Asr-ı Saadet ve Sahabe döneminde hafızalarda (hıfz) ve özel sahîfelerde (kitâbet) korunan hadisler, Hicri I. asrın sonundan itibaren sistemli bir yazım sürecine girmiştir. Önce dağınık malzemelerin devlet eliyle bir araya toplandığı Tedvin Dönemi, ardından toplanan bu rivayetlerin konularına veya sahabi ravilerine göre sınıflandırıldığı Tasnif Dönemi ile hadis edebiyatının şaheserleri olan Kütüb-i Sitte ortaya çıkmıştır.
Hadislerin Resmî Tedvin Dönemi (Ömer bin Abdülaziz ve ez-Zührî)
Sözlükte 'dağınık sayfaları bir araya getirip divan/mecmua hâline getirmek' anlamına gelen tedvin, hadis tarihinde sahîfelerde ve hafızalarda bulunan hadislerin resmî devlet talimatıyla yazılı metinlerde toplanması sürecini ifade eder. Hicri I. asrın sonlarına doğru sahabilerin ve büyük tâbiîn hafızlarının birer birer vefat etmesi, İslam coğrafyasının genişlemesiyle alimlerin farklı şehirlere dağılması ve siyasi-itikadi tartışmalar yüzünden hadis uydurma (vaz') hareketlerinin belirmesi resmî tedvini zorunlu kılmıştır.
Emevî Halifesi Ömer bin Abdülaziz (hilafeti: H. 99-101 / M. 717-720), Medine Valisi Ebû Bekir bin Muhammed bin Hazm'a ve diğer ilim merkezlerindeki alimlere gönderdiği resmî fermanda «Resulullah'ın (sav) hadislerini araştırıp yazın; çünkü ben ilmin kaybolmasından ve alimlerin vefat edip gitmesinden korkuyorum» buyurarak resmî tedvin sürecini başlatmıştır.
Bu emir üzerine hadisleri ilk kez resmî ve kapsamlı biçimde toplayan (ilk müdevvin) büyük tâbiîn alimi İbn Şihâb ez-Zührî (v. 124/742) olmuştur. Tedvin döneminde temel amaç mevcut hadis mirasını kaybolmaktan kurtarmak olduğu için, bu aşamada hadisler henüz konularına veya sıhhat derecelerine göre ayrıştırılmamış; Hz. Peygamber'in (sav) hadisleriyle sahabe ve tâbiîn sözleri aynı mecmualarda bir arada toplanmıştır.
Tasnif Dönemi ve İlk Hadis Mecmuaları (Muvatta, Musannef, Müsned)
Hicri II. asrın ortalarından (tebeu't-tâbiîn dönemi) itibaren hadislerin aranan bir meselede kolayca bulunabilmesi için belirli bir sisteme göre sınıflandırılarak yazıldığı Tasnif Dönemi başlamıştır. Sözlükte 'sınıflara ayırmak ve tertip etmek' anlamına gelen tasnif, hadisleri konularına göre (ale'l-ebvâb) veya ravilerine göre (ale'r-ricâl) düzenleme faaliyetidir.
1. Konularına Göre (Ale'l-Ebvâb) Tasnif Edilen İlk Eserler: Ma'mer bin Râşid'in el-Câmi' adlı eseri günümüze ulaşan en eski tasnif örneklerindendir. Abdürrezzâk es-San'ânî ve İbn Ebî Şeybe'nin fıkıh konularına göre düzenledikleri el-Musannef adlı eserleri hem merfû (Hz. Peygamber'e ait) hadisleri hem de mevkuf (sahabe) ve maktû (tâbiîn) fetvalarını içerir. Medine imamı Mâlik bin Enes'in (v. 179/795) telif ettiği el-Muvatta' ise Hicaz bölgesinin sahih hadislerini, sahabe-tâbiîn görüşlerini ve Medine ehlinin uygulamasını (amel-i ehl-i Medîne) fıkıh konularına göre bir araya getiren en meşhur ilk dönem şaheseridir.
