9. Sınıf Temel Dinî Bilgiler 6. Hafta: Allah, İnsan ve Kâinat İlişkisi: Akli ve Naklî Deliller

1. İslam Düşüncesinde Bilgi ve Delil Türleri: Akli ve Naklî Deliller

İslam dini, iman esaslarının taklitten kurtarılıp sağlam delillerle (tahkîkî iman) kavranmasına büyük önem verir. Kelam ilminde Allah’ın (cc) varlığını, birliğini ve sıfatlarını ortaya koyan deliller iki ana başlıkta incelenir: Akli deliller, insanın duyuları ve aklı aracılığıyla evreni gözlemleyerek, sebep-sonuç ve amaç-düzen ilkeleri üzerinden yürüttüğü mantıksal çıkarımlardır. Naklî (şer’î) deliller ise vahye, yani Kur’an-ı Kerim ayetlerine ve Hz. Peygamber’in (sav) sahih sünnetine dayanan delillerdir.

Kur’an-ı Kerim’de hem vahyedilen cümlelere hem de kâinattaki varlık ve olaylara ortak olarak ayet (işaret, delil, mucize) adı verilir. Çünkü yağmurun yağması, arının bal yapması veya insanın yaratılışı da tıpkı Kur’an sureleri gibi Allah’ın (cc) varlığına ve kudretine işaret eden birer kevnî (yaratılışsal) ayettir. Dolayısıyla İslam’da akıl ile nakil (vahiy), bilim ile din arasında hiçbir çelişki yoktur; aksine Kur’an ayetleri sürekli olarak insanı aklını kullanmaya (efelâ ta’kılûn) ve evreni incelemeye davet eder.

2. Allah’ın (cc) Varlığını Kanıtlayan Temel Akli Deliller

1. Gaye ve Nizam (Düzen ve Amaç) Delili: Kâinatta tesadüfe yer bırakmayan muazzam bir matematiksel ölçü ve hassas denge vardır. Dünya’nın Güneş’e olan uzaklığı, atmosferdeki gaz oranları, su döngüsü, canlıların hücre ve DNA yapısı belirli bir gaye için tasarlanmıştır. Nasıl ki düzenli çalışan bir saat ustasını, anlamlı bir kitap yazarını gösterirse; bu uçsuz bucaksız evrendeki kusursuz düzen de her şeyi bir ölçüyle yaratan (Kamer 49: Biz her şeyi bir ölçüye [kadere] göre yarattık) Yüce Allah’ı (cc) gösterir. 2. Hudûs (Sonradan Yaratılış) Delili: Evrendeki her şey sürekli değişmekte, hareket etmekte, doğup büyümekte ve yok olmaktadır. Değişen ve zaman içinde sonradan var olan (hâdis) hiçbir şey kendi kendini yaratamaz; mutlaka ezeli ve ebedi bir Yaratıcıya (Muhdis) muhtaçtır.

3. İmkân (Zorunlu Varlık) Delili: Varlıklar, var olup olmaması eşit olan mümkün varlıklar (evren ve içindekiler) ile varlığı kendinden olup yokluğu düşünülemeyen Zorunlu Varlık (Vâcibü’l-Vücûd) olarak ayrılır. Mümkün varlıkların yokluktan varlığa çıkabilmesi ancak Vâcibü’l-Vücûd olan Allah’ın (cc) yaratmasıyla gerçekleşir. 4. Fıtrat ve Vicdan Delili: İnsanın doğuştan (fıtratından) yüce bir Yaratıcıya inanma ve sığınma eğilimi taşıması, tehlike ve çaresizlik anında içgüdüsel olarak Allah’a (cc) yönelmesi (Rûm 30) O’nun varlığının içsel kanıtıdır.

3. Allah’ın (cc) Birliğini (Tevhit) Kanıtlayan Akli ve Naklî Deliller

Yüce Allah’ın (cc) zatında, sıfatlarında ve fiillerinde tek ve eşsiz olmasına vahdaniyet (tevhit) denir. Kelam ilminde Allah’ın birliğini hem akli hem de naklî olarak ispatlayan en güçlü kanıta Burhân-ı Temânu’ (Karşılıklı Engelleme Delili) adı verilir.

