Hicri III. asırda Kütüb-i Sitte ve Kütüb-i Tis'a gibi ana hadis kaynaklarının telif edilmesiyle birlikte, hadislerin sözlü rivayetlerden yazılı kaynaklara aktarılması süreci büyük ölçüde tamamlanmıştır. Hicri IV. asırdan itibaren İslam âlimleri, mevcut temel kaynaklardaki eksikleri tamamlamak (müstedrek, zevâid), farklı senedlerle desteklemek (müstahrec), birden çok kaynağı tek eserde birleştirmek (cem') ve hadis metinlerini derinlemesine açıklamak (şerh) amacıyla çok zengin bir literatür meydana getirmiştir.
Tasnif Sonrası Tamamlayıcı ve Birleştirici Çalışmalar: Müstedrek, Müstahrec, Cem' ve Zevâid
Müstedrek ve Müstahrec Türü Eserler: Tasnif döneminin meşhur kaynaklarını tamamlamak ve güçlendirmek amacıyla iki özgün tür doğmuştur: 1) Müstedrek (الْمُسْتَدْرَكُ); bir hadis kaynağının müellifinin kendi koyduğu sıhhat şartlarına uyduğu hâlde o esere almadığı hadisleri bir araya getiren çalışmadır. En meşhur örneği Hâkim en-Nîsâbûrî'nin Buhârî ve Müslim'in şartlarına uyup eserlerine almadıkları hadisleri topladığı el-Müstedrek ale's-Sahîhayn adlı eseridir. 2) Müstahrec (الْمُسْتَخْرَجُ); temel bir hadis kaynağındaki (örneğin Sahîh-i Buhârî veya Müslim'deki) hadisleri, başka bir muhaddisin kendi sened (isnad) zinciriyle bularak yeniden rivayet ettiği eserdir (Ebû Nuaym el-İsfahânî ve İsmâilî'nin müstahrecleri gibi). Müstahrecler hadislerin senedlerini çoğaltarak metinlerin güvenilirliğini pekiştirmiştir.
Cem' (Birleştirme) Edebiyatı: Hicri V. asırdan itibaren hadis âlimleri, senedleri ezberlemenin zorlaşması üzerine birden fazla temel hadis kaynağındaki metinleri senedlerini kısaltarak ve tekrarları çıkararak tek bir eserde birleştirmiştir (Cem'). İlk olarak Buhârî ve Müslim'i birleştiren el-Cem' beyne's-Sahîhayn (Humeydî) çalışmaları yapılmış; ardından İbnü'l-Esîr'in Kütüb-i Sitte'yi (Mâlik'in Muvatta'ı ile) birleştirdiği Câmiu'l-Usûl adlı eseri ile Begavî'nin Mesâbîhu's-Sünne (ve Hatîb et-Tebrîzî'nin bunu genişlettiği Mişkâtü'l-Mesâbîh) adlı eserleri İslam dünyasında medreselerde temel metin olarak okutulmuştur.
Zevâid ve Etrâf Çalışmaları: Bir hadis kaynağını başka temel kaynaklarla (özellikle Kütüb-i Sitte ile) karşılaştırıp, o eserin temel kaynaklardan fazla olarak içerdiği hadisleri bir araya getiren eserlere Zevâid (الزَّوَائِدُ) denir. En tanınmış örneği Nûreddin el-Heysemî'nin altı eserin Kütüb-i Sitte'ye ilavelerini topladığı Mecmau'z-Zevâid adlı eseridir. Hadislerin baş kısmından küçük bir bölüm zikrederek o hadisin bütün senedlerini ve geçtiği kaynakları gösteren fihrist/indeks niteliğindeki eserlere ise Etrâf eserleri adı verilir.
Hadis Şerh Edebiyatı ve Osmanlı-Türk Hadis Çalışmaları
Hadis Şerhlerinin (الشُّرُوحُ) Doğuşu ve Amacı: Zamanla Arap dilindeki değişimler ve yeni fıkhi-kelami meselelerin ortaya çıkması, temel hadis kaynaklarındaki metinlerin açıklanmasını zorunlu kılmıştır. Hadislerin senedlerindeki ravileri tanıtan, metindeki nadir (garîbü'l-hadîs) kelimeleri açıklayan, hadisler arası zahirî çelişkileri (muhtelifü'l-hadîs) gideren ve hadisten çıkan fıkhi-ahlaki hükümleri ortaya koyan eserlere Şerh denir.
Temel Kaynaklar Üzerine Yazılan Meşhur Şerhler: Hadis tarihinde ilk şerh çalışmalarını Hicri IV. asırda Hattâbî, Ebû Dâvûd'un Sünen'i üzerine yazdığı Meâlimü's-Sünen ve Buhârî üzerine yazdığı A'lâmü'l-Hadîs ile başlatmıştır. Sahîh-i Buhârî üzerine yazılan en kapsamlı iki şaheser, İbn Hacer el-Askalânî'nin Fethu'l-Bârî adlı şerhi ile Türk asıllı âlim Bedreddin el-Aynî'nin Umdetü'l-Kârî adlı şerhidir. Sahîh-i Müslim üzerine en meşhur şerhi İmam Nevevî (el-Minhâc); Sünen-i Tirmizî üzerine ise Mübârekfûrî (Tuhfetü'l-Ahvezî) kaleme almıştır.
Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi Hadis Çalışmaları: Osmanlı medreselerinde özellikle Dârülhadis kurumlarında Buhârî ve Müslim okutulmuş; İbn Melek, Birgivî ve Aliyyü'l-Kârî (Mirkâtü'l-Mefâtîh) gibi âlimler büyük şerhler yazmış; Gümüşhanevî Ahmed Ziyâüddin ise Râmûzü'l-Ehâdîs adlı derlemeyi hazırlamıştır. Cumhuriyet'in ilk yıllarında ise TBMM kararıyla Babanzâde Ahmed Naim ve Kâmil Miras tarafından Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarîh Terceme ve Şerhi (12 cilt) Türkçeye kazandırılmıştır.
Hadis Tarihi Ünitesinin Bütüncül Değerlendirmesi
1. Tesbit Dönemi (Asr-ı Saâdet ve Sahâbe Asrı — Hicri I. Asır): Hadisler Hz. Peygamber hayattayken öncelikle ezber (hıfz), müzakere ve uygulama yoluyla korunmuş; ayrıca Abdullah b. Amr'ın es-Sahîfetü's-Sâdıka'sı ve Ebû Hüreyre'nin talebesi Hemmâm b. Münebbih'in es-Sahîfetü's-Sahîha'sı gibi özel sahîfelerde yazıya geçirilmiştir. Fitne olayları sonrasında isnad (sened) sorma geleneği ve tek bir hadis için bile uzun yolculuklara çıkma (rihle) faaliyetleri başlamıştır.
2. Tedvin Dönemi (Hicri I. Asrın Son Çeyreği - II. Asrın İlk Yarısı): Sahâbe ve büyük tâbiîn âlimlerinin vefatıyla hadislerin kaybolma endişesi üzerine Emevî Halifesi Ömer b. Abdülaziz (ö. 101/720) valilere ve âlimlere resmî tedvin (toplama) emri vermiş; bu görevi ilk kez kapsamlı biçimde gerçekleştiren âlim İbn Şihâb ez-Zührî olmuştur.
3. Tasnif Dönemi (Hicri II. Asrın Ortası - III. Asır Sonu) ve Sonrası: Dağınık tedvin malzemesi konularına göre (Musannef, Muvatta, Câmi', Sünen) ve ravilerine göre (Müsned, Mu'cem) sınıflandırılmıştır. Hicri III. asırda Kütüb-i Sitte (Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce) ve Kütüb-i Tis'a (ilave olarak Mâlik'in Muvatta'ı, Ahmed b. Hanbel'in Müsned'i, Dârimî'nin Sünen'i) telif edilmiş; Hicri IV. asırdan itibaren ise müstedrek, müstahrec, cem', zevâid ve şerh çalışmalarıyla bu miras günümüze ulaştırılmıştır.
Örnekler
Örnek 1Tedvin ve tasnif sonrası dönemde ortaya çıkan 'Müstedrek' ve 'Müstahrec' türü hadis eserlerinin yazılış amaçlarını karşılaştırarak açıklayınız.
Cevabı göster
Müstedrek; temel bir hadis kaynağının (örneğin Buhârî veya Müslim'in) müellifinin kendi belirlediği sıhhat şartlarına uyduğu hâlde eserine almadığı hadisleri toplayarak eksikliği tamamlama amacı taşır (Hâkim en-Nîsâbûrî'nin el-Müstedrek'i gibi). Müstahrec ise mevcut bir hadis kaynağındaki hadisleri, başka bir müellifin kendi sened zinciriyle yeniden rivayet ederek hadisin senedlerini çoğaltma ve kuvvetlendirme amacı güder.
Örnek 2Hadis edebiyatında 'Cem'' ve 'Zevâid' türü eserler hangi ihtiyacı karşılamak üzere telif edilmiştir? Birer örnek eser yazınız.
Cevabı göster
Cem' eserleri, farklı temel kaynaklarda dağınık hâlde bulunan hadisleri senedlerini kısaltıp tekrarları çıkararak tek bir eserde birleştirmek ve kolay başvuru sağlamak için yazılmıştır (İbnü'l-Esîr'in Câmiu'l-Usûl'ü, Begavî'nin Mesâbîhu's-Sünne'si). Zevâid eserleri ise bir hadis kaynağının Kütüb-i Sitte gibi ana kaynaklardan fazla olarak içerdiği hadisleri tespit etmek için yazılmıştır (Heysemî'nin Mecmau'z-Zevâid'i).
Örnek 3Hadis şerh edebiyatının temel işlevleri nelerdir? Sahîh-i Buhârî ve Sahîh-i Müslim üzerine yazılmış en meşhur şerhleri müellifleriyle birlikte belirtiniz.
Cevabı göster
Hadis şerhleri; seneddeki ravileri tanıtır, hadis metnindeki anlaşılması güç (garîb) kelimeleri ve dil bilgisi inceliklerini açıklar, hadisler arasındaki zahirî çelişkileri uzlaştırır ve hadisten çıkarılan fıkhi-ahlaki hükümleri ortaya koyar. Sahîh-i Buhârî'nin en meşhur iki şerhi İbn Hacer el-Askalânî'nin 'Fethu'l-Bârî' ve Bedreddin el-Aynî'nin 'Umdetü'l-Kârî' adlı eserleridir; Sahîh-i Müslim'in en meşhur şerhi ise İmam Nevevî'nin 'el-Minhâc' adlı eseridir.
Örnek 4İslam kültür tarihinde 'Erbaûn (Kırk Hadis)' geleneğinin yaygınlaşmasının sebebi nedir? En meşhur örneği hangisidir?
Cevabı göster
Ümmetin dinî ve ahlaki hayatına rehberlik edecek kırk hadis ezberleyip aktaran kimsenin kıyamet günü âlimler ve fakihler zümresinde diriltileceğine dair rivayetler ile Müslümanların temel ilkeleri kolayca ezberlemesi amacı Kırk Hadis geleneğini yaygınlaştırmıştır. Bu türün en meşhur örneği İmam Nevevî'nin 'Kırk Hadis (el-Erbaûne'n-Neveviyye)' adlı eseridir.
Örnek 5Cumhuriyet döneminde Türkiye Büyük Millet Meclisinin kararıyla hazırlanan en önemli Türkçe hadis tercüme ve şerh çalışması hangisidir ve kimler tarafından kaleme alınmıştır?
Cevabı göster
'Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarîh Terceme ve Şerhi' adlı 12 ciltlik eserdir. İlk üç cildi Babanzâde Ahmed Naim, kalan dokuz cildi ise Kâmil Miras tarafından tercüme ve şerh edilerek Diyanet İşleri Başkanlığınca yayımlanmıştır.
Örnek 6Hadis tarihinin dört ana dönemini (Tesbit, Tedvin, Tasnif, Tasnif Sonrası) temel özellikleriyle kronolojik olarak özetleyiniz.
Cevabı göster
1) Tesbit Dönemi (Hicri I. asır): Hadislerin ezber, müzakere ve özel sahîfelerle (es-Sahîfetü's-Sâdıka vb.) korunduğu sahâbe asrıdır. 2) Tedvin Dönemi (Hicri I. asır sonu - II. asır ilk yarısı): Ömer b. Abdülaziz'in emri ve İbn Şihâb ez-Zührî'nin öncülüğünde hadislerin resmî olarak yazılı metinlerde toplandığı dönemdir. 3) Tasnif Dönemi (Hicri II. asır ortası - III. asır sonu): Hadislerin konularına (Câmi', Sünen) ve ravilerine (Müsned, Mu'cem) göre sınıflandırılıp Kütüb-i Sitte'nin yazıldığı Altın Çağ'dır. 4) Tasnif Sonrası Dönem (Hicri IV. asır ve sonrası): Müstedrek, müstahrec, cem', zevâid ve şerh edebiyatının geliştiği dönemdir.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Hâkim en-Nîsâbûrî'nin, Buhârî ve Müslim'in kendi belirledikleri sıhhat şartlarına uyduğu hâlde Sahîh'lerine almadıkları hadisleri bir araya getirmek amacıyla telif ettiği «el-Müstedrek ale's-Sahîhayn» adlı eser, aşağıdaki hadis edebiyatı türlerinden hangisinin en meşhur örneğidir?
Bir müellifin şartlarına uyduğu hâlde eserine almadığı hadisleri toplayarak kaynağı tamamlayan eserlere Müstedrek denir.
2Bir hadis âliminin, Sahîh-i Buhârî veya Sahîh-i Müslim gibi temel bir hadis kaynağında yer alan hadisleri, o eserin müellifinin senedinden farklı olarak kendi isnad (sened) zinciriyle yeniden rivayet ettiği eser türüne ne ad verilir?
Temel bir hadis kaynağındaki hadisleri müellifin senedinden ayrı olarak kendi senedleriyle rivayet eden eserlere Müstahrec denir.
3Aşağıdaki müellif ve hadis şerhi eşleştirmelerinden hangisi Sahîh-i Buhârî üzerine yazılmış en meşhur iki büyük şerhten biridir?
İbn Hacer el-Askalânî'nin Fethu'l-Bârî (ve Bedreddin el-Aynî'nin Umdetü'l-Kârî) adlı eseri Sahîh-i Buhârî üzerine yazılmış en meşhur şerhtir.
4Bir hadis kaynağını Kütüb-i Sitte gibi temel hadis külliyatıyla karşılaştırarak, o eserin temel kaynaklardan 'fazla olarak içerdiği' hadisleri bir araya getiren eser türüne ve Heysemî'nin bu türdeki meşhur çalışmasına ne ad verilir?
Bir eserin diğer kaynaklardan fazla olarak ihtiva ettiği hadisleri derleyen çalışmalara Zevâid denir; en meşhur örneği Heysemî'nin Mecmau'z-Zevâid'idir.
5
- Birden fazla temel hadis kaynağındaki hadisleri senedlerini kısaltıp tekrarları çıkararak tek eserde birleştiren çalışmalara Cem' eserleri denir.
- Hadis şerh edebiyatı, Asr-ı Saâdet'te sahâbîler tarafından yazılıp tamamlanmış ve sonraki asırlarda bırakılmıştır.
- İmam Nevevî'nin Riyâzü's-Sâlihîn ve Kırk Hadis adlı eserleri İslam dünyasında ahlak ve fazilet alanında en çok okunan hadis derlemelerindendir.
- Etrâf eserleri, halk arasında hadis diye dolaşan uydurma sözleri toplamak amacıyla yazılmış tasavvuf metinleridir.
- Cumhuriyet döneminde Babanzâde Ahmed Naim ve Kâmil Miras tarafından Tecrîd-i Sarîh Terceme ve Şerhi hazırlanmıştır.
- Birden fazla temel hadis kaynağındaki hadisleri senedlerini kısaltıp tekrarları çıkararak tek eserde birleştiren çalışmalara Cem' eserleri denir.
6
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7
- Hadis metinlerindeki garîb kelimeleri açıklayan ve hadisten çıkan hükümleri ortaya koyan çalışmalara edebiyatı denir.
- Sahîh-i Müslim üzerine «el-Minhâc» adlı meşhur şerhi yazan ve Riyâzü's-Sâlihîn'i derleyen âlim İmam 'dir.
- Hadislerin baş kısmından küçük bir ibare zikrederek senedlerini ve geçtiği kaynakları gösteren fihrist türü çalışmalara eserleri denir.
- İslam kültür tarihinde belirli bir konuda 40 hadisi bir araya getiren eserlere Arapçada kırk anlamına gelen adı verilir.
- Hadis tarihinde Ömer b. Abdülaziz ve İbn Şihâb ez-Zührî ile başlayan resmî toplama sürecine dönemi denir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Hicri III. asırda Kütüb-i Sitte'nin tamamlanmasından sonra İslam âlimlerinin neden yeni hadis çalışmalarına ihtiyaç duyduğunu; 1) Eksikleri tamamlama ve senedleri güçlendirme, 2) Kaynakları birleştirip kolaylaştırma, 3) Metinleri açıklama (şerh) boyutlarıyla üç adımda özetleyiniz.
1. ipucu: 1. Adım (Tamamlama ve Destekleme): Sahîh kaynakların dışarıda bıraktığı sahih hadisleri Müstedrek ve Zevâid ile toplama; Müstahrec ile senedleri güçlendirme.
2. ipucu: 2. Adım (Birleştirme ve Erişim): Çok ciltli kaynakları senedsiz ve tekrarsız olarak Cem' (Câmiu'l-Usûl, Mesâbîh) ve Etrâf eserleriyle tek elde toplama.
3. ipucu: 3. Adım (Açıklama ve Yorumlama): Dil ve zaman farkını aşmak ve hadislerden fıkhi-ahlaki hükümler çıkarmak için Şerh (Fethu'l-Bârî, el-Minhâc) yazma.
Cevap: 1) Tamamlama ve Güçlendirme Boyutu: Buhârî ve Müslim gibi müellifler bütün sahih hadisleri eserlerine almadıkları için âlimler onların şartlarına uyan diğer hadisleri 'Müstedrek' eserlerinde toplamış; Kütüb-i Sitte dışındaki kaynakların fazlalıklarını 'Zevâid' ile belirlemiş ve 'Müstahrec' çalışmalarıyla mevcut hadisleri farklı sened zincirleriyle desteklemiştir. 2) Birleştirme ve Kolaylaştırma Boyutu: Çok sayıdaki temel kaynağı bir arada incelemek ve aranan hadisi hızla bulmak için senedlerin kısaltıldığı 'Cem'' eserleri (Câmiu'l-Usûl, Mesâbîhu's-Sünne), indeks niteliğindeki 'Etrâf' çalışmaları ve halk için 'Riyâzü's-Sâlihîn / Kırk Hadis' derlemeleri telif edilmiştir. 3) Açıklama (Şerh) Boyutu: Hadislerdeki nadir kelimeleri açıklamak, zahirî çelişkileri gidermek ve hadislerin fıkhi-ahlaki mesajlarını her çağın insanına doğru aktarmak amacıyla Fethu'l-Bârî, Umdetü'l-Kârî ve el-Minhâc gibi büyük şerhler kaleme alınmıştır.
Kısaca
- Tasnif döneminden (Hicri III. asırdan) sonra hadis çalışmaları; temel kaynakları tamamlama, birleştirme, indeksleme ve şerh etme yönünde gelişmiştir.
- Bir müellifin şartlarına uyduğu hâlde eserine almadığı hadisleri toplayan çalışmalara Müstedrek (Hâkim'in el-Müstedrek'i); temel kaynaktaki hadisleri farklı senedle rivayet edenlere Müstahrec denir.
- Birden çok hadis kaynağını senedsiz ve tekrarsız birleştirenlere Cem' (Câmiu'l-Usûl, Mesâbîhu's-Sünne); bir eserin Kütüb-i Sitte'den fazla hadislerini derleyenlere Zevâid (Mecmau'z-Zevâid) denir.
- Hadis metinlerini dil, sened ve hüküm yönünden açıklayan eserlere Şerh denir; Fethu'l-Bârî, Umdetü'l-Kârî (Buhârî şerhleri) ve el-Minhâc (Müslim şerhi) en meşhur örnekleridir.
- Hadis tarihi kronolojik olarak Tesbit (Sahâbe/Sahîfeler), Tedvin (Ömer b. Abdülaziz ve Zührî), Tasnif (Kütüb-i Sitte/Tis'a) ve Tasnif Sonrası (Tamamlayıcı ve Şerh) dönemlerinden oluşur.