İslam Hukukunun Mahiyeti

İnsan, yalnız yaşayamayan, toplum içinde var olan bir varlıktır. Birlikte yaşayan insanların hakları birbirine dokunur: Komşunun duvarı, satıcının malı, işçinin emeği, çocuğun bakımı... Bu ilişkiler bir düzene bağlanmazsa güçlü olan zayıfı ezer, haklar kaybolur. İşte toplum hayatını düzenleyen ve uyulması zorunlu olan kuralların bütününe hukuk denir. Kelime Arapça hak kelimesinin çoğuludur; yani hukuk, en temel anlamıyla hakların korunması demektir. İslam dini de insanın hem Allah'la hem de diğer insanlarla ilişkisini düzenleyen kurallar getirmiştir. Bu kurallar bütününe genel olarak İslam hukuku diyoruz.

Bu alanda iki kavram öne çıkar. Birincisi şeriattir. Sözlükte “su kaynağına giden yol” anlamına gelen şeriat, terim olarak Allah'ın kulları için koyduğu dinî hükümlerin bütünüdür. Su nasıl hayatın kaynağıysa, şeriat de insanın manevi hayatının ve toplumsal düzeninin kaynağıdır. Kur'an-ı Kerim'de “Sizden her biri için bir şeriat ve yol belirledik.” (Mâide Suresi, 48. ayet) buyrulur. İkincisi fıkıhtır. Sözlükte “bir şeyi derinlemesine anlamak, kavramak” anlamına gelir. Kur'an'da müminlerin bir kısmının “dinde derin bilgi edinmeleri” (Tevbe Suresi, 122. ayet) istenirken bu kökten bir fiil kullanılır. Ebû Hanîfe fıkhı, “kişinin lehine ve aleyhine olan şeyleri bilmesi” diye tanımlamıştır. Sonraki dönemde fıkıh, daha dar ve teknik bir anlam kazanarak amelî (davranışla ilgili) dinî hükümleri ayrıntılı delillerinden çıkararak bilmek şeklinde tanımlanmıştır.

Şeriat ile fıkıh arasındaki ilişkiyi doğru kurmak önemlidir. Şeriat ilahî kaynaklıdır; Kur'an ve Sünnet'te bildirilen hükümlerin ve ilkelerin bütünüdür. Fıkıh ise bu kaynakları anlamaya, yorumlamaya ve yeni karşılaşılan meselelere uygulamaya yönelik insan çabasıdır. Bu çabayı gösteren âlime fakih, delillerden bizzat hüküm çıkarabilecek bilgi ve yetkinliğe ulaşmış âlime müçtehit, bu hüküm çıkarma faaliyetine de içtihat denir. Hz. Peygamber, “Allah kimin hakkında hayır dilerse onu dinde fakih kılar.” (Buhârî, İlim, 13) buyurarak dini derinlemesine anlamanın değerini vurgulamıştır. Kısacası şeriat yolun kendisi, fıkıh ise o yolu dikkatle okuyup adım atma bilgisidir.

Bir fakih herhangi bir meseleye hüküm verirken kendi keyfine göre değil, belirli kaynaklara dayanarak hareket eder. Bu kaynaklara delil denir. İslam hukukunun dört temel (asli) delili Kur'an-ı Kerim, Sünnet, icma ve kıyastır. Bu sıralamanın güzel bir dayanağı, Hz. Peygamber'in Muâz b. Cebel'i Yemen'e vali ve hâkim olarak gönderirken onunla yaptığı konuşmadır. Hz. Peygamber, “Önüne bir dava gelirse nasıl hüküm vereceksin?” diye sormuş; Muâz, önce Allah'ın kelamına, orada bulamazsa Resûlullah'ın sünnetine başvuracağını, orada da bulamazsa kendi görüşüyle içtihat edeceğini söylemiş, Hz. Peygamber de bu cevaptan memnun kalmıştır (Ebû Dâvûd, Akdiye, 11; Tirmizî, Ahkâm, 3).

Kur'an-ı Kerim İslam hukukunun ilk ve en temel kaynağıdır; namaz, oruç, zekât, miras, aile hayatı ve adalet gibi pek çok konuda temel hükümleri içerir. Sünnet, Hz. Peygamber'in söz, fiil ve onaylarıdır; Kur'an'ın genel hükümlerini açıklar ve uygulamasını gösterir. Örneğin Kur'an namazı emreder, namazın vakitleri ve rekâtları ise Sünnet'le öğrenilir. İcma, Hz. Peygamber'den sonra herhangi bir dönemde yaşayan müçtehitlerin dinî bir meselenin hükmü üzerinde görüş birliğine varmasıdır; Kur'an'ın Hz. Ebû Bekir döneminde mushaf hâlinde bir araya getirilmesinin sahabe tarafından benimsenmesi bunun bilinen örneklerindendir. Kıyas ise hakkında açık hüküm bulunmayan bir meseleyi, aralarındaki ortak sebep (illet) nedeniyle hükmü bilinen bir meseleye benzeterek hükme bağlamaktır. Kur'an'da şarap sarhoşluk vermesi nedeniyle yasaklanmıştır; aynı sebep uyuşturucu maddelerde de bulunduğu için onlar da kıyasla haram kabul edilir.

