise hemze daima üstünle okunur: الْإِنْسَانُ (el-insân).

Lam-ı tarif (el takısı), kendisinden sonra gelen harfe göre iki şekilde okunur. Sonraki harf kamerî ise lam açıkça okunur: الْكِتَابَ, الْقُرْآنَ, الْأَرْضِ, الْخَيْرِ, الْمَسْجِدِ, الْعَاجِلَةَ. Sonraki harf şemsî ise lam okunmaz, sonraki harf şeddeli okunur: السَّمِيعُ (es-semî'), اللَّيْلَ (el-leyl), النَّهَارَ (en-nehâr), الشَّرِّ (eş-şerr), الصَّالِحَاتِ (es-sâlihât), الذُّلِّ (ez-zull), الرَّحْمَةِ (er-rahmeh), الشَّيْطَانُ (eş-şeytân). İsra Suresinin ilk sayfaları bu iki türün de bol örneğini barındırdığı için kamerî ve şemsî harfleri tekrar etmek için iyi bir alıştırma alanıdır.

'Onu, onun' anlamı veren zamir ha'sı (hâ-i kinâye), kendisinden önceki ve sonraki harf harekeli olduğunda bir elif miktarı uzatılarak okunur; buna sıla denir. İsra 1. ayet bunun güzel bir örneğidir: بِعَبْدِهِ لَيْلًا 'bi'abdihî leylen', حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ 'havlehû li nuriyehû min', إِنَّهُ هُوَ 'innehû huve'. 13. ayetteki طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ ifadesi de 'tâirahû fî unukıhî ve nuhricu lehû yevme' diye okunur. Ancak zamir ha'sından önceki harf sakin ise Hafs rivayetinde uzatma yapılmaz: 2. ayetteki وَجَعَلْنَاهُ هُدًى ifadesinde ha'dan önce sakin elif bulunduğu için 've ce'alnâhu hüden' diye kısa okunur. 7. ayetteki كَمَا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ ifadesinde de ha'dan önce sakin vav bulunduğundan 'dehalûhu evvele' denir. Zamir ha'sından sonra sakin harf geldiğinde de sıla yapılmaz.

Dik üstün (çeker), bazı kelimelerde yazılmayan bir elifin yerini tutar ve bir elif miktarı uzatılır. İlk üç sayfada إِنَّ هَٰذَا الْقُرْآنَ (inne hâzel kur'âne - 9), إِلَٰهًا آخَرَ (ilâhen âhara - 22), كُلًّا نُمِدُّ هَٰؤُلَاءِ وَهَٰؤُلَاءِ (küllen numiddu hâülâi ve hâülâi - 20) ve فَأُولَٰئِكَ (fe ulâike - 19) kelimelerinde dik üstün bulunur. Dik üstün görülen yerde ses kısa kesilirse kelimenin anlamı ve yapısı bozulur; bu nedenle her dik üstünde iki hareke süresi kadar uzatma yapılmalıdır.

Lafzatullah yani Allah lafzındaki lam, kendisinden önceki harf üstünlü veya ötreli ise kalın, esreli ise ince okunur. 22. ayetteki لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَٰهًا آخَرَ ifadesinde Allah lafzından önceki ayn üstünlü olduğu için lafız kalın okunur; besmeledeki بِسْمِ اللَّهِ ifadesinde ise mim esreli olduğundan ince okunur. Ra harfi de benzer bir mantıkla okunur: üstünlü ve ötreli ra kalındır (رَبُّكَ, رَسُولًا); esreli ra incedir (لِنُرِيَهُ, بِالْخَيْرِ). Sakin ra'da önceki harfe bakılır: الْأَرْضِ ve الْقُرْبَىٰ kelimelerinde önce üstün ve ötre bulunduğu için kalın okunur. Önceki esre aslî değil de hemze-i vasl esresi gibi geçici (arızî) ise ra yine kalın okunur: ارْحَمْهُمَا kelimesine 'irhamhumâ' diye başlanırken ra kalındır.

İsra Suresinin ilk sayfaları, nun sakin ve tenvin kurallarının neredeyse tamamını içerir. Boğaz harflerinden önce izhar yapılır: مِنْ آيَاتِنَا (min âyâtinâ - 1), مَنْ حَمَلْنَا (men hamelnâ - 3), نُوحٍ إِنَّهُ (nûhin innehû - 3), عَذَابًا أَلِيمًا (azâben elîmâ - 10). Ya, nun, mim ve vav harflerinden önce idgam-ı maa'l-ğunne yapılır: أَنْ يَرْحَمَكُمْ (ey yerhameküm - 8), أَنْ نُهْلِكَ (en nuhlike - 16), وَعْدًا مَفْعُولًا (va'dem mef'ûlâ - 5), وَازِرَةٌ وِزْرَ (vâziratuv vizra - 15). Lam ve ra'dan önce idgam-ı bilâ ğunne yapılır: مِنْ رَبِّكُمْ (mir rabbiküm - 12), عِبَادًا لَنَا (ibâdel lenâ - 5), هُدًى لِبَنِي (hüdel li benî - 2). Ba'dan önce nun sesi mim'e dönüşür (iklab): مِنْ بَعْدِ نُوحٍ (mim ba'di nûh - 17) ve خَبِيرًا بَصِيرًا (habîram basîrâ - 17). Diğer harflerden önce ise ihfa yapılır: عَبْدًا شَكُورًا (3), أَنْفُسِكُمْ (7), مَنْشُورًا (13), عِنْدَكَ (23).

