Hadis Kaynaklarında İman: İmanla İlgili Temel Rivayetler, Kavramlar ve Kaynaklara Başvurma

Hadis âlimleri, tasnif döneminde eserlerini konulara göre düzenlerken imanla ilgili rivayetleri çoğunlukla ayrı bir başlık altında topladılar. Bu bölümlere Kitâbü'l-Îmân (İman Bölümü) denir. İmam Buhârî (ö. 256/870) Sahîh'ini vahyin nasıl başladığını anlatan Bed'ü'l-vahy bölümüyle açar ve hemen ardından Kitâbü'l-Îmân'ı getirir. İmam Müslim (ö. 261/875) ise mukaddimeden sonra eserine doğrudan Kitâbü'l-Îmân ile başlar ve bu bölümün ilk hadisi olarak meşhur Cibrîl hadisini nakleder. Bu düzen tesadüf değildir: İki büyük muhaddis, imanın dinin temeli olduğunu ve diğer bütün konuların (temizlik, namaz, ticaret, ahlak) ona dayandığını eserlerinin yapısıyla da göstermek istemiştir.

Diğer temel kaynaklarda da benzer bölümler vardır. Tirmizî'nin Sünen'inde Ebvâbü'l-Îmân, Nesâî'nin Sünen'inde Kitâbü'l-Îmân ve Şerâiuhû (İman ve Alametleri) başlıkları bulunur. İbn Mâce iman ve kaderle ilgili rivayetlerin bir kısmını eserinin Mukaddime bölümünde, Ebû Dâvûd ise kader ve itikadi konulardaki hadisleri Kitâbü's-Sünne içinde verir. Bunların yanında yalnız imanı konu edinen müstakil eserler de yazılmıştır; Ebû Ubeyd Kâsım b. Sellâm ile İbn Ebî Şeybe'nin Kitâbü'l-Îmân adlı eserleri bu türün erken örneklerindendir.

Bir hadise ulaşmak için birkaç yol vardır: Konuyu biliyorsak ilgili eserin iman bölümüne ve oradaki bab başlıklarına bakarız; hadisin bir kelimesini hatırlıyorsak Wensinck'in öncülüğünde hazırlanan el-Mu'cemü'l-Müfehres li-Elfâzi'l-Hadîsi'n-Nebevî adlı kelime fihristini kullanırız; Türkçe bir başlangıç noktası isteyenler Diyanet İşleri Başkanlığının hazırladığı Hadislerle İslam gibi konulu derlemelere başvurabilir. Bulunan hadis, "Buhârî, Îmân, 3" biçiminde eser adı, bölüm ve bab numarasıyla ya da hadis numarasıyla gösterilir. Sosyal medyada kaynaksız dolaşan bir söz ise bu yollarla doğrulanmadan hadis diye paylaşılmamalıdır.

İmanla ilgili hadislerin başında Cibrîl hadisi gelir. Müslim'in Kitâbü'l-Îmân'ı açtığı bu rivayetin bir hikâyesi vardır: Basra'da kaderi inkâr eden görüşler ilk kez dile getirilince Yahyâ b. Ya'mer ile arkadaşı, sahâbî Abdullah b. Ömer'e gidip bu konuyu sordular. İbn Ömer onlara babası Hz. Ömer'den işittiği şu olayı anlattı: Bir gün Resûlullah'ın yanında otururken bembeyaz elbiseli, simsiyah saçlı, üzerinde yolculuk izi görünmeyen ve aralarından kimsenin tanımadığı bir adam çıkageldi. Dizlerini Peygamberimizin dizlerine dayayarak oturdu ve ona İslam'ı, imanı, ihsanı ve kıyametin vaktini sordu. Her cevaptan sonra "Doğru söyledin" diyordu; sahâbîler hem sorup hem de tasdik etmesine şaşırdılar.

Peygamberimiz İslam'ı; Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şehadet etmek, namaz kılmak, zekât vermek, ramazan orucunu tutmak ve gücü yetenin Kâbe'yi haccetmesi olarak tanımladı. İman'ı; "Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, ahiret gününe inanman, hayrıyla şerriyle kadere inanmandır" diye açıkladı. İhsan'ı ise "Allah'ı görüyormuşsun gibi O'na ibadet etmendir; sen O'nu görmesen de O seni görmektedir" sözüyle tarif etti. Kıyametin vakti sorulunca "Bu konuda sorulan, sorandan daha bilgili değildir" buyurdu ve alametlerinden bazılarını saydı. Adam ayrılınca Peygamberimiz şöyle dedi: "O Cebrâil'di; size dininizi öğretmek için geldi." (Müslim, Îmân, 1). Aynı olay Ebû Hüreyre'den de rivayet edilmiştir (Buhârî, Îmân, 37).

Bu hadis, dinin bütün yapısını kısa bir konuşmada özetlediği için bazı âlimler tarafından "sünnetin anası" diye nitelendirilmiştir. Hadis bize hem içerik hem yöntem öğretir: Dinin dış uygulamaları (İslam), kalpteki inanç (iman) ve bu ikisini olgunlaştıran samimiyet ve bilinç (ihsan) birbirini tamamlar. Ayrıca bilgiyi soru-cevap yoluyla öğretmek, öğrenme meclisinde edepli oturmak ve bilinmeyen konuda "bilmiyorum" diyebilmek, hadisten çıkarılan eğitim ilkeleridir.

