Fil Suresi ve Anlamı: Fil Suresini Tilavet Uygulamaları, Vakıf ve Vasl, Okuma Hızları ve Okuma Hataları

Bir sureyi anlamını bilmeden ezberlemek mümkündür ama anlamını bilerek ezberlemek çok daha kolay ve kalıcıdır. On beşinci haftada Fil suresinin mealini ayet ayet öğrenmiştik. Bu hafta bir adım daha ileri giderek sureyi kelime kelime tanıyacağız. Okuduğumuz her kelimenin neyi anlattığını bildiğimizde sesimiz de anlamla birlikte şekillenir: Soru soran ayetlerde merak, sonucu anlatan ayette ise ibret duygusu sesimize yansır. Kelime anlamlarını bilmek, benzer görünen kelimeleri birbirine karıştırmamamıza ve harfleri daha dikkatli söylememize de yardım eder.

Surenin ilk iki ayeti 'elem' (… değil mi, … -madı mı) kelimesiyle başlayan iki sorudur. 1. ayette 'tera' 'görmek, bilmek', 'keyfe' 'nasıl', 'fe‘ale' 'yaptı', 'rabbuke' 'Rabbin', 'bi ashâbi’l-fîl' ise 'fil sahiplerine' demektir. 2. ayette 'yec‘al' 'kılmak, çevirmek', 'keydehum' 'onların tuzağını, kötü planını', 'fî tadlîl' ise 'boşa çıkarma içinde' anlamındadır. Bu iki soru, cevabı herkesçe bilinen bir olayı hatırlatan ve dinleyeni düşünmeye çağıran sorulardır.

3. ve 4. ayetler olayın nasıl gerçekleştiğini anlatır: 've ersele' 've gönderdi', 'aleyhim' 'onların üzerine', 'tayran' 'kuşlar', 'ebâbîl' 'sürü sürü, bölük bölük' demektir. 'Termîhim' 'onlara atıyorlardı', 'bi hicâratin' 'taşlar', 'min siccîl' ise 'pişirilmiş, sertleşmiş çamurdan' anlamına gelir. 5. ayet sonucu bildirir: 'fe cealehum' 'böylece onları çevirdi', 'ke‘asfin' 'ekin yaprağı gibi', 'me’kûl' 'yenilmiş'. Kelimelerin bu sırasını bilen öğrenci, ezberde bir kelimeyi atladığında anlamın eksik kaldığını hemen fark eder.

Yüzünden okumanın temeli, mushaftaki hareke ve işaretleri doğru tanımaktır. Arapçada harflerin sesini belirleyen işaretlere hareke denir. Üstün (fetha) harfe 'e' ya da kalın harflerde 'a' sesi, esre (kesra) 'i' ya da 'ı' sesi, ötre (damme) ise 'u' ya da 'ü' sesi verir. Fil suresindeki فَعَلَ (fe‘ale) kelimesinin üç harfi de üstünlüdür. رَبُّكَ (rabbuke) kelimesinde ra üstünlü, be ötreli ve şeddeli, kef üstünlüdür. بِحِجَارَةٍ (bi hicâratin) kelimesinde ise be ve ha esrelidir. Harekeyi yanlış okumak, örneğin 'rabbuke' yerine 'rabbike' demek, kelimenin cümledeki görevini değiştirir.

Harekesi olmayan, yani üzerinde cezm (sükûn) işareti bulunan harf sakin okunur ve kendinden önceki harfe bağlanır. أَلَمْ (elem) kelimesindeki mim, يَجْعَلْ (yec‘al) kelimesindeki cim ve lam, تَرْمِيهِمْ (termîhim) kelimesindeki ra ve mim bu duruma örnektir. Harfin üzerindeki şedde ise o harfin iki kez okunduğunu gösterir: İlki sakin, ikincisi harekeli okunur. 'Rabbuke' (rab-bu-ke) ve 'siccîl' (sic-cîl) kelimeleri bunun örneğidir. Kelime sonundaki tenvin iki hareke biçiminde yazılır ve okunuşta sakin bir nun sesi verir: طَيْرًا (tayran) iki üstünlü, سِجِّيلٍ (siccîlin) ve مَأْكُولٍ (me’kûlin) iki esrelidir.

Surede iki tür hemze olduğunu bilmek de önemlidir. Hemze-i kat' her durumda okunan hemzedir: 'elem', 've ersele' ve 'ebâbîl' kelimelerinin başındaki hemzeler böyledir. Hemze-i vasl ise yalnızca okumaya o kelimeden başlanırsa okunur, öncesine bağlanınca düşer. 1. ayetteki الْفِيلِ (el-fîl) kelimesinin başındaki elif böyle bir hemzedir; bu yüzden 'bi ashâbi el-fîl' değil, 'bi ashâbi’l-fîl' diye okunur. Ayrıca harekesiz yazılmış ve kendinden önceki harfin harekesine uygun düşen elif, ye ve vav harfleri med harfi olup sesi uzatır: 'ashâb' (elif), 'fî' (ye), 'me’kûl' (vav). Her ayetin sonundaki yuvarlak işaret ise ayetin bittiğini ve numarasını gösterir.

