İnsanın değerini ve sorumluluğunu ayet ve hadislerin rehberliğinde ele alacağız. Akıl, irade, emanet ve halifelik kavramlarını ilişkilendirerek bir seçimin kişiye, ailesine ve çevresine etkisini değerlendireceksiniz.
İnsanın değeri ve hayatın amacı
İslam’a göre insan, akıl ve irade sahibi, değerli ve sorumlu bir varlıktır. Eşrefimahlukat, insanın yaratılanlar içindeki saygınlığını; ahsenitakvim ise en güzel biçimde yaratılışını anlatan kavramlardır.
İnsanın yaratılış amacı kulluktur. Kulluk, yalnız belirli ibadetleri yapmaktan ibaret değildir; Allah’ı tanımayı ve O’nun rızasına uygun bir hayat sürmeyi de kapsar.
İnsanın değeri ve sorumluluğu konusunda ayetlerin anlamı Kur’an meallerinden, hadisler ise hadis kaynaklarından incelenir. Bir bilgiye dayanılırken önce kaynak metin okunur ve hangi ifadeye dayanıldığı belirlenir.
Akıl, irade ve seçim
Akıl düşünme, anlama ve doğruyla yanlışı ayırt etme gücüdür. İrade ise kişinin bir şeyi yapıp yapmamaya karar vermesi ve kararını uygulamasıyla ilgilidir.
İnsan seçenekleri değerlendirebildiği ve karar verebildiği için seçimlerinin sonucunu da üstlenir. Özgürlük, başkalarına ve çevreye etkileri önemsemeden hareket etme yetkisi olarak görülmez.
Bilgi, kendini tanıma ve marifet
İnsanın bilgi edinmesi ve faydalı bilgiye ulaşmak için çaba göstermesi değerlidir. İnsana ve topluma katkısı olmayan, davranışa dönüşmeyen bilgiden ise sakınılmalıdır.
Marifet, bir gerçeği düşünerek derinden kavramayla ilişkilendirilir. İnsanın kendini, imkânlarını ve sınırlılıklarını tanıması; yaratılışı üzerinde düşünmesi, Allah’ı tanıma anlamındaki marifetullahla bağlantılı ele alınır.
Halifelik ve emanet
Halife, Allah’ın emir ve yasaklarının muhatabı olan insanı ifade eder. Halifelik görevi; yeryüzünü imar etme, adaleti sağlama, koruma ve güzelleştirme sorumluluğunu kapsar.
Emanet, insanın yeryüzünde Allah’ın halifesi olma görevidir ve insanı sorumlu bir varlık kılar. Halifelik insana doğayı sınırsızca bozma yetkisi tanımaz; ondan yeryüzünü imar etmesini, yönetmesini ve korumasını bekler.
Allah’a ve kendine karşı sorumluluk
Allah’a karşı sorumluluk; ona ortak koşmadan kulluk etme, nimetlere şükretme ve rızasına uygun davranma çabasını kapsar.
Kişinin kendisine karşı sorumlulukları arasında bedenini ve ruhunu korumak, temizliğe özen göstermek, dengeli beslenmek, sağlığını tehlikeye atmamak ve aklını faydalı bilgiyle geliştirmek yer alır. Görevler dengeli ele alınmalıdır.
Aileye ve insanlara karşı sorumluluk
Ailede eşlerin, anne babanın ve çocukların birbirine karşı görevleri vardır. Maddi ve manevi ihtiyaçları karşılama, sevinç ve kederi paylaşma ile zorluklara birlikte göğüs germe bu görevlerin parçalarıdır.
Sılayırahim, akrabalık ilişkilerini gözetmektir. Komşulara ve arkadaşlara karşı dürüstlük, yardımlaşma ve hak gözetme de toplumsal sorumlulukla ilgilidir.
Doğaya ve diğer canlılara karşı sorumluluk
İslam’ın çevre anlayışında dengeyi koruma ve israftan kaçınma önemlidir. Kaynakların gereksiz tüketilmesi, diğer canlıların yararlanmasını da etkiler.
