Hadislerin günümüze sahih ve güvenilir kaynaklar içinde ulaşması, İslam âlimlerinin yürüttüğü iki büyük ilmî hamlenin eseridir: Dağınık malzemeyi bir araya getiren Tedvin süreci ve toplanan bu malzemeyi belirli bir düzene göre kitaplaştıran Tasnif süreci. Bu iki dönemin özelliklerini ve ortaya çıkan Câmi', Sünen, Müsned, Kütüb-i Sitte ve Kütüb-i Tis'a külliyatını karşılaştırmak, İslam medeniyetinin ilim disiplinine ışık tutar.
Tedvin ve Tasnif Süreçlerinin Özellikleri ve Karşılaştırılması
Sözlükte 'toplamak, bir araya getirmek ve kitaplaştırmak' anlamına gelen tedvin, hadis tarihinde Hicri I. asrın sonunda (99-101 / 717-720) Emevi Halifesi Ömer bin Abdülaziz'in resmi emri ve büyük âlim İbn Şihâb ez-Zührî'nin öncülüğünde sahabe ile tâbiîn elindeki yazılı sahîfelerin ve hafızalardaki hadislerin toplanması faaliyetidir. Tedvinin temel amacı; hadis bilen âlimlerin vefatı ve uydurma rivayet tehlikesi karşısında Sünnet malzemesini kaybolmaktan korumaktır.
Sözlükte 'sınıflandırmak, bölümlere ayırmak' anlamına gelen tasnif ise Hicri II. asrın ortalarından itibaren tedvin edilen hadislerin belirli bir yönteme (konularına veya ravilerine) göre tasnif edilerek müstakil eserler hâline getirilmesi sürecidir. Tasnifin amacı, bir araya getirilmiş olan geniş hadis külliyatından âlimlerin ve halkın aradığı hadise kolayca ulaşabilmesini sağlamaktır.
Tedvin ve tasnif süreçleri karşılaştırıldığında; her iki sürecin de ortak yönü, Hz. Peygamber'in (sav) sünnetini koruma, İslam şehirleri arasında ilmî yolculuklar (rihle) yapma ve hadisleri isnâd (sened) zinciriyle kaydetme hassasiyetidir. Farklı yönleri ise tedvinde hadislerin herhangi bir konu veya ravi ayrımı yapılmaksızın karma olarak toplanması, tasnifte ise hadislerin konularına (ale'l-ebvâb) veya sahabi ravilerine (ale'r-ricâl) göre sistematik bablar altında düzenlenmesidir.
Tasnif Yöntemleri: Câmi', Sünen, Müsned ve Mu'cem Türü Eserler
Tasnif döneminde eserler iki ana yöntemle kaleme alınmıştır. Birinci yöntem olan konularına göre (ale'l-ebvâb) tasnifte ilk ortaya çıkan eserler Musannef ve Muvatta' türleridir. Abdürrezzâk es-San'ânî ile İbn Ebî Şeybe'nin Musannef'leri ve İmam Mâlik'in el-Muvatta' adlı eseri; Hz. Peygamber'e ait merfû hadislerin yanı sıra sahabe sözlerini (mevkûf) ve tâbiîn fetvalarını (maktû) fıkıh konularına göre bir arada toplamıştır.
Konularına göre yazılan eserlerin en kapsamlısı Câmi' türüdür. Bir eserin Câmi' sayılması için iman/akaid, ahkâm (ibadet ve hukuk), ahlak/rikâk, âdâb, tefsir, tarih/siyer, menâkıb (faziletler) ve fiten/melâhim olmak üzere sekiz ana konunun tamamını içermesi gerekir (Buhârî ve Müslim'in Câmileri gibi). Yalnızca ibadet, muamelat ve ukubat gibi fıkhi/ahkâm konularındaki merfû hadisleri bab sırasına göre toplayan eserlere ise Sünen adı verilir (Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce'nin Sünenleri gibi).
