9. Sınıf Temel Dinî Bilgiler 1. Hafta: İnsanın Değeri, İradesi ve Sorumluluğu

İnsanın değeri ve hayatın amacı

İslam’a göre insan, akıl ve irade sahibi, değerli ve sorumlu bir varlıktır. Eşrefimahlukat, insanın yaratılanlar içindeki saygınlığını; ahsenitakvim ise en güzel biçimde yaratılışını anlatan kavramlardır.

Kitap, kulluğu yalnız belirli ibadetleri yapmakla sınırlamaz. Allah’ı tanıma, onun rızasına uygun yaşama ve verilen sorumlulukları yerine getirme de hayatın amacıyla ilişkilendirilir.

Akıl, irade ve seçim

Akıl düşünme, anlama ve doğruyla yanlışı ayırt etme gücüdür. İrade ise kişinin bir şeyi yapıp yapmamaya karar vermesi ve kararını uygulamasıyla ilgilidir.

İnsan seçenekleri değerlendirebildiği ve karar verebildiği için seçimlerinin sonucunu da üstlenir. Özgürlük, başkalarına ve çevreye etkileri önemsemeden hareket etme yetkisi olarak görülmez.

Bilgi, kendini tanıma ve marifet

İnsanın bilgi edinmesi ve faydalı bilgiye ulaşmak için çaba göstermesi değerlidir. Kitap, bilginin insanın ve toplumun yararına kullanılmasını vurgular.

Marifet, bir gerçeği düşünerek derinden kavramayla ilişkilendirilir. İnsanın kendini, imkânlarını ve sınırlılıklarını tanıması; yaratılışı üzerinde düşünmesi, Allah’ı tanıma anlamındaki marifetullahla bağlantılı ele alınır.

Halifelik ve emanet

Kitapta halife, Allah’ın emir ve yasaklarının muhatabı olan insanı ifade eder. Bu görev; yeryüzünü imar etme, adaleti gözetme, koruma ve güzelleştirme sorumluluğuyla açıklanır.

Emanet, insana verilen görevlerin özenle yerine getirilmesini gerektirir. Halifelik, doğayı sınırsızca tüketme veya başkalarına zarar verme hakkı değildir.

Allah’a ve kendine karşı sorumluluk

Allah’a karşı sorumluluk; ona ortak koşmadan kulluk etme, nimetlere şükretme ve rızasına uygun davranma çabasını kapsar.

Kişinin kendisine karşı sorumlulukları arasında bedenini ve ruhunu korumak, temizliğe özen göstermek, dengeli beslenmek, sağlığını tehlikeye atmamak ve aklını faydalı bilgiyle geliştirmek yer alır. Görevler dengeli ele alınmalıdır.

Aileye ve insanlara karşı sorumluluk

Ailede eşlerin, anne babanın ve çocukların birbirine karşı görevleri vardır. Sevgi, saygı, ihtiyaçları karşılama ve zor zamanlarda destek olma bu ilişkinin parçalarıdır.

Sılayırahim, akrabalık ilişkilerini gözetmektir. Komşulara ve arkadaşlara karşı dürüstlük, yardımlaşma ve hak gözetme de toplumsal sorumlulukla ilgilidir.

Doğaya ve diğer canlılara karşı sorumluluk

İslam’ın çevre anlayışında dengeyi koruma ve israftan kaçınma önemlidir. Kaynakların gereksiz tüketilmesi, diğer canlıların yararlanmasını da etkiler.

Yeryüzünü ağaçlandırmak, doğal dengeye zarar vermemek ve hayvanlara iyi davranmak bu sorumluluğun örnekleridir. Kitap, hayvanların yuvalarını bozmama ve onlara güçlerini aşan yük yüklememe üzerinde durur.

Örnekler

Örnek 1Bir öğrenci, ortak musluğu açık bırakmasının yalnız kendi işi olduğunu söylüyor. Sorumluluğun hangi alanını gözden kaçırıyor?
Cevabı göster
Doğal kaynaklara ve başkalarının hakkına karşı sorumluluğu gözden kaçırıyor. Ortak kaynağın gereksiz tüketimi yalnız onu etkilemez.
Örnek 2Bir karar kartında önce seçeneklerin yararları düşünülüyor, sonra bir seçenek uygulanıyor. Bu iki aşamayı akıl ve iradeyle ilişkilendiriniz.
Cevabı göster
Seçenekleri değerlendirme akılla; karar verip uygulama iradeyle ilişkilidir. Kararın sonuçlarını üstlenme ise sorumluluk boyutudur.
Örnek 3Eşrefimahlukat kavramını “İnsan istediği her şeyi yapabilir.” diye açıklamak niçin yanlıştır?
Cevabı göster
Kavram insanın değer ve saygınlığını anlatır; sorumluluklarını ortadan kaldırmaz. Akıl ve irade, seçimlerin sonuçlarını üstlenmeyi de gerektirir.
Örnek 4Bir öğrenci bütün zamanını çalışmaya ayırıp dinlenmesini ve temizliğini sürekli ihmal ediyor. Hangi dengeyi yeniden kurmalıdır?
Cevabı göster
Kendisine karşı sorumluluklarını dengeli yürütmelidir. Faydalı bilgi edinirken beden ve ruh ihtiyaçlarını ihmal etmemelidir.
Örnek 5Akrabasının hâlini soran ve ihtiyaç duyduğunda destek olan kişinin davranışı hangi kavramla ilişkilidir?
Cevabı göster
Sılayırahimle ilişkilidir. Akrabalık bağlarının ilgi ve destekle sürdürülmesini gösterir.
Örnek 6Bir park düzenlemesinde ağaçların korunması ve canlıların yaşam alanının gözetilmesi, imar sorumluluğuyla nasıl ilişkilendirilir?
Cevabı göster
İmar yalnız yeni yapı yapmak değildir; çevreyi yaşanabilir kılmayı ve korumayı da kapsar. Bu düzenleme doğaya karşı sorumlulukla uyumludur.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

1Bir öğrenci projedeki seçeneklerin sonuçlarını karşılaştırıyor, sonra uygun bulduğunu uyguluyor. Karar verip uygulama aşaması hangi kavramla en doğrudan ilişkilidir?
2Bir topluluk insanın halifeliğini “doğayı sınırsız tüketme yetkisi” diye açıklıyor. Hangi bilgi bu açıklamayı düzeltir?
3Akrabalarıyla ilişkisini sürdürme ve onlara destek olma davranışını adlandıran kavram hangisidir?
4Yargıları değerlendiriniz; açıklamalarla cevabınızı karşılaştırınız.
- Akıl ve irade, insanın sorumluluğuyla ilişkilidir.
- İnsanın değeri, başka canlılara karşı sorumluluğunu kaldırır.
- Faydalı bilgi edinmek kişinin kendisine karşı sorumluluklarındandır.
- İmar yalnız bina yapma anlamında kullanılmalıdır.
5İlişkili kavram ve açıklamaları eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
6Kelimeleri uygun boşluklara yerleştiriniz. Bir kelime artacak.
1. İnsanın en güzel biçimde yaratılışı kavramıyla anlatılır.
2. Bir kararı seçip uygulama gücü ile ilişkilidir.
3. Allah’ı tanıma anlamındaki kavram olarak adlandırılır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
7Bir öğrenci çevreyi korumayı yalnız belediyenin görevi sayıyor. Kendi sorumluluğunu hangi küçük davranışla gösterebilir?
8“İnsan değerlidir.” cümlesini sorumlulukla bağlamak için hangi açıklama eklenebilir?

İnsanın Değeri, İradesi ve Sorumluluğu