Asli delillerin yanında fakihlerin başvurduğu yardımcı (tali) deliller de vardır. İstihsan, genel kuralı katı biçimde uygulamanın zorluk ya da adaletsizlik doğuracağı durumlarda daha uygun bir çözümü tercih etmektir. Maslahat, açıkça hükmü bildirilmemiş konularda toplumun yararını gözetmektir. Örf, dinin temel ilkelerine aykırı olmayan, toplumda yerleşmiş adet ve uygulamalardır. Sedd-i zerâyi ise kötü sonuca götüren yolları önceden kapatmaktır. Bu delillerden hüküm çıkarma yöntemlerini inceleyen ilme usûl-i fıkıh denir; bu alanın ilk sistemli eseri İmam Şâfiî'nin er-Risâle adlı eseridir. Farklı müçtehitlerin içtihatları zamanla Hanefî, Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî gibi fıkıh mezheplerini oluşturmuştur. Mezhepler dinin farklı yorumları değil, aynı kaynaklara dayanan farklı ilmî yaklaşımlardır.

İslam hukukunda şer'î hüküm, Allah'ın sorumluluk sahibi insanların fiilleriyle ilgili emir, yasak ya da serbest bırakma şeklindeki hitabıdır. Bir davranışa “farz”, “haram” veya “mubah” dediğimizde aslında o davranışın dinî hükmünü belirtmiş oluruz. Bu hükümler iki ana gruba ayrılır: Kişiden bir şeyi yapmasını, yapmamasını ya da serbestçe seçmesini isteyen hükümlere teklifî hükümler; bir hükmün sebebini, şartını, engelini ve geçerliliğini belirleyen hükümlere vaz'î hükümler denir.

Teklifî hükümleri bir yelpaze gibi düşünebiliriz. Bir uçta yapılması kesin olarak istenenler, diğer uçta kesin olarak yasaklananlar, ortada da serbest bırakılanlar bulunur. Farz, yapılması kesin delille ve kesin bir şekilde istenen fiildir; beş vakit namaz, ramazan orucu, zekât ve hac gibi. Vacip, Hanefî mezhebine göre yapılması istenen fakat delili farz kadar kesin olmayan fiildir; vitir namazı, kurban kesmek ve fıtır sadakası gibi. Sünnet, Hz. Peygamber'in yapılmasını tavsiye ettiği ve kendisinin de çoğunlukla yaptığı fiillerdir; sabah namazının sünneti gibi. Mendup (müstehap), yapılması güzel görülen, yapana sevap kazandıran fakat terk edene günah olmayan davranışlardır; nafile oruç tutmak gibi. Mubah, yapılıp yapılmaması serbest bırakılan fiillerdir; helal yiyeceklerden dilediğini seçmek gibi. Mekruh, yapılmaması istenen fakat haram kadar kesin yasaklanmamış davranışlardır; mescide sarımsak kokusuyla gitmek gibi. Haram ise yapılması kesin olarak yasaklanan fiildir; yalan söylemek, hırsızlık, içki içmek, faiz ve haksız yere cana kıymak gibi.

Vaz'î hükümler ise bir ibadetin veya işlemin nasıl geçerli olacağını gösterir. Sebep, hükmün varlığını gösteren durumdur: Namaz vaktinin girmesi namazın, ramazan ayının gelmesi orucun sebebidir. Şart, hükmün geçerli olması için bulunması gereken ama hükmün parçası olmayan durumdur: Abdest namazın şartıdır. Mani (engel), hükmün doğmasını engelleyen durumdur: Mirasçının murisini kasten öldürmesi mirasa engeldir. Şartlarına uygun yapılan bir ibadet veya işlem sahih (geçerli), şartlarından biri eksik olan işlem ise duruma göre fâsit veya bâtıl (geçersiz) sayılır. Böylece fıkıh, yalnız “ne yapmalıyım?” sorusuna değil, “yaptığım iş geçerli mi?” sorusuna da cevap verir.