Yeryüzünü ağaçlandırmak, doğal dengeye zarar vermemek ve hayvanlara iyi davranmak bu sorumluluğun örnekleridir. Peygamberimiz, hayvanların yuvalarının bozulmasını ve onlara güçlerinin üzerinde yük yüklenmesini yasaklamıştır.
Örnekler
Örnek 1Bir öğrenci, ortak musluğu açık bırakmasının yalnız kendi işi olduğunu söylüyor. Sorumluluğun hangi alanını gözden kaçırıyor?
Cevabı göster
Doğal kaynaklara ve başkalarının hakkına karşı sorumluluğu gözden kaçırıyor. Ortak kaynağın gereksiz tüketimi yalnız onu etkilemez.
Örnek 2Bir karar kartında önce seçeneklerin yararları düşünülüyor, sonra bir seçenek uygulanıyor. Bu iki aşamayı akıl ve iradeyle ilişkilendiriniz.
Cevabı göster
Seçenekleri değerlendirme akılla; karar verip uygulama iradeyle ilişkilidir. Kararın sonuçlarını üstlenme ise sorumluluk boyutudur.
Örnek 3Eşrefimahlukat kavramını “İnsan istediği her şeyi yapabilir.” diye açıklamak niçin yanlıştır?
Cevabı göster
Kavram insanın değer ve saygınlığını anlatır; sorumluluklarını ortadan kaldırmaz. Akıl ve irade, seçimlerin sonuçlarını üstlenmeyi de gerektirir.
Örnek 4Bir öğrenci bütün zamanını çalışmaya ayırıp dinlenmesini ve temizliğini sürekli ihmal ediyor. Hangi dengeyi yeniden kurmalıdır?
Cevabı göster
Kendisine karşı sorumluluklarını dengeli yürütmelidir. Faydalı bilgi edinirken beden ve ruh ihtiyaçlarını ihmal etmemelidir.
Örnek 5Akrabasının hâlini soran ve ihtiyaç duyduğunda destek olan kişinin davranışı hangi kavramla ilişkilidir?
Cevabı göster
Sılayırahimle ilişkilidir. Akrabalık bağlarının ilgi ve destekle sürdürülmesini gösterir.
Örnek 6Bir park düzenlemesinde ağaçların korunması ve canlıların yaşam alanının gözetilmesi, imar sorumluluğuyla nasıl ilişkilendirilir?
Cevabı göster
İmar yalnız yeni yapı yapmak değildir; çevreyi yaşanabilir kılmayı ve korumayı da kapsar. Bu düzenleme doğaya karşı sorumlulukla uyumludur.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Kaynak kontrol notu (kapsamlı özet): İsra suresi 70. ayet → insana verilen şeref ve nimetler; Müslim, “Zikir”, 38 → yardım edene Allah’ın yardımı. Bir öğrencinin raporunda “insana verilen şeref ve nimetler” notunun altına Müslim, “Zikir”, 38; “yardım edene Allah’ın yardımı” notunun altına ise İsra suresi, 70. ayet yazılmıştır. Her notun doğrudan dayandığı kaynağı doğru göstermek için hangi düzeltme yapılmalıdır?
İnsana verilen şeref ve nimetler İsra suresi 70. ayette; yardım eden kişiye Allah’ın yardımı Müslim’in “Zikir” bölümündeki 38. hadiste ele alınır. İki notun kaynakları yer değiştirmelidir. Notların anlatımını değiştirmek, yanlış kaynak kaydını düzeltmez.
2Bir öğrenci güçlü ve zayıf yönlerini listeliyor. Ardından imkânlarının sınırlı olduğunu, başka insanlardan yardım aldığını ve Allah’a ihtiyaç duyduğunu düşünüyor. İkinci aşamanın marifet anlayışıyla ilişkisi hangi açıklamada verilmiştir?
İkinci aşamada öğrenci bir özellik listesiyle yetinmiyor; imkân ve sınırlılıkları üzerine düşünerek kendini tanıma ile Allah’a yöneliş arasında bağ kuruyor.