2. Ravilerine Göre (Ale'r-Ricâl) Tasnif Edilen Eserler: Hadislerin konularına göre değil, hadisi Hz. Peygamber'den (sav) nakleden sahabi ravilerin isimlerine göre sıralandığı eserlere Müsned (sahabi veya hoca isimlerini alfabetik sıralayanlara ise Mu'cem) adı verilir. İlk müsnedlerden biri Ebû Dâvûd et-Tayâlisî'ye ait iken, bu türün en hacimli ve en meşhur örneği Ahmed bin Hanbel'in (v. 241/855) yaklaşık 30.000 hadis içeren el-Müsned adlı eseridir.
Altın Çağ (Hicri III. Asır): Câmi', Sünen ve Kütüb-i Sitte
Hicri III. asır (Miladi IX. yüzyıl), hadis ilminin ve tasnif faaliyetlerinin zirveye ulaştığı 'Altın Çağ' olarak kabul edilir. Hicri II. asırdaki Muvatta ve Musanneflerde Hz. Peygamber'in (sav) hadisleri sahabe ve tâbiîn sözleriyle bir arada bulunurken, Hicri III. asırda yalnız merfû (Hz. Peygamber'e ait) hadisleri derleyen ve sahih hadisleri zayıflardan ayıran müstakil eserler telif edilmiştir.
Bu dönemde konularına göre yazılan eserler iki ana türde yoğunlaşmıştır: 1) Câmi': İman, ahkâm (ibadet ve muamelat), ahlak/rikâk, yeme-içme adabı, tefsir, tarih/siyer, menâkıb (faziletler) ve fiten/melâhim olmak üzere dinin sekiz ana konusunu kapsayan eserlerdir (Buhârî, Müslim ve Tirmizî'nin eserleri). 2) Sünen: İtikat, tefsir ve tarih konularına girmeyip yalnız ibadet, muamelat ve ukubat (ahkâm / fıkıh) hadislerini fıkıh bablarına göre sıralayan eserlerdir (Ebû Dâvûd, Nesâî, İbn Mâce ve Dârimî'nin eserleri).
İslam dünyasında Kur'an-ı Kerim'den sonra en güvenilir altı hadis kaynağı kabul edilen Kütüb-i Sitte şunlardır: Yalnız sahih hadisleri toplayan ve Sahîhayn olarak anılan Buhârî'nin (v. 256) ve Müslim'in (v. 261) el-Câmiu's-Sahîh adlı eserleri ile Erbaa-i Sünen olarak bilinen Tirmizî (v. 279), Ebû Dâvûd (v. 275), Nesâî (v. 303) ve İbn Mâce'nin (v. 273) es-Sünen adlı eserleri. Kütüb-i Sitte'ye İmam Mâlik'in el-Muvatta'ı, Ahmed bin Hanbel'in el-Müsned'i ve Dârimî'nin es-Sünen'i eklendiğinde dokuz temel kaynağı ifade eden Kütüb-i Tis'a oluşur.
Örnekler
Örnek 1Hadis tarihinde 'tedvin' ile 'tasnif' kavramları arasındaki temel farkı açıklayınız.
Cevabı göster
Tedvin (Hicri I. asır sonu), sahîfelerde ve hafızalarda dağınık hâlde bulunan hadislerin herhangi bir konu veya ravi ayrımı yapılmaksızın kaybolmasını önlemek amacıyla bir araya toplanmasıdır. Tasnif (Hicri II. ve III. asır) ise toplanan bu hadislerin aranan bilginin kolayca bulunması için konularına (ale'l-ebvâb) veya ravilerine (ale'r-ricâl) göre sınıflandırılarak düzenlenmesidir.
Örnek 2Halife Ömer bin Abdülaziz'i hadislerin resmî olarak tedvin edilmesi emrini vermeye yönelten başlıca tarihsel sebepler nelerdir?