Kur'an-ı Kerim her zaman aynı hızda okunmaz. Tecvit âlimleri okuma hızını genellikle üç mertebeye ayırır. Tahkik, en ağır okuyuştur: Harflerin mahreç ve sıfatları titizlikle verilir, medler ve gunneler tam yapılır, kelimeler tane tane söylenir. Bu okuyuş özellikle öğretim amacıyla, yani Kur'an okumayı yeni öğrenenler ve onlara örnek olan öğretmenler tarafından tercih edilir. Fil suresini ilk kez yüzünden okuyan bir öğrenci için en uygun hız tahkiktir; çünkü 'tadlîl', 'tayran' ve 'ashâb' gibi kalın harfli kelimeleri ancak acele etmeden doğru çıkarabilir.

Tedvir, orta hızda okumaktır. Tahkik kadar ağır, hadr kadar hızlı değildir. Günlük Kur'an okumalarında ve namazlarda en çok bu hız kullanılır. Hadr ise hızlı okumadır; genellikle hafızlar ezberlerini tekrar ederken ya da uzun bölümleri okurken bu hızı kullanır. Ancak hadr, kuralsız ve özensiz okumak demek değildir. Hızlı okuyan kişi de gunneleri yapmalı, med harflerini uzatmalı, kalın ve ince harfleri ayırt etmelidir. Harfleri yutarak, kelimeleri birbirine karıştırarak yapılan okuyuş hadr değil, okuma hatasıdır.

Daha önce öğrendiğimiz tertil kavramı, bu üç hızın hepsini kapsayan bir okuma anlayışıdır: Acele etmeden, harflerin hakkını vererek ve anlamı düşünerek okumak. Bu nedenle bazı âlimler tertili tahkike yakın, ağır bir okuyuş olarak da açıklamıştır. Sizin için en önemli kural şudur: Önce doğru, sonra akıcı, en son hızlı. Fil suresini önce tahkik ile okuyup her kuralı yerine getirdiğinizden emin olunca tedvir hızına geçebilirsiniz. Hangi hızda okunursa okunsun, ayet sonlarındaki medd-i ârız uzatmalarını eşit tutmak okumaya düzen ve ahenk kazandırır.

Kur'an okurken üç önemli kavramla karşılaşırız. Vakıf, okurken nefes alacak kadar durmak; vasl, durmadan bir sonraki kelimeye ya da ayete bağlanarak okumak; ibtida ise durduktan sonra okumaya yeniden başlamaktır. Geçen hafta Fil suresini her ayet sonunda durarak okumayı öğrenmiştik. Ayet sonunda durmak hem kolay hem de sünnete uygun bir yoldur. Ancak bazı okuyucular ayetleri birbirine bağlayarak da okur. Böyle okununca ayet sonlarındaki harekeler ve tenvinler düşmez, yeni tecvit kuralları ortaya çıkar. Bu kuralları bilen öğrenci, hem kendi okuyuşunda hem de dinlediği bir hafızın tilavetinde ne olduğunu kolayca anlar.

Fil suresinde ayetler bağlanınca şu durumlar oluşur: 1. ayetin sonu 2. ayete bağlanırsa 'bi ashâbi’l-fîli elem yec‘al' okunur; fîl kelimesinin son harfindeki esre okunur, ardından gelen hemze-i kat' açıkça söylenir. 2. ayet 3. ayete bağlanırsa 'fî tadlîlin ve ersele' ifadesinde tenvinden sonra vav geldiği için idgam maal gunne yapılır: 'tadlîliv ve ersele'. 3. ayet 4. ayete bağlanırsa 'tayran ebâbîle termîhim' okunur; 'ebâbîl' kelimesi tenvin almadığı için yalnızca son harfteki üstün okunur. 4. ayet 5. ayete bağlanırsa 'min siccîlin fe cealehum' ifadesinde tenvinden sonra fa geldiği için ihfa yapılır: Nun sesi genizden gizlenerek fa harfine geçilir. 5. ayet surenin son ayeti olduğu için sonunda durulur: me’kûl.

Durmak ve başlamak da bir edebe bağlıdır. Anlamı bozacak bir yerde durmak doğru değildir. Örneğin 'Elem tera keyfe' deyip durmak ya da 've ersele aleyhim' deyip kesmek cümleyi yarım bırakır; dinleyen kişi 'neyi?' sorusunun cevabını alamaz. Nefes yetmediği için böyle bir yerde durmak zorunda kalan kişi, okumaya anlamın başladığı uygun bir yerden, çoğunlukla ayetin başından yeniden başlar. Fil suresinin ayetleri kısa olduğundan en doğru yol, her ayeti tek nefeste okuyup ayet sonunda durmaktır. İbtida yaparken de ayetin ortasından, örneğin 'tayran ebâbîl' kelimelerinden başlamak yerine, ayetin başı olan 've ersele' kelimesinden başlanmalıdır.

Kur'an okurken yapılan hatalara lahn denir. Lahn ikiye ayrılır. Lahn-i celî, açık ve büyük hatadır: Bir harfi başka bir harfe çevirmek, harekeyi değiştirmek, kelimeye harf eklemek ya da harf eksiltmek bu türdendir. Bu hatalar çoğu zaman anlamı bozabilir ya da değiştirebilir; bu nedenle mutlaka kaçınılması gereken hatalardır. Fil suresinde 'tayran' yerine 'teyran' (tı yerine te), 'tadlîl' yerine 'tedlîl' (dad yerine dal), 'fe‘ale' kelimesinde ayn yerine hemze söylemek ya da 'rabbuke' yerine 'rabbike' demek lahn-i celîye örnektir.

Lahn-i hafî ise gizli ve küçük hatadır. Bu hatada harf ve hareke doğru okunur ama tecvit inceliklerine tam uyulmaz: Gunneyi yapmamak ya da kısa tutmak, medleri gereğinden az veya çok uzatmak, kalkaleyi atlamak, ihfayı izhar gibi açık okumak bunlara örnektir. Lahn-i hafî anlamı genellikle değiştirmez ama okumanın güzelliğini ve doğruluğunu zedeler; Kur'an'ı usulüne uygun okumak isteyen kişi bundan da sakınmalıdır. Fil suresinde 'termîhim bi' ifadesinde mimi açık okumak, 'yec‘al' kelimesinde cimi sarsıntısız geçmek ya da ayet sonlarında 'fîl' kelimesini bir elif, 'tadlîl' kelimesini üç elif uzatmak lahn-i hafî sayılır.

Hatalardan kurtulmanın yolu önce onları fark etmektir. Bunun için okuyuşunuzu kaydedip bir hafızın okuyuşuyla karşılaştırabilir ya da öğretmeninize dinletebilirsiniz. Hatanın türünü belirlemek, düzeltme yolunu da gösterir: Lahn-i celîde sorun genellikle harfin mahreci veya hareke bilgisidir, bu yüzden harf çiftleri ve heceleme çalışması yapılır. Lahn-i hafîde ise sorun kuralın uygulanışıdır; bu durumda gunne ve med süreleri, kalkale gibi kurallar tek tek tekrar edilir. Hata yapmaktan korkmamak gerekir; Peygamber Efendimiz Kur'an'ı zorlanarak okuyana bile iki kat sevap verileceğini müjdelemiştir. Önemli olan hatayı fark edip düzeltmeye çalışmaktır.

Kur'an'ı güzel okumanın olduğu kadar güzel dinlemenin de bir edebi vardır. Yüce Allah şöyle buyurur: 'Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve susun ki size merhamet edilsin.' (A'râf suresi, 204). Sınıfta bir arkadaşımız Fil suresini okurken konuşmamak, onu dikkatle dinlemek ve okuyuşu bittikten sonra hatalarını kibar bir dille söylemek bu edebin bir parçasıdır. Kur'an dinlemek, okumayı öğrenmenin de en etkili yollarından biridir; çünkü kulağımız doğru okuyuşa alıştıkça kendi hatalarımızı daha kolay fark ederiz.

Ezberlenen bir sureyi dinletmek, İslam geleneğinde çok eskiye dayanan bir uygulamadır. Hz. Peygamber her Ramazan ayında Cebrail'e (a.s.) o zamana kadar inen ayetleri okur, Cebrail de ona okurdu; buna mukabele denir. Peygamber Efendimiz sahabeden Abdullah b. Mes'ud'a da kendisine Kur'an okumasını istemiş, o da Nisâ suresinden okumuştur; Peygamberimiz bu okuyuşu dinlerken gözleri yaşarmıştır (Buhârî ve Müslim). Bu örnekler, Kur'an'ı başkasından dinlemenin ve başkasına dinletmenin değerini gösterir. Fil suresini ezberledikten sonra bir öğretmene, anne-babaya ya da sınıf arkadaşına dinletmek, gözden kaçan hataları ortaya çıkarır.

Ezberlediğimiz sureyi canlı tutmanın en güzel yolu onu namazda okumaktır. Namazda Fatiha suresinden sonra okunan sure ya da ayetlere zamm-ı sure denir. Fil suresi kısa olduğu için namazda zamm-ı sure olarak okunabilecek surelerdendir. Namazda okurken de tecvit kurallarına uyulur, harfler doğru çıkarılır ve sure acele etmeden okunur. Okuyuşumuzu değerlendirmek için aşağıdaki gibi bir ölçek kullanabiliriz. Her ölçütü 'tam', 'kısmen' ya da 'geliştirilmeli' olarak işaretlemek, bir sonraki çalışmada nelere odaklanacağımızı gösterir.