Meal ve Tefsirlerden Yararlanma İlkeleri, Kehf Suresi 32-59. Ayetler (İki Bahçe Sahibi Kıssası) ve Mülk Suresi 11-20. Ayetler

Kur'an-ı Kerim, Allah Teâlâ tarafından son peygamber Hz. Muhammed'e (s.a.v.) Arapça olarak indirilmiş ilahi bir kelamdır. Ana dili Arapça olmayan Müslümanların Kur'an'ın evrensel mesajını anlayabilmeleri için asırlardır çeviri ve açıklama çalışmaları yapılmıştır. Bu alanda 'tercüme', 'meal' ve 'tefsir' olmak üzere üç temel kavram kullanılır.

Tercüme (Çeviri); bir dildeki söz veya yazının, anlam ve üslup bakımından hiçbir kayba uğramadan başka bir dile birebir ve tam karşılığıyla aktarılmasıdır. Ancak Kur'an-ı Kerim hem lafzı hem de manası mucize (mu'cizü'l-beyân) olan ilahi bir kelamdır; içindeki bir kelime bazen aynı anda üç-dört farklı derin anlamı barındırır. Bu nedenle Kur'an'ın başka bir dile birebir ve eksiksiz tercümesi mümkün değildir.

Meal (مآل); sözlükte 'bir şeyin varacağı yer, öz ve netice' demektir. Terim olarak ise Kur'an ayetlerinin başka bir dile birebir değil, 'yaklaşık ve özet anlamıyla' aktarılmasına meal denir. Mealde çevirmen (mütercim), ayetteki çok katmanlı anlamlardan sadece kendi anladığı ve tercih ettiği bir tanesini yansıtabilir. Bu yüzden meal, Kur'an'ın bizzat kendisi değil; çevirmenin Kur'an'dan anladığının özetidir ve namazda Kur'an yerine meal okunamaz. Tefsir (تَفْسِير) ise; Kur'an ayetlerinin iniş sebepleri, dil ve belagat incelikleri, tarihsel bağlamı, diğer ayetlerle ilişkisi ve Hz. Peygamber'in (s.a.v.) açıklamaları ışığında geniş ve ayrıntılı biçimde yorumlanmasıdır.

Bir müminin sadece Kur'an'ı yüzünden okumakla yetinmeyip onun anlamını meal ve tefsirlerden öğrenmesi, 'Kur'an'ı تَدَبُّر (tedebbür) ile düşünerek okuma' emrinin gereğidir. Ancak meal ve tefsir okurken doğru bir anlayışa ulaşmak için şu temel ilkelere dikkat edilmelidir: 1) Konu ve Bağlam Bütünlüğünü Gözetmek (Siyak-Sibak): Bir ayet tek başına cımbızlanarak okunmamalı; kendisinden önceki ve sonraki ayetlerle (siyak ve sibakıyla) ve aynı konudaki diğer surelerdeki ayetlerle birlikte bütüncül olarak değerlendirilmelidir.

2) Sünnet-i Seniyye ve Esbâb-ı Nüzûl Bilgisini Dikkate Almak: Kur'an'ın ilk ve en yetkili müfessiri bizzat Hz. Muhammed'dir (s.a.v.). Namazın kılınışı, zekâtın oranları ve haccın uygulanışı gibi pek çok konuyu Sünnet açıklar. Ayrıca ayetin hangi olay veya soru üzerine indiğini (iniş sebebini) bilmek, yalnız mealle yetinildiğinde düşülebilecek yanlış anlamaları önler.

3) Güvenilir ve Açıklamalı Kaynakları Tercih Etmek: Arap diline, tefsir ve fıkıh usulüne vakıf uzman âlimlerin veya Diyanet İşleri Başkanlığı gibi güvenilir kurumların hazırladığı mealler (örneğin Elmalılı Hamdi Yazır meali, Diyanet Vakfı meali, Hasan Tahsin Feyizli meali) ve tefsirler ('Kur'an Yolu Türkçe Meal ve Tefsiri', 'Hak Dini Kur'an Dili') tercih edilmelidir. Anlamı kapalı gelen bir ayette tek bir mealle yetinmeyip farklı mealleri karşılaştırmak ve mutlaka tefsirine bakmak en sağlıklı yöntemdir.