İslam hukukunun en dikkat çekici özelliklerinden biri, hayatın yalnız belli bir alanıyla değil, bütün alanlarıyla ilgilenmesidir. Bir Müslüman sabah uyandığında abdest alır; okula ya da işe giderken alışveriş yapar; akşam ailesiyle vakit geçirir; komşusuyla ilişkilerini sürdürür. Bu davranışların her birinin fıkıhta bir karşılığı vardır. Klasik fıkıh âlimleri bu geniş alanı genellikle üç ana başlık altında incelemişlerdir: ibadât, muâmelât ve ukûbât.

İbadât, kulun Allah'la ilişkisini düzenleyen hükümlerdir: temizlik (taharet), namaz, oruç, zekât, hac ve kurban gibi. Geçtiğimiz haftalarda öğrendiğimiz ibadetlerin farzları, vacipleri ve şartları fıkhın bu bölümünde yer alır. Muâmelât, insanların birbirleriyle ilişkilerini düzenleyen hükümlerdir. Bu alan çok geniştir: nikâh, nafaka ve çocuk haklarını içeren aile hukuku; mirasın paylaşımını düzenleyen miras hukuku (ferâiz); alım satım, kira, borç, ortaklık ve vakıf gibi işlemleri düzenleyen eşya ve borçlar hukuku; davaların görülmesini, şahitliği ve hâkimliği düzenleyen yargılama hukuku; devletin yönetimi ve devletler arası ilişkileri düzenleyen kamu ve devletler hukuku (siyer). Ukûbât ise suç ve cezalarla ilgili hükümlerdir: miktarı Kur'an ve Sünnet'te belirlenmiş cezalara had, kasten öldürme ve yaralamada eşit karşılığı esas alan cezaya kısas, miktarı devlete ve hâkimin takdirine bırakılan cezalara tazir denir.

Bu sınıflandırma bize önemli bir şey söyler: İslam'da ibadet ile gündelik hayat birbirinden kopuk değildir. Namazını özenle kılan birinin alışverişte hile yapması, borcunu ödememesi veya miras paylaşımında kardeşinin hakkını yemesi dinî açıdan kabul edilemez. Hz. Peygamber, “Bizi aldatan bizden değildir.” (Müslim, Îmân, 164) buyurarak ticaret ahlakını imanla ilişkilendirmiştir. Ayrıca İslam hukukunda bazı hükümlerin dünyevi yaptırımı vardır ve bunlar devlet ve mahkeme eliyle uygulanır; bazılarının ise yalnız uhrevi sonucu vardır, yani hesabı Allah'a kalır. Fakihler bu ayrımı kazâen (mahkeme önünde geçerli) ve diyâneten (Allah katında geçerli) hüküm diye ifade etmişlerdir. Mahkeme, görünen delillere göre karar verir; ama kişi gerçeği bildiği için vicdanında ve Allah katında sorumluluğunu taşımaya devam eder.

Dinî hükümlerle sorumlu tutulan kişiye mükellef, bu sorumluluğa da teklif veya mükellefiyet denir. Bir insanın mükellef sayılması için temel olarak iki şart aranır: akıl ve bulûğ. Akıl, iyiyi kötüden, doğruyu yanlıştan ayırt edebilme yeteneğidir; bulûğ ise ergenlik çağına girmektir. Bulûğ belirtileri görülmeyen kişiler için fakihlerin çoğu on beş yaşı sınır olarak kabul etmiştir. Hz. Peygamber bu konuda şöyle buyurmuştur: “Üç kişiden kalem kaldırılmıştır: Uyanıncaya kadar uyuyan, bulûğa erinceye kadar çocuk ve akıllanıncaya kadar akıl hastası.” (Ebû Dâvûd, Hudûd, 17) Yani bu kişiler dinî yükümlülüklerden sorumlu tutulmaz. Bu ilke, İslam hukukunun insanın gücünü ve durumunu dikkate alan bir hukuk olduğunu gösterir.

Mükellefiyetle yakından ilişkili bir kavram da ehliyettir. Ehliyet, kişinin haklara sahip olabilme ve yaptığı davranışlardan sorumlu tutulabilme yeterliliğidir ve ikiye ayrılır. Vücûb ehliyeti, kişinin haklara sahip olabilmesi ve bazı borçlar yüklenebilmesidir. Bu ehliyet insan olmaya bağlıdır; anne karnındaki çocuk (cenin) bile canlı doğmak şartıyla mirastan pay alabilir. Doğumla birlikte vücûb ehliyeti tamamlanır. Edâ ehliyeti ise kişinin davranışlarının hukuken geçerli olması ve bunlardan sorumlu tutulabilmesidir. İyiyi kötüden ayırt etmeye başlayan, genellikle yedi yaş civarındaki çocuğa mümeyyiz denir; onun edâ ehliyeti eksiktir. Namaz kılarsa sevap kazanır, kendisine fayda sağlayan bir hediyeyi kabul edebilir; ama zarar görebileceği işlemleri tek başına yapamaz. Akıllı ve bulûğa ermiş kişinin edâ ehliyeti ise tamdır.