Cevabı göster
1) Hadisleri ezbere bilen sahabilerin ve büyük tâbiîn alimlerinin vefat etmesiyle ilmin kaybolma endişesi, 2) İslam topraklarının genişlemesi sonucu ravilerin farklı beldelere dağılması, 3) Siyasi ve itikadi ayrılıklar sebebiyle ortaya çıkan hadis uydurma (vaz') faaliyetlerine karşı sahih sünneti koruma ihtiyacıdır.
Örnek 3İmam Mâlik'in 'el-Muvatta'' adlı eseri ile Ahmed bin Hanbel'in 'el-Müsned' adlı eserini tertip (düzenleme) yöntemi açısından karşılaştırınız.
Cevabı göster
İmam Mâlik'in el-Muvatta' adlı eseri 'ale'l-ebvâb' (konularına göre) yöntemiyle fıkıh bablarına göre düzenlenmiş olup merfû hadislerin yanında sahabe ve tâbiîn fetvalarını da içerir. Ahmed bin Hanbel'in el-Müsned'i ise 'ale'r-ricâl' (ravilerine göre) yöntemiyle hadisleri konularına göre değil, Hz. Peygamber'den nakleden sahabilerin isimlerine göre sıralamıştır.
Örnek 4Hicri III. asırda konularına göre yazılan 'Câmi'' ve 'Sünen' türü hadis mecmualarının kapsam farkını açıklayınız.
Cevabı göster
Câmi' türü eserler (Buhârî, Müslim, Tirmizî) iman, ahkâm, tefsir, siyer/megâzî, ahlak/rikâk, menâkıb, adab ve fiten olmak üzere dinin 8 ana konusundaki bütün hadisleri kapsar. Sünen türü eserler (Ebû Dâvûd, Nesâî, İbn Mâce) ise tefsir, siyer ve inanç konularına girmeyip yalnız ibadet, muamelat ve ukubat (fıkıh/ahkâm) konularındaki hadisleri içerir.
Örnek 5İslam dünyasında 'Kütüb-i Sitte' (Altı Güvenilir Hadis Eseri) olarak bilinen eserlerin müelliflerini ve eser türlerini yazınız.
Cevabı göster
Kütüb-i Sitte müellifleri ve eser türleri: 1) Buhârî (el-Câmiu's-Sahîh), 2) Müslim (el-Câmiu's-Sahîh) —bu ikisine Sahîhayn denir—; 3) Tirmizî (es-Sünen / el-Câmi'), 4) Ebû Dâvûd (es-Sünen), 5) Nesâî (es-Sünen), 6) İbn Mâce (es-Sünen) —bu dördüne de Erbaa-i Sünen denir—.
Örnek 6Hicri III. asrın hadis tarihinde 'Altın Çağ' olarak nitelendirilmesinin başlıca nedenlerini değerlendiriniz.
Cevabı göster
Bu asırda rihle (ilim yolculukları) zirveye ulaşmış, cerh ve ta'dîl (ravi tenkidi) ilmi kurumsallaşmış, Hz. Peygamber'in (sav) hadisleri sahabe ve tâbiîn sözlerinden ayrıştırılmış, yalnız sahih hadisleri derleyen müstakil eserler (Sahîhayn) ile Kütüb-i Sitte ve Kütüb-i Tis'a gibi İslam tarihinin en temel hadis külliyatları bu asırda telif edilmiştir.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Hicri I. asrın sonunda Medine Valisi Ebû Bekir bin Hazm'a ve alimlere ferman göndererek hadislerin resmî olarak tedvin edilmesini başlatan halife ve bu emri ilk uygulayan alim aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?
Resmî tedvin emrini Emevî Halifesi Ömer bin Abdülaziz vermiş, bu emri ilk kez kapsamlı biçimde uygulayan alim ise İbn Şihâb ez-Zührî olmuştur.