Bu delilin Kur’an’daki dayanağı Enbiyâ Suresi 22. ayet (لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا: Eğer yerde ve gökte Allah’tan başka ilahlar olsaydı, kesinlikle ikisinin de düzeni bozulurdu) ile Mü’minûn Suresi 91. ayettir (Allah hiçbir çocuk edinmemiştir; O’nunla birlikte başka hiçbir ilah da yoktur. Aksi takdirde her ilah kendi yarattığını alıp götürür ve mutlaka onlardan biri diğerine üstün gelmeye çalışırdı). Bir ülkeyi aynı anda iki bağımsız hükümdarın veya bir gemiyi iki kaptanın çatışmadan yönetemeyeceği gibi, kâinattaki tek ve kesintisiz yasa sistemi de Yaratıcının bir ve tek olduğunu kesin biçimde kanıtlar.

4. Kur’an’da Âfâkî (Dış Âlem) ve Enfüsî (İç Âlem) Ayetler üzerinde Tefekkür

Yüce Allah (cc), Fussilet Suresi 53. ayette Onlara hem dış dünyada (âfâkta) hem de kendi nefislerinde (enfüste) ayetlerimizi (delillerimizi) göstereceğiz; ta ki Kur’an’ın hak olduğu kendilerine apaçık belli olsun ve Zâriyât Suresi 20-21. ayetlerde Kesin olarak inananlar için yeryüzünde ve kendi nefislerinizde nice deliller vardır; hâlâ görmüyor musunuz? buyurmaktadır.

Âfâkî deliller; gökyüzünün direksiz yükseltilmesi, gece ile gündüzün şaşmaz nöbetleşmesi, rüzgârların bulutları aşılaması, gökten inen suyla ölü toprağın dirilip rengârenk bitkiler çıkarması ve denizde dağlar gibi gemilerin yüzmesi gibi dış âlemdeki kevni mucizelerdir. Enfüsî deliller ise insanın bir damla sudan (nutfe) en güzel biçimde (ahsen-i takvîm - Tîn 4) yaratılması, milyarlarca insanın parmak izinin, ses tonunun ve DNA’sının birbirinden farklı olması, görme, işitme, konuşma, akıl, hafıza ve sevgi gibi benzersiz donanımlara sahip kılınmasıdır.

5. Allah-İnsan-Kâinat İlişkisi: Teshir, Halifelik ve Emanet

İslam’ın varlık tasavvurunda Allah (cc), insan ve kâinat kopmaz bir anlam bütünlüğü oluşturur. Yüce Allah (cc) yeryüzünde irade ve sorumluluk sahibi bir varlık olarak insanı halife (Bakara 30) tayin etmiş ve göklerin, yerin ve dağların yüklenmekten çekindiği ilahi emaneti (akıl, irade ve kulluk sorumluluğunu - Ahzâb 72) insana vermiştir.

İnsanın bu halifelik görevini yerine getirebilmesi için kâinattaki varlıklar ve doğa yasaları insanın hizmetine ve istifadesine sunulmuştur; buna Kur’an terminolojisinde teshir (musahhar kılma) denir (Câsiye Suresi 13: O, göklerde ve yerde ne varsa hepsini kendi katından bir lütuf olarak sizin hizmetinize [musahhar] vermiştir). Güneşin ısıtması, toprağın ürün vermesi, hayvanların ve denizlerin insana fayda sağlaması teshir yasasının bir sonucudur.

6. Ekolojik Denge (Mizan) ve Çevre Ahlakı

Kur’an-ı Kerim, Rahmân Suresi 7-8. ayetlerde Göğü O yükseltti ve mizanı (dengeyi/ölçüyü) O koydu. Sakın dengeyi (mizanı) bozmayın! buyurarak ekolojik dengenin korunmasını dini ve ahlaki bir emir olarak vazetmiştir. Rûm Suresi 41. ayette ise İnsanların kendi elleriyle yapıp ettikleri yüzünden karada ve denizde fesat (bozulma) ortaya çıktı; Allah belki dönerler diye yaptıklarının bir kısmını onlara tattırıyor buyrularak çevre kirliliği, iklim krizleri ve doğal tahribatın insanın sorumsuzluğundan kaynaklandığına dikkat çekilmiştir.