3Okul kütüphanesindeki bir rafı düzenleyen öğrenci, kitapları özensizce yerleştiriyor. Uyarıldığında “Kitaplar bana ait değil.” diyor. Rafı düzenleme yükümlülüğünün bu öğrenciye ait olduğunu hangi bilgi doğrudan gösterir?
Sorumluluk, yalnız malın sahibi olmakla doğmaz. Kişi üstlendiği görevi de özenle yerine getirmelidir; kitapların başkasına ait olması bu görevi kaldırmaz.
4‘Doğaya ve diğer canlılara karşı sorumluluk’ kavramı veya konusuyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
‘Doğaya ve diğer canlılara karşı sorumluluk’ kapsamında doğru açıklama: Kendi yararını değerlendirirken başka insanların ve canlıların hakkını da düşün.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Haksızlığa uğrayanın yanında durma sorumluluğuna uygun davranmıştır.
Başkasının hakkını gözetmek, insanlara karşı sorumluluklar arasındadır.
- Arkadaşının hakkını savunabilmesi için kendisinin de aynı zararı görmesi gerekir.
İnsanın başkasına karşı sorumluluğu, kendisinin de zarar görmüş olmasına bağlı değildir.
- Haksızlığa uğrayanın yanında durma sorumluluğuna uygun davranmıştır.
6Aşağıdaki kavramları doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- İnsanın yaratılanlar içindeki saygınlığını vurgulamak için kavramı kullanılır.
- İnsanın en güzel biçimde yaratılmış olmasını vurgulamak için kavramı kullanılır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Bir araştırma dosyası, toplanan bilgi sayısına göre değerlendiriliyor. Oysa Hz. Peygamber’in fayda vermeyen ilimden Allah’a sığınma duası, yararsız bilgiden sakınmayı hatırlatır. Mevcut ölçütü koruyarak değerlendirmeye hangi ikinci ölçütü eklersiniz? Bu ölçütün göstergesi olabilecek bir uygulama yazınız.
1. ipucu: Bilgi toplamak ile bilgiden yararlanmak arasındaki farkı düşün.
2. ipucu: Öğrenilen bilginin bir ihtiyacın karşılanmasına nasıl katkı sağlayabileceğini belirt.
Cevap: İkinci ölçüt, bilginin yararlı bir uygulamaya dönüşmesidir. Örneğin öğrenilen temizlik bilgileriyle ortak çalışma alanı için uygulanabilir bir temizlik düzeni hazırlanabilir. Uygulama, toplanan bilginin hangi ihtiyacı karşıladığını göstermelidir.
Kısaca
- İslam’a göre insan, akıl ve irade sahibi, değerli ve sorumlu bir varlıktır. Eşrefimahlukat, insanın yaratılanlar içindeki saygınlığını; ahsenitakvim ise en güzel biçimde yaratılışını anlatan kavramlardır.
- Akıl düşünme, anlama ve doğruyla yanlışı ayırt etme gücüdür. İrade ise kişinin bir şeyi yapıp yapmamaya karar vermesi ve kararını uygulamasıyla ilgilidir.
- İnsanın bilgi edinmesi ve faydalı bilgiye ulaşmak için çaba göstermesi değerlidir. İnsana ve topluma katkısı olmayan, davranışa dönüşmeyen bilgiden ise sakınılmalıdır.
- Halife, Allah’ın emir ve yasaklarının muhatabı olan insanı ifade eder. Halifelik görevi; yeryüzünü imar etme, adaleti sağlama, koruma ve güzelleştirme sorumluluğunu kapsar.
Bu dersin öteki kaynakları
- 9. Sınıf Temel Dinî Bilgiler Yıllık Planı (İslam 1) (2026-2027) Yıllık plan
- 9. Sınıf Temel Dinî Bilgiler Yıllık Planı (Anadolu imam hatip lisesi) (2026-2027) Yıllık plan
- 9. Sınıf Temel Dinî Bilgiler Günlük Planları (İslam 1) (2026-2027) Ders planı
- 9. Sınıf Temel Dinî Bilgiler Günlük Planları (Anadolu imam hatip lisesi) (2026-2027) Ders planı