2Tasnif döneminde hadislerin konularına göre değil, hadisi Hz. Peygamber'den (sav) rivayet eden sahabi isimlerine (ale'r-ricâl) göre sıralandığı eser türüne ve en meşhur müellifine ne ad verilir?
Hadisleri sahabi ravilerin isimlerine göre sıralayan eser türüne 'Müsned' denir; en meşhur örneği Ahmed bin Hanbel'in el-Müsned adlı eseridir.
3Hicri III. asırda telif edilen ve iman, ahkâm, tefsir, siyer, zühd/rikâk, adab, menâkıb ve fiten olmak üzere dinin sekiz ana konusunu kapsayan hadis mecmualarına ne ad verilir?
İman, ahkâm, tefsir ve siyer dâhil sekiz ana konuyu bütünüyle kapsayan hadis eserlerine 'Câmi'' adı verilir (Buhârî ve Müslim'in el-Câmiu's-Sahîh'i gibi).
4Aşağıdaki hadis alimlerinden hangisi 'Kütüb-i Sitte' (Altı Güvenilir Hadis Mecmuası) müellifleri arasında yer almaz?
İbn Şihâb ez-Zührî Hicri I.-II. asırda yaşayan ilk tedvin alimidir; Kütüb-i Sitte müellifleri ise Buhârî, Müslim, Tirmizî, Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce'dir.
5
- Tedvin döneminde hadisler henüz konularına göre sınıflandırılmamış, kaybolmasını önlemek amacıyla bir araya toplanmıştır.
Tedvin bir araya toplama aşamasıdır; konulara ve ravilere göre sınıflandırma (tasnif) bir sonraki dönemde yapılmıştır.
- İmam Mâlik'in 'el-Muvatta'' adlı eseri hadisleri sahabi isimlerine göre alfabetik olarak sıralayan bir Mu'cem örneğidir.
el-Muvatta', hadisleri ve Medine uygulamasını fıkıh konularına (bablara) göre sıralayan ilk dönem tasnif eseridir.
- Buhârî ve Müslim'in yalnız sahih hadisleri derledikleri 'el-Câmiu's-Sahîh' adlı eserlerine birlikte 'Sahîhayn' adı verilir.
Sahîhayn 'iki sahih eser' demektir ve İslam dünyasında Kur'an'dan sonra en güvenilir iki hadis kaynağı kabul edilir.
- Sünen türü hadis eserleri yalnız tefsir, siyer ve yaratılış kıssalarıyla ilgili rivayetleri toplamak için yazılmıştır.
Sünenler tefsir ve siyer konularını değil; ibadet, muamelat ve ukubat gibi fıkhi (ahkâm) hadisleri konularına göre toplar.
- Kütüb-i Sitte'ye İmam Mâlik'in Muvatta'ı, Ahmed bin Hanbel'in Müsned'i ve Dârimî'nin Sünen'i eklendiğinde 'Kütüb-i Tis'a' (Dokuz Eser) oluşur.
Dokuz temel hadis kaynağını ifade eden Kütüb-i Tis'a bu dokuz eserin birleşiminden meydana gelir.
- Tedvin döneminde hadisler henüz konularına göre sınıflandırılmamış, kaybolmasını önlemek amacıyla bir araya toplanmıştır.
6
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7
- Hadis tarihinde Hicri III. asır, Kütüb-i Sitte gibi temel kaynakların telif edildiği Çağ olarak adlandırılır.
- Tasnif döneminde hem Hz. Peygamber'in (sav) hadislerini hem de sahabe ve tâbiîn fetvalarını fıkıh konularına göre toplayan eserlere denir.
- Hadisleri sahabi ravilerinin veya müellifin hocalarının isimlerine göre alfabetik sırayla dizen eser türüne adı verilir.
- Kütüb-i Sitte içinde yer alan Tirmizî, hadislerin sonunda sıhhat derecesini belirtirken sahih ile zayıf arasındaki terimini yaygınlaştırmıştır.