İkinci ana yöntem olan ravilerine göre (ale'r-ricâl) tasnifte ise hadisler konularına bakılmaksızın sahabi ravilerinin isimleri altında toplanır. Her bir sahabinin rivayet ettiği hadisleri kendi adı altında bir araya getiren eserlere Müsned (en meşhuru Ahmed bin Hanbel'in el-Müsned'i), hadisleri sahabilerin veya müellifin hocalarının alfabetik isim sırasına göre dizdiği eserlere ise Mu'cem (Taberânî'nin Mu'cemleri) denir.
Altın Çağ (Hicri III. Asır): Kütüb-i Sitte ve Kütüb-i Tis'a
Hicri III. (Miladi IX.) asır, hadis tenkidinin zirveye ulaştığı ve en güvenilir temel kaynakların yazıldığı 'Altın Çağ' olarak adlandırılır. Bu asırda kaleme alınan ve İslam dünyasında Kur'an-ı Kerim'den sonra en güvenilir altı hadis kaynağı kabul edilen külliyata Kütüb-i Sitte (Altı Kitap) denir. Kütüb-i Sitte'nin tamamı konularına göre (ale'l-ebvâb) tasnif edilmiş eserlerden oluşur.
Kütüb-i Sitte'nin ilk iki eseri, yalnızca sahih hadisleri derlemek amacıyla yazılan İmam Buhârî'nin (ö. 256/870) 'el-Câmiu's-Sahîh'i ile İmam Müslim'in (ö. 261/875) 'el-Câmiu's-Sahîh'idir; bu iki esere birlikte Sahîhayn (İki Sahih), her iki eserde ortak olarak yer alan hadislere ise müttefekun aleyh (üzerinde ittifak edilmiş) adı verilir. Kütüb-i Sitte'nin diğer dört eseri ise Sünen-i Erbaa (Dört Sünen) olarak bilinen Ebû Dâvûd (ö. 275), Tirmizî (ö. 279), Nesâî (ö. 303) ve İbn Mâce'nin (ö. 273) Sünen'leridir (Tirmizî'nin eseri tüm konuları kapsadığı için aynı zamanda Câmi' özelliğindedir).
Hadis edebiyatında Kütüb-i Sitte'ye Hicri II. ve III. asrın üç büyük şaheseri olan İmam Mâlik'in 'el-Muvatta''ı, Ahmed bin Hanbel'in 'el-Müsned'i ve Dârimî'nin (ö. 255) 'es-Sünen'i eklendiğinde oluşan dokuz temel esere ise Kütüb-i Tis'a (Dokuz Kitap) adı verilir.
Örnekler
Örnek 1Hadis tarihinde 'tedvin' ve 'tasnif' kavramlarını tanımlayarak bu iki sürecin benzer ve farklı yönlerini karşılaştırınız.
Cevabı göster
Tedvin, Hicri I. asır sonunda Ömer bin Abdülaziz'in emri ve ez-Zührî'nin öncülüğünde dağınık hadislerin kitaplarda toplanmasıdır. Tasnif ise Hicri II. asır ortasından itibaren toplanan hadislerin konularına veya ravilerine göre sınıflandırılmasıdır. Benzer yönleri sünneti koruma amacı, isnâd kullanımı ve rihle geleneğidir; farklı yönü ise tedvinde hadislerin karışık toplanması, tasnifte ise sistematik bablara veya ravi isimlerine ayrılmasıdır.
Örnek 2Konularına göre (ale'l-ebvâb) yazılan 'Câmi'' türü eserler ile 'Sünen' türü eserler arasındaki kapsam farkını örneklerle açıklayınız.