Mümin bir insan, kâinattaki canlı ve cansız tüm varlıkların Allah’ı (cc) tesbih ettiğini (İsrâ 44) bilir. Bu bilinçle su ve enerji kaynaklarını israf etmez (Hz. Peygamber: Akan bir nehrin kenarında abdest alıyor olsan bile suyu israf etme!), hayvanlara merhamet eder, ağaç diker (Kıyametin kopacağını bilseniz bile elinizdeki fidanı dikin!) ve yeryüzünü imar ederek Allah’a (cc) şükreder.

Örnekler

Örnek 1Allah’ın (cc) varlığını ve birliğini kanıtlamada kullanılan 'akli delil' ile 'naklî delil' arasındaki farkı ve ilişkiyi açıklayınız.
Cevabı göster
Akli delil, insanın aklı, duyuları ve gözlemleriyle evrendeki düzen, değişim ve amaçtan hareketle yaptığı mantıksal çıkarımlardır (Nizam, Hudûs, İmkân delilleri gibi). Naklî delil ise Kur’an-ı Kerim ayetleri ve Hz. Peygamber’in (sav) hadislerine dayanan vahyi kanıtlardır. İkisi birbirini tamamlar; çünkü naklî deliller insanı sürekli akli deliller üzerinde tefekkür etmeye yönlendirir.
Örnek 2'Gaye ve Nizam Delili' ile 'Hudûs Delili'ni kısaca karşılaştırınız.
Cevabı göster
Gaye ve Nizam Delili, evrendeki hassas ölçü, uyum ve amaçlı tasarımdan hareketle her şeyi bilen ve düzenleyen bir Yaratıcının varlığını kanıtlar. Hudûs Delili ise evrenin sürekli değişmesi ve sonradan var olması (hâdis olması) gerçeğinden hareketle, onu yoktan var eden ezeli bir Yaratıcının (Muhdis) bulunması gerektiğini ispatlar.
Örnek 3Enbiyâ Suresi 22. ayetteki 'Eğer yerde ve gökte Allah’tan başka ilahlar olsaydı ikisinin de düzeni bozulurdu' ifadesi kelam ilminde hangi delille adlandırılır ve neyi kanıtlar?
Cevabı göster
Bu delile Burhân-ı Temânu’ (Karşılıklı Engelleme Delili) adı verilir. Evrende birden fazla ilah olsaydı iradelerin çatışması sebebiyle kaos çıkacağını, oysa kâinatta tek ve kusursuz bir nizam bulunduğunu belirterek Allah’ın (cc) birliğini (vahdaniyet / tevhit) kanıtlar.
Örnek 4Kur’an-ı Kerim’de geçen 'âfâkî (dış âlem)' ve 'enfüsî (iç âlem)' delillere ikişer örnek veriniz.
Cevabı göster
Âfâkî deliller: Gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişi, yağmurun ölü toprağı diriltmesi, gezegenlerin yörüngelerinde yüzmesi. Enfüsî deliller: İnsanın en güzel biçimde (ahsen-i takvîm) yaratılması, her insanın parmak izinin farklı olması, akıl, vicdan ve görme/işitme duyuları.
Örnek 5Kâinatın insana 'musahhar kılınması (teshir)' ve 'mizan' kavramları çevre ahlakı açısından insana nasıl bir sorumluluk yükler?
Cevabı göster
Teshir, göklerde ve yerde olan nimetlerin insanın hizmetine sunulmasıdır; mizan ise Allah’ın (cc) doğaya koyduğu hassas ekolojik dengedir. İnsan yeryüzünün halifesi olarak doğayı sınırsızca tahrip etme hakkına sahip değildir; kaynakları israf etmemek ve mizanı (doğal dengeyi) korumakla yükümlüdür.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