Mim sakin kurallarından ihfa-i şefevi 6. ayetteki وَأَمْدَدْنَاكُمْ بِأَمْوَالٍ (ve emdednâküm bi emvâlin) ifadesinde görülür: mim sakinden sonra ba geldiği için dudaklar hafifçe kapanır ve ğunneli okunur. İdgam-ı şefevi 19. ayetteki سَعْيُهُمْ مَشْكُورًا (sa'yuhum meşkûrâ) ifadesinde, izhar-ı şefevi ise لَهُمْ أَجْرًا (9) ve عَلَيْكُمْ عِبَادًا (5) ifadelerinde vardır. Harflerin birbirine katılmasıyla ilgili iki önemli örnek daha bulunur: 8. ayetteki وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا ifadesinde mahreçleri aynı olan dal ile ta birleşir ve idgam-ı mütecaniseyn ile 've in uttum udnâ' diye okunur. 23. ayetteki فَلَا تَقُلْ لَهُمَا ifadesinde aynı iki harf birleşir (idgam-ı misleyn): 'fe lâ tekul lehumâ'; 24. ayetteki وَقُلْ رَبِّ ifadesinde ise lam, mahreci yakın olan ra'ya katılır (idgam-ı mütekaribeyn): 've kur rabbi'.

Medlerde ise medd-i muttasıl جَاءَ (5, 7), لِيَسُوءُوا (7), دُعَاءَهُ (11), عَطَاءِ (20), إِسْرَائِيلَ (2) ve طَائِرَهُ (13) kelimelerinde; medd-i munfasıl إِلَّا إِيَّاهُ (illâ iyyâhu - 23) ifadesinde görülür. Ayet sonlarında durulduğunda الْبَصِيرُ gibi kelimelerde medd-i arız oluşur; شَكُورًا, وَكِيلًا, كَبِيرًا gibi üstünlü tenvinle biten kelimelerde ise tenvin elife dönüşür (medd-i ivaz). Kalkale harfleri (ق ط ب ج د) sakin olduğunda ses hafifçe yansıtılır: بِعَبْدِهِ (1), أَقْوَمُ (9), وَيَدْعُ (11), لِتَبْتَغُوا (12), اقْرَأْ (14), نَبْعَثَ (15), يَبْلُغَنَّ (23), تَبْذِيرًا (26). Şeddeli nun ve mimlerde ise إِنَّ, ثُمَّ, جَهَنَّمَ ve لَتُفْسِدُنَّ örneklerinde olduğu gibi ğunne yapılır.

Kur'an okurken nerede durulacağını ve nerede geçileceğini gösteren işaretlere secavend veya durak işaretleri denir. Türkiye'deki mushaflarda en çok karşılaşılanlar şunlardır: م (vakf-ı lâzım: anlam bozulmasın diye durmak gerekir), ط (vakf-ı mutlak: durmak iyidir), ج (vakf-ı câiz: durmak da geçmek de uygundur), ز (vakf-ı mücevvez: geçmek daha iyidir), ص (vakf-ı murahhas: nefes daralırsa durulabilir), لا (ayet içinde durulmaz; durulursa geri alınarak okunur), قلى (durmak daha iyidir) ve صلى (geçmek daha iyidir). Ayet sonundaki yuvarlak işaret ayetin bittiğini gösterir; ayet sonlarında durmak Hz. Peygamber'in okuyuş tarzına uygundur.

Durmanın (vakıf) kendi kuralları vardır. Durulan kelimenin son harfi sakin okunur: السَّمِيعُ الْبَصِيرُ ifadesinde durulursa 'basîr' denir ve medd-i arız oluşur. Üstünlü tenvinle biten kelimede tenvin elife dönüşür: شَكُورًا 'şekûrâ'. Yuvarlak ta (ة) ile biten kelimede durulursa ta, ha'ya döner: 7. ayetteki أَوَّلَ مَرَّةٍ ifadesinde durulursa 'evvele merrah' denir. Yeniden başlamada (ibtida) ise anlamı bozmayan bir yerden başlanmalıdır. Örneğin 23. ayette nefes biterse فَلَا تَقُلْ ifadesinde durup لَهُمَا أُفٍّ kelimesinden başlamak anlamı koparır; uygun olan, anlamın tamamlandığı bir yerde durmak ya da birkaç kelime geriden alarak okumaktır. 1. ayette لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتِنَا ifadesinden sonra anlam bir bütün oluşturduğu için orada durmak uygundur.

Bu haftanın süreç bileşeni, okunacak sayfaların görsel ve işitsel materyallerle öğrenilmesini öngörür. Bunun için beş adımlı bir döngü kullanılabilir: 1. Dinle: Güvenilir bir hafızın İsra Suresi kaydını dinleyin. 2. Takip et: Kaydı ikinci kez dinlerken parmağınızla mushafı satır satır izleyin. 3. Oku ve kaydet: Aynı sayfayı kendi sesinizle okuyup telefonla kaydedin. 4. Karşılaştır: Kaydınızı hafızın okuyuşuyla karşılaştırarak sıla, dik üstün, idgam ve med yerlerini kontrol edin. 5. Düzelt: Hatalı yerleri işaretleyip tekrar okuyun. Bu çalışmayı bir arkadaşla karşılıklı (mukabele) yapmak hem dinleme hem okuma becerisini geliştirir.