Cevabı göster
Câmi' türü eserler (Buhârî ve Müslim'in el-Câmiu's-Sahîh'leri) iman, ahkâm, ahlak, tefsir, siyer, menâkıb ve fiten dâhil sekiz ana konunun tamamını kapsar. Sünen türü eserler (Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce'nin Sünen'leri) ise tefsir ve siyer gibi bölümlere girmeyip ağırlıklı olarak ibadet, muamelat ve ukubat (fıkıh/ahkâm) konularındaki merfû hadisleri sıralar.
Örnek 3Ravilerine göre (ale'r-ricâl) tasnif edilen 'Müsned' ve 'Mu'cem' türü eserlerin yazım düzenini ve en meşhur örneklerini belirtiniz.
Cevabı göster
Müsned türü eserlerde hadisler konularına göre değil, hadisi Hz. Peygamber'den (sav) nakleden sahabi ravilerin isimleri altında (İslam'a giriş önceliği, fazilet veya kabile sırasıyla) toplanır; en meşhur örneği Ahmed bin Hanbel'in 'el-Müsned'idir. Mu'cem türü eserlerde ise hadisler sahabilerin veya müellifin hocalarının alfabetik sırasına göre dizilir; en meşhur örneği Taberânî'nin üç Mu'cem'idir.
Örnek 4'Kütüb-i Sitte'yi oluşturan altı temel hadis eserini ve müelliflerini 'Sahîhayn' ve 'Sünen-i Erbaa' ayrımını göstererek yazınız.
Cevabı göster
Kütüb-i Sitte iki gruptan oluşur: 1) Sahîhayn (İki Sahih): Buhârî'nin 'el-Câmiu's-Sahîh'i ve Müslim'in 'el-Câmiu's-Sahîh'i. 2) Sünen-i Erbaa (Dört Sünen): Ebû Dâvûd'un 'es-Sünen'i, Tirmizî'nin 'es-Sünen (el-Câmi')'i, Nesâî'nin 'es-Sünen'i ve İbn Mâce'nin 'es-Sünen'i.
Örnek 5'Kütüb-i Tis'a' (Dokuz Kitap) külliyatı Kütüb-i Sitte'ye hangi üç müellifin hangi eserlerinin eklenmesiyle oluşur?
Cevabı göster
Kütüb-i Sitte'deki altı esere; 1) İmam Mâlik'in 'el-Muvatta'', 2) Ahmed bin Hanbel'in 'el-Müsned' ve 3) Dârimî'nin 'es-Sünen' adlı eserlerinin eklenmesiyle Kütüb-i Tis'a (Dokuz Kitap) oluşur.
Örnek 6Oruç ibadetiyle ilgili fıkhi hadisleri hızlıca incelemek isteyen bir araştırmacı 'Müsned' türü bir esere mi yoksa 'Sünen' türü bir esere mi başvurmalıdır? Nedenini açıklayınız.
Cevabı göster
Araştırmacı 'Sünen' (veya Câmi') türü bir esere başvurmalıdır. Çünkü Sünen'ler fıkıh konularına (Kitâbü's-Savm / Oruç Bölümü gibi) göre düzenlenmiştir ve oruçla ilgili tüm hadisler tek bir bölüm altında toplanmıştır; Müsned ise sahabi isimlerine göre dizildiği için oruç hadisleri yüzlerce sahabinin bölümü içine dağılmış durumdadır.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Hadislerin konularına göre değil, hadisi Hz. Peygamber'den (sav) rivayet eden sahabi ravilerin isimlerine göre (ale'r-ricâl) sıralandığı hadis kitaplarına genel olarak ne ad verilir?
Hadisleri ilk ravi olan sahabilerin isimleri altında bir araya getiren ale'r-ricâl türü eserlere 'Müsned' adı verilir (Ahmed b. Hanbel'in el-Müsned'i gibi).
2İman, ahkâm (ibadet ve muamelat), ahlak/rikâk, âdâb, tefsir, tarih/siyer, menâkıb ve fiten olmak üzere dinin sekiz ana konusunun tamamına dair hadisleri bölümler hâlinde bir araya getiren eser türü aşağıdakilerden hangisidir?