1Atomdan galaksilere, su döngüsünden canlıların DNA yapısına kadar evrendeki her şeyin kusursuz bir ölçü, denge ve amaç doğrultusunda yaratılmış olmasından hareketle Yüce Allah’ın (cc) varlığını kanıtlayan akli delil aşağıdakilerden hangisidir?
2Enbiyâ Suresi 22. ayetteki 'Eğer yerde ve gökte Allah’tan başka ilahlar olsaydı, kesinlikle ikisinin de düzeni bozulurdu' ilahi beyanı kelam ilminde aşağıdaki kavramlardan hangisiyle ifade edilir?
3Fussilet Suresi 53. ayette 'Onlara hem dış dünyada (âfâkta) hem de kendi nefislerinde (enfüste) delillerimizi göstereceğiz...' buyrulmaktadır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi 'enfüsî' bir delildir?
4Göklerde ve yerde bulunan varlıkların, Güneş’in, denizlerin ve nehirlerin insanın yaşaması ve yararlanması için onun hizmetine sunulmuş olmasına İslam düşüncesinde ne ad verilir?
5Rahmân Suresi 7-8. ayetlerde 'Göğü O yükseltti ve mizanı O koydu. Sakın mizanı bozmayın!' buyrulmaktadır. Bu ayetlerde geçen 'mizan' kavramı kâinatla ilişkisinde insana öncelikle hangi sorumluluğu yükler?
6Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- İslam düşüncesinde akli deliller ile naklî (vahyi) deliller birbirini destekler ve tamamlar.
- Evrenin değişen ve sonradan var olan (hâdis) yapısından hareketle ezeli bir Yaratıcıya ulaşan delile 'Hudûs Delili' denir.
- İmkân deliline göre kâinat ve içindeki varlıklar 'Vâcibü’l-Vücûd' (Zorunlu Varlık) olarak adlandırılır.
- İnsanın doğuştan Yüce bir Yaratıcıya inanma eğilimi taşıması ve dara düştüğünde içtenlikle Allah’a (cc) yönelmesi 'Fıtrat Delili' ile açıklanır.
- Kâinatın insanın hizmetine sunulmuş olması (teshir), insana doğayı dilediği gibi kirletme ve israf etme hakkı verir.
7Aşağıdaki kavramları ve ifadeleri doğru karşılıklarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
8Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
1. Kur’an-ı Kerim ayetlerine ve Hz. Peygamber’in (sav) sünnetine dayanan kanıtlara deliller denir.
2. Evrendeki kusursuz ölçü, uyum ve amaçlı tasarımdan Yaratıcıya ulaşan kanıta Gaye ve Delili adı verilir.
3. Tîn Suresi 4. ayette insanın 'ahsen-i ' (en güzel biçim ve donanım) üzere yaratıldığı bildirilmiştir.
4. Göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde derin derin ve ibret alarak düşünmeye denir.
5. Rahmân Suresi 7-8. ayetlerde Allah’ın (cc) evrene koyduğu hassas ölçü ve denge kavramıyla ifade edilmiştir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
9Kâinat Kitabından Marifetullah’a Ulaşma Basamakları: Akli ve naklî delilleri birlikte kullanarak kâinatı okuma sürecini 4 adımda inceleyiniz.

Kısaca

Akli ve Naklî Delil Bütünlüğü: Aklın gözlem, muhakeme ve tefekkür yoluyla ulaştığı kanıtlara akli deliller; Kur’an-ı Kerim ayetleri ve Hz. Peygamber’in (sav) sünnetine dayanan kanıtlara ise naklî deliller denir.
Gaye ve Nizam (Düzen) Delili: Atomdan galaksilere kadar evrendeki her varlığın kusursuz bir ölçü, denge ve amaçla yaratılmış olması, sonsuz ilim ve hikmet sahibi bir Yaratıcıyı (el-Bâri, el-Hakîm) kanıtlar.
Hudûs ve İmkân Delilleri: Sonradan var olan ve sürekli değişen evrenin (hâdis / mümkün varlık), varlığı kendinden ve zorunlu olan ezeli bir Yaratıcıya (Vâcibü’l-Vücûd) muhtaç olduğunu ortaya koyar.
Burhân-ı Temânu’ (Tevhit Delili): Enbiyâ Suresi 22. ayette bildirildiği üzere, evrende birden fazla ilah olsaydı iradelerin çatışması sebebiyle göklerin ve yerin düzeni bozulurdu; tek ve uyumlu düzen Allah’ın (cc) birliğini (vahdaniyet) gösterir.
Âfâkî ve Enfüsî Ayetler: Dış dünyadaki gece-gündüz, yağmur ve gökyüzü delillerine âfâkî; insanın kendi bedenindeki, ruhundaki ve fıtratındaki yaratılış mucizelerine ise enfüsî deliller denir.
Teshir, Halifelik ve Mizan: Kâinat insanın istifadesine sunulmuş (teshir); insan da yeryüzünü imar etmek ve doğal dengeyi (mizan) korumakla sorumlu bir halife kılınmıştır.