Cibrîl hadisi, iman esaslarını tek cümlede altı madde hâlinde sayan en kapsamlı rivayettir: Allah'a, meleklere, kitaplara, peygamberlere, ahiret gününe ve kadere iman. Bu sayım Kur'an'la da uyum içindedir. Bakara suresinin 285. ayetinde "Peygamber de müminler de Rabb'inden kendisine indirilene iman etti. Her biri Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine iman etti" buyrulur. Nisâ suresinin 136. ayetinde ise Allah'ı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini ve ahiret gününü inkâr edenin derin bir sapkınlığa düştüğü bildirilir. Kamer suresinin 49. ayetindeki "Biz her şeyi bir ölçüye göre yarattık" ifadesi de kadere imanın Kur'anî dayanaklarındandır.

Hadis kaynaklarında her bir esası ayrıca açıklayan rivayetler bulunur. Allah'a iman konusunda Hz. Osman'ın rivayet ettiği "Allah'tan başka ilah olmadığını bilerek ölen kimse cennete girer" hadisi tevhidin önemini vurgular (Müslim, Îmân, 43). Meleklere iman konusunda Hz. Âişe'den gelen "Melekler nurdan, cinler dumansız ateşten, Âdem de size anlatılan şeyden yaratıldı" hadisi meleklerin yaratılışını bildirir (Müslim, Zühd, 60). Peygamberlere iman konusunda Peygamberimiz kendisini, güzel bir binanın eksik kalan son tuğlasına benzetmiş ve "Ben o tuğlayım, ben peygamberlerin sonuncusuyum" buyurmuştur (Buhârî, Menâkıb, 18; Müslim, Fezâil, 22). Bu benzetme, önceki peygamberleri ve onlara verilen kitapları da kabul etmeyi içeren bir bütünlük anlayışı sunar.

Ahiret imanı, hadislerde çoğu zaman davranışla birlikte anılır: "Allah'a ve ahiret gününe iman eden kimse ya hayır söylesin ya da sussun" gibi ifadeler, hesap gününe inanmanın insanın sözünü ve tavrını doğrudan etkilediğini gösterir. Kadere iman ise Cibrîl hadisinde "hayrıyla şerriyle" kaydıyla geçer; yani olup bitenin Allah'ın ilim ve takdiri dışında olmadığına inanmak demektir. Bu inanç insanı tembelliğe değil, elinden geleni yapıp sonucu Allah'a bırakan bir tevekkül bilincine yöneltir.

Ebû Hüreyre'nin rivayet ettiği bir hadiste Peygamberimiz şöyle buyurur: "İman yetmiş küsur şubedir. En üstünü 'Lâ ilâhe illallah' sözü, en aşağısı da yoldan eziyet veren bir şeyi kaldırmaktır. Hayâ da imandan bir şubedir." (Müslim, Îmân, 57-58). Buhârî'nin rivayetinde "altmış küsur şube" ifadesi geçer (Buhârî, Îmân, 3). Şube kelimesi ağacın dalı anlamına gelir. Bu benzetmeye göre iman, kökü kalpte olan bir ağaçtır; dalları ise dile, davranışa ve topluma uzanır. En yüksek dal Allah'ın birliğini ikrar etmek, en alçak dal ise insanları rahatsız edecek bir taşı, dikeni veya çöpü yoldan kaldırmaktır. Böylece hadis, imanın yalnız iç dünyada kalan bir duygu değil, gündelik hayatta görünür hâle gelen bir tutum olduğunu öğretir.

Abdullah b. Ömer'in rivayet ettiği başka bir hadiste ise farklı bir benzetme kullanılır: "İslam beş temel üzerine bina edilmiştir: Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şehadet etmek, namaz kılmak, zekât vermek, hac etmek ve ramazan orucunu tutmak." (Buhârî, Îmân, 2; Müslim, Îmân, 19-22). Burada din bir binaya, ibadetler de onu ayakta tutan sütunlara benzetilmiştir. İki benzetme birlikte düşünüldüğünde ağaç, imanın canlı ve büyüyen yönünü; bina ise ibadetlerin sağlam ve düzenli yapısını anlatır.

Bu hadislerde öne çıkan bir kavram da hayâdır. Hayâ, insanın Allah'a ve insanlara karşı çirkin bir söz veya davranıştan utanıp sakınmasıdır; insanı kötülükten alıkoyan bir iç frendir. Süfyân b. Abdullah es-Sekafî, Peygamberimizden kendisinden sonra kimseye sormaya ihtiyaç duymayacağı bir söz istediğinde aldığı cevap da iman-amel ilişkisini özetler: "Allah'a iman ettim de, sonra dosdoğru ol." (Müslim, Îmân, 62). Hadiste geçen istikamet (dosdoğru olmak), imanın hayatın bütününe tutarlı biçimde yansıması demektir.

Hadislerde imanın bir tadından söz edilir. Enes b. Mâlik'in rivayetine göre Peygamberimiz şöyle buyurmuştur: "Üç özellik kimde bulunursa o, imanın tadını bulur: Allah ve Resulü'nü her şeyden çok sevmek, sevdiği kişiyi yalnızca Allah için sevmek ve ateşe atılmaktan hoşlanmadığı gibi küfre dönmekten de hoşlanmamak." (Buhârî, Îmân, 9