Geçen hafta Kehf Suresi'nin ilk 31 ayetindeki Ashâb-ı Kehf (Mağara Arkadaşları) kıssasını işlemiştik. Surenin 32-44. ayetlerinde ise servet ve güç imtihanını anlatan çok çarpıcı bir temsil (mesel) olan 'İki Bahçe Sahibi Kıssası' yer alır: Allah Teâlâ iki adamdan birine etrafı hurma ağaçlarıyla çevrili, ortasında ekinler ve çağlayan bir ırmak bulunan iki muhteşem üzüm bağı vermiştir.

Ancak bu zengin adam, kendisine bu nimeti verenin Allah olduğunu unutarak kibirlenmiş ve fakir ama mümin olan arkadaşına dönerek: 'Ben senden malca daha zenginim ve insan sayısı (taraftar) bakımından da senden daha güçlüyüm!' (Kehf, 18/34) demiştir. Kendi nefsine zulmederek bağına girdiğinde ise: 'Bu bahçenin (nimetin) sonsuza dek yok olacağını hiç sanmıyorum! Kıyametin kopacağını da zannetmiyorum; şayet Rabbime döndürülürsem bile orada bundan daha iyisini bulurum!' (Kehf, 18/35-36) diyerek hem servetin geçiciliğini hem de ahiret gününü inkâr etmiştir.

Mümin arkadaşı ise ona hikmetle şu tarihi uyarıyı yapmıştır: 'Seni topraktan, sonra bir damla sudan yaratan, sonra da seni düzgün bir insan haline getiren Allah'ı inkâr mı ediyorsun? Fakat ben diyorum ki: O Allah benim Rabbimdir ve ben Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmam! Bağına girdiğin zaman: مَا شَاءَ اللّٰهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللّٰهِ (Mâşâallah, lâ kuvvete illâ billâh — Allah ne güzel dilemiş! Güç ve kuvvet yalnızca Allah'ındır) deseydin ya!' (Kehf, 18/37-39). Nitekim çok geçmeden gökten inen bir afetle kibirli adamın bütün bağı çardakları üzerine çökmüş; adam yaptığı masraflara karşı avuçlarını ovuşturarak 'Keşke Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmasaydım!' diyerek pişman olmuştur.

İki bahçe sahibi kıssasının hemen ardından gelen Kehf Suresi 45 ve 46. ayetler, kıssanın ana fikrini bütün insanlığa özetler. 45. ayette dünya hayatı; gökten indirilen yağmurla hızla yeşerip birbirine karışan, ancak çok geçmeden kuruyup rüzgârların savurduğu çerçöpe dönüşen bitkilere benzetilir.

46. ayette ise dünya süsleri ile kalıcı değerler karşılaştırılır: الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلًا — 'Servet ve oğullar (evlatlar), dünya hayatının süsüdür; ölümsüz olan iyi işler (el-Bâkıyâtü's-Sâlihât / kalıcı salih ameller) ise Rabbinin nezdinde hem sevapça daha hayırlıdır hem de ümit bağlamaya daha layıktır.' (Kehf, 18/46). Tefsirlerde 'el-Bâkıyâtü's-Sâlihât' kavramı; beş vakit namaz, 'Sübhânallahi ve'l-hamdü lillâhi ve lâ ilâhe illallahu vallâhu ekber' tesbihatı ve Allah rızası için yapılan her türlü kalıcı iyilik olarak açıklanmıştır.

47-49. ayetlerde kıyamet günü dağların yürütülüp yeryüzünün dümdüz olacağı, insanların mahşerde toplanacağı ve amel defterlerinin ortaya konulacağı anlatılır. Günahkârlar defteri gördüklerinde korkuya kapılarak: 'Eyvah bize! Bu nasıl bir kitapmış ki küçük-büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini sayıp dökmüş!' (Kehf, 18/49) diyeceklerdir. 50-59. ayetlerde ise İblis'in Hz. Âdem'e secde emrine kibrederek karşı çıkması hatırlatılır ve insanların şeytanı dost edinmemeleri öğütlenir.