- Buhârî ve Müslim'in aynı sahabiden ortaklaşa kendi sahihlerinde rivayet ettikleri hadislere aleyh denir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Hadislerin yazılı edebiyata dönüşüm sürecini; Hicri I. asır sonundaki Tedvin, Hicri II. asırdaki İlk Tasnif ve Hicri III. asırdaki Kütüb-i Sitte (Altın Çağ) aşamalarıyla karşılaştırarak üç basamakta açıklayınız.
1. ipucu: Birinci basamakta Ömer bin Abdülaziz ve İbn Şihâb ez-Zührî eliyle yürütülen resmî tedvinin amacını ve yöntemini belirtiniz.
2. ipucu: İkinci basamakta Hicri II. asırda başlayan tasnif hareketinde konularına (Muvatta, Musannef) ve ravilerine (Müsned) göre yazılan eserlerin özelliğini açıklayınız.
3. ipucu: Üçüncü basamakta Hicri III. asırda sahih hadislerin zayıflardan ve sahabe sözlerinden ayrıştırılarak Kütüb-i Sitte'nin (Sahîhayn ve Sünenler) nasıl oluşturulduğunu özetleyiniz.
Cevap: Birinci basamakta Hicri I. asrın sonunda alimlerin vefatı ve uydurma rivayet tehlikesi üzerine Halife Ömer bin Abdülaziz'in emri ve İbn Şihâb ez-Zührî'nin gayretiyle resmî tedvin yapılmış; dağınık sahîfe ve ezberlerdeki hadisler konu ayrımı gözetilmeden bir araya toplanmıştır. İkinci basamakta Hicri II. asrın ortalarından itibaren aranan hadise kolay ulaşmak için tasnif dönemine geçilmiş; İmam Mâlik'in Muvatta'ı ve Abdürrezzâk'ın Musannef'i gibi konularına (ale'l-ebvâb) göre düzenlenen eserler ile Ahmed bin Hanbel'in Müsned'i gibi sahabi ravilerine (ale'r-ricâl) göre düzenlenen eserler telif edilmiştir. Üçüncü basamakta ise Hicri III. asırda (Altın Çağ) yalnız Hz. Peygamber'e (sav) ait merfû hadisler seçilip sıhhat tenkidine tabi tutulmuş; Buhârî ve Müslim'in Sahîhayn'ı (Câmi' türü) ile Tirmizî, Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce'nin Sünenlerinden oluşan Kütüb-i Sitte külliyatı meydana getirilmiştir.
Kısaca
- Resmî Tedvin (Hicri I. Asır Sonu): Halife Ömer bin Abdülaziz'in emri ve İbn Şihâb ez-Zührî'nin öncülüğünde dağınık sahîfe ve hafızalardaki hadislerin resmî olarak toplanmasıdır.
- Tasnif Dönemi (Hicri II.-III. Asır): Toplanan hadislerin konularına göre (ale'l-ebvâb) veya sahabi ravilerine göre (ale'r-ricâl) sınıflandırılarak düzenlenmesidir.
- Muvatta, Musannef ve Müsned: İmam Mâlik'in el-Muvatta'ı ve Musannefler fıkıh konularına göre; Ahmed bin Hanbel'in el-Müsned'i ise sahabi isimlerine göre tasnif edilmiştir.
- Câmi' ve Sünen Türleri: Câmi' dinin 8 ana konusunu (iman, ahkâm, tefsir, siyer vb.) kapsarken; Sünen yalnız ibadet ve muamelatla ilgili ahkâm hadislerini içerir.
- Kütüb-i Sitte (Altın Çağ): Hicri III. asırda telif edilen Buhârî ve Müslim (Sahîhayn) ile Tirmizî, Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce (Erbaa-i Sünen) İslam'ın en güvenilir altı hadis kaynağıdır.