Buhârî ve Müslim'in el-Câmiu's-Sahîh'leri gibi dinin sekiz ana konusunun tamamını kapsayan eserlere 'Câmi'' adı verilir.
3Aşağıdaki müellif ve eser eşleştirmelerinden hangisi 'Kütüb-i Tis'a' (Dokuz Kitap) içinde yer aldığı hâlde 'Kütüb-i Sitte' (Altı Kitap) arasında yer almaz?
Ahmed bin Hanbel'in 'el-Müsned'i (İmam Mâlik'in Muvatta'ı ve Dârimî'nin Sünen'i ile birlikte) Kütüb-i Sitte'ye eklenerek Kütüb-i Tis'a'yı oluşturan üç eserden biridir.
4Hadis tarihindeki 'tedvin' ve 'tasnif' dönemlerinin karşılaştırılmasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
Kütüb-i Sitte tedvin döneminde değil, tasnif döneminin altın çağı olan Hicri III. asırda konularına göre bablara ayrılarak telif edilmiştir.
5
- Buhârî ve Müslim'in 'el-Câmiu's-Sahîh' adlı eserlerine birlikte 'Sahîhayn', her ikisinin ortaklaşa rivayet ettiği hadislere ise 'müttefekun aleyh' denir.
Sahîhayn iki sahih eser (Buhârî ve Müslim), müttefekun aleyh ise üzerinde ittifak edilen hadis demektir.
- Sünen türü eserler, hadisleri sahabi ravilerinin alfabetik isim sırasına göre dizen ale'r-ricâl türü kitaplardır.
Sünen türü eserler ravilerine göre değil, fıkıh/ahkâm konularına göre (ale'l-ebvâb) tasnif edilmiş eserlerdir.
- Hicri III. asır, Kütüb-i Sitte ve Kütüb-i Tis'a'nın büyük bölümünün telif edildiği 'Hadis Tarihinin Altın Çağı'dır.
Hicri III. (Miladi IX.) asır tasnif ve hadis tenkidinin zirveye ulaştığı altın çağdır.
- İmam Mâlik'in 'el-Muvatta'' adlı eseri Hicri II. asırda Medine'de telif edilmiş ilk tasnif dönemi eserlerindendir.
el-Muvatta', merfû hadislerle sahabe ve tâbiîn fetvalarını fıkıh konularına göre toplayan en erken eserlerdendir.
- Tedvin döneminde yazılan eserlerde hadisler sekiz ana konu başlığı altında bablara ayrılarak sınıflandırılmıştır.
Sekiz ana konu başlığı altında bablara ayırma işlemi tedvin döneminde değil, tasnif dönemindeki Câmi' türü eserlerde yapılmıştır.
- Buhârî ve Müslim'in 'el-Câmiu's-Sahîh' adlı eserlerine birlikte 'Sahîhayn', her ikisinin ortaklaşa rivayet ettiği hadislere ise 'müttefekun aleyh' denir.
6
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7
- Hicri I. asrın sonunda valilere ve âlimlere resmi emir göndererek hadislerin tedvinini başlatan halife bin Abdülaziz'dir.
- Muhaddislerin hadisleri ilk kaynağından dinlemek ve senedlerini araştırmak için yaptıkları ilim yolculuklarına adı verilir.
- Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce'nin Sünen adlı eserlerine hadis edebiyatında birlikte Sünen-i (Dört Sünen) denir.
- Kütüb-i Sitte'ye İmam Mâlik'in Muvatta'ı, Ahmed bin Hanbel'in Müsned'i ve Dârimî'nin Sünen'i eklendiğinde Kütüb-i oluşur.