12. sınıf ezber müfredatımızda yer alan Mülk Suresi'nin ilk 10 ayetini geçen hafta öğrenmiştik. Şimdi surenin ikinci bölümü olan 11-20. ayetlerin Arapça metnini ve anlamını inceliyoruz: • Ayet 11-12: فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقًا لِأَصْحَابِ السَّعِيرِ * إِنَّ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ — 'Böylece (cehennemlikler) günahlarını itiraf ederler; artık çılgın ateş halkı (Allah'ın rahmetinden) uzak olsun! Şüphesiz görmedikleri halde (tenhada/gaybda) Rablerinden derin bir saygıyla korkanlar (haşyet duyanlar) var ya; işte onlar için büyük bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır.' • Ayet 13-14: وَأَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ * أَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ — 'Sözünüzü ister gizleyin ister açığa vurun; bilin ki O, göğüslerin (kalplerin) özünü çok iyi bilendir. Hiç yaratan bilmez mi? O, en ince işleri görüp bilendir (el-Latîf), her şeyden haberdar olandır (el-Habîr).'

• Ayet 15: هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَإِلَيْهِ النُّشُورُ — 'Yeryüzünü sizin için boyun eğen (elverişli/zelûl) kılan O'dur. Öyleyse onun omuzlarında (dağlarında, yollarında) yürüyün ve Allah'ın rızkından yiyin! Dönüş ancak O'nadır (en-Nüşûr).' • Ayet 16-18: أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ فَإِذَا هِيَ تَمُورُ * أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ * وَلَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ — 'Gökte (hükümranlığı) olanın, sarsılmakta olan yerin sizi yutuvermesinden emin mi oldunuz? Yahut üzerinize taş yağdıran bir kasırga göndermeyeceğinden emin mi oldunuz? Uyarılarımın nasıl olduğunu yakında bileceksiniz! Andolsun, onlardan öncekiler de yalanlamışlardı; ama benim cezalandırmam nasıl olmuştu!'

• Ayet 19-20: أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمٰنُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ بَصِيرٌ * أَمَّنْ هٰذَا الَّذِي هُوَ جُنْدٌ لَكُمْ يَنْصُرُكُمْ مِنْ دُونِ الرَّحْمٰنِ إِنِ الْكَافِرُونَ إِلَّا فِي غُرُورٍ — 'Üstlerinde kanatlarını açıp kapayarak uçan kuşları görmüyorlar mı? Onları (havada) Rahmân'dan başkası tutmuyor. Şüphesiz O, her şeyi hakkıyla görendir (el-Basîr). Rahmân'dan başka size yardım edecek ordunuz kimmiş? İnkârcılar ancak derin bir aldanış (gurûr) içindedirler.'

Mülk Suresi 11-20. ayetleri okurken şu tecvit kurallarına dikkat edilmelidir: • بِذَنْبِهِمْ: Sâkin nûndan sonra 'bâ' (ب) harfi geldiği için 'İklâb' yapılır (nûn sesi mîm sesine çevrilerek gunneli okunur). • مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ: Tenvinden sonra 'vav' (و) geldiği için 'İdğâm-ı Maalgunne'; وَأَجْرٌ كَبِيرٌ kısmında ise 'cim' harfinde 'Kalkale' ve tenvinden sonra 'kef' (ك) geldiği için 'İhfâ' yapılır. • صَافَّاتٍ: Med harfi olan eliften sonra şeddeli 'fâ' harfi geldiği için dört elif miktarı uzatılarak 'Medd-i Lâzım' (Kelime-i Müsakkale) uygulanır.

Bu hafta işlediğimiz konulardan çıkaracağımız en önemli ders; Kur'an'ı anlamak için güvenilir meal ve tefsirlerle sürekli bağ kurmak, Kehf Suresi'ndeki bahçe sahibi gibi dünyalıklarla şımarmayıp 'el-Bâkıyâtü's-Sâlihât'a (kalıcı salih amellere) yönelmek ve Mülk Suresi'nin öğrettiği üzere kimsenin görmediği yerde de (bi'l-gayb) Rabbimize karşı haşyet ve saygımızı korumaktır.