İslam hukuku, sorumluluğu yüklerken insanın sınırlarını gözetir. Kur'an-ı Kerim, “Allah hiçbir kimseye gücünün yeteceğinden fazlasını yüklemez.” (Bakara Suresi, 286. ayet) ve “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez.” (Bakara Suresi, 185. ayet) buyurur. Bu ilkeden hareketle hükümler iki şekilde görülür: Normal şartlarda uygulanan asıl hükme azimet, bir zorluk sebebiyle tanınan kolaylığa ruhsat denir. Yolcunun dört rekâtlı farz namazları iki rekât kılması, hasta ve yolcunun ramazan orucunu sonra kaza edebilmesi (Bakara Suresi, 184. ayet), su bulunamadığında teyemmüm yapılabilmesi ruhsat örnekleridir. Hayati tehlike gibi zaruret durumlarında normalde haram olan bir şey, zarureti giderecek ölçüde mubah hâle gelir (Bakara Suresi, 173. ayet). Osmanlı Devleti'nde hazırlanan Mecelle, bu ilkeleri kısa kurallarla ifade etmiştir: “Meşakkat, kolaylığı getirir.” (madde 17) ve “Zaruretler, yasak olan şeyleri mubah kılar.” (madde 21).

İslam hukukunun hükümleri rastgele konmuş kurallar değildir; her birinin bir amacı ve hikmeti vardır. Gazzâlî ve Şâtıbî gibi âlimler, hükümlerin incelenmesinden yola çıkarak İslam hukukunun temel amaçlarını makâsıdü'ş-şerîa adıyla ortaya koymuşlardır. Buna göre İslam hukuku beş temel değeri korumayı hedefler: din, can, akıl, nesil ve mal. Öldürmenin yasaklanması ve kısas canı; içki ve uyuşturucunun yasaklanması aklı; nikâhın teşvik edilip zinanın yasaklanması nesli; hırsızlığın, faizin ve haksız kazancın yasaklanması malı; “Dinde zorlama yoktur.” (Bakara Suresi, 256. ayet) ilkesi ve ibadetlerin korunması ise dini güvence altına alır. Bu beş değerin korunduğu bir toplumda insan onuru da korunmuş olur.

Bu amaçların hepsini birbirine bağlayan çatı kavram adalettir. Kur'an-ı Kerim, “Allah size emanetleri ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder.” (Nisâ Suresi, 58. ayet) buyurur. Başka bir ayette ise “Ey iman edenler! Kendiniz, anne babanız ve yakınlarınız aleyhine de olsa Allah için şahitlik eden kimseler olarak adaleti ayakta tutun.” (Nisâ Suresi, 135. ayet) emri yer alır. Adalet, akrabalık ya da düşmanlık duygusuyla bozulmamalıdır (Mâide Suresi, 8. ayet). Hz. Peygamber de soylu bir aileden gelen hırsız kadın için aracılık yapılmak istendiğinde, önceki toplumların güçlüyü kayırıp zayıfı cezalandırdıkları için helak olduklarını söylemiş ve kızı Fâtıma bile olsa hükmün uygulanacağını ifade etmiştir (Buhârî, Hudûd, 12). Bu, kanun önünde eşitliğin açık bir ifadesidir. Ünitenin adının “Adaletin Teminatı” olması bu yüzdendir: İslam hukuku, adaletin güvencesi olmak için vardır.

Bu amaçlar, İslam hukukuna bazı belirgin özellikler kazandırır. Birincisi, hükümleri ilahî kaynaklıdır; bu nedenle insanlar onlara yalnız ceza korkusuyla değil, Allah'a karşı sorumluluk bilinciyle uyar. İkincisi, dünya ve ahiret birlikte gözetilir. Üçüncüsü, kolaylık ve gerçekçilik esastır; insanın gücü ve şartları dikkate alınır. Dördüncüsü, sabit ilkelerle değişebilen hükümler arasında bir denge vardır. Adalet, emanet, ahde vefa, kişisel sorumluluk gibi esaslar değişmez; ama örfe ve şartlara bağlı hükümler zamanla değişebilir. Mecelle'nin 39. maddesi bunu şöyle ifade eder: “Zamanın değişmesiyle hükümlerin değişmesi inkâr edilemez.” Örneğin fıtır sadakasının miktarı her yıl o günün fiyatlarına göre yeniden belirlenir; ama ihtiyaç sahibini gözetme ilkesi değişmez. Bu denge, İslam hukukunun asırlar boyunca farklı coğrafyalarda canlı kalabilmesini sağlamıştır.