- Tasnif döneminde hem merfû hadisleri hem de sahabe (mevkûf) ve tâbiîn (maktû) sözlerini konularına göre toplayan erken eserlere denir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Hadislerin tedvin ve tasnif süreçlerini karşılaştırarak; tasnif döneminde ortaya çıkan iki ana yazım yöntemini (ale'l-ebvâb ve ale'r-ricâl) ve bu yöntemlerle oluşturulan Kütüb-i Sitte / Kütüb-i Tis'a külliyatını üç aşamada açıklayınız.
1. ipucu: Birinci aşamada tedvin (Ömer b. Abdülaziz ve ez-Zührî) ile tasnif süreçlerinin amaçlarını, ortak yönlerini ve aralarındaki temel farkı belirtiniz.
2. ipucu: İkinci aşamada tasnif dönemindeki ale'l-ebvâb (Musannef, Muvatta', Câmi', Sünen) ve ale'r-ricâl (Müsned, Mu'cem) yöntemlerini kullanım kolaylığı açısından karşılaştırınız.
3. ipucu: Üçüncü aşamada Hicri III. asırda şekillenen Kütüb-i Sitte (Sahîhayn + Sünen-i Erbaa) ve Kütüb-i Tis'a eserlerini müellifleriyle özetleyiniz.
Cevap: Birinci aşamada tedvin, Hicri I. asır sonunda Ömer bin Abdülaziz ve ez-Zührî öncülüğünde dağınık hadislerin kaybolmaması için karma biçimde toplanmasıdır; tasnif ise Hicri II. ve III. asırda bu hadislerin kolayca bulunabilmesi için konularına veya ravilerine göre bölümlere ayrılmasıdır. İkinci aşamada konularına göre (ale'l-ebvâb) yazılan Musannef, Muvatta', Câmi' (sekiz ana konuyu kapsayan) ve Sünen (ahkâm hadislerini toplayan) eserler belirli bir konudaki hadise ulaşmayı kolaylaştırırken; ravilerine göre (ale'r-ricâl) yazılan Müsned ve Mu'cem'ler hadisleri sahabi veya hoca isimleri altında sıralar. Üçüncü aşamada tasnifin altın çağı olan Hicri III. asırda Sahîhayn (Buhârî ve Müslim) ile Sünen-i Erbaa'dan (Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce) oluşan Kütüb-i Sitte telif edilmiş; bunlara İmam Mâlik'in el-Muvatta'ı, Ahmed bin Hanbel'in el-Müsned'i ve Dârimî'nin es-Sünen'i eklenerek Kütüb-i Tis'a külliyatı tamamlanmıştır.
Kısaca
- Tedvin, Hicri I. asır sonunda Ömer bin Abdülaziz'in emri ve ez-Zührî'nin öncülüğünde hadislerin karma olarak toplanması; tasnif ise Hicri II. ve III. asırda hadislerin konularına veya ravilerine göre sınıflandırılmasıdır.
- Konularına göre (ale'l-ebvâb) tasnif edilen eserler; Musannef ve Muvatta' (merfû, mevkûf ve maktû haberleri içeren), Câmi' (sekiz ana konunun tamamını kapsayan) ve Sünen (ahkâm/fıkıh hadislerini toplayan) türleridir.
- Ravilerine göre (ale'r-ricâl) tasnif edilen eserler ise hadisleri sahabi isimlerine göre sıralayan Müsned (Ahmed b. Hanbel) ve alfabetik sıraya göre dizen Mu'cem (Taberânî) türleridir.
- Kütüb-i Sitte (Altı Kitap); Sahîhayn (Buhârî ve Müslim'in Câmileri) ile Sünen-i Erbaa'dan (Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce'nin Sünenleri) oluşur.
- Kütüb-i Sitte'ye İmam Mâlik'in el-Muvatta'ı, Ahmed bin Hanbel'in el-Müsned'i ve Dârimî'nin es-Sünen'i eklendiğinde dokuz temel hadis kaynağını ifade eden Kütüb-i Tis'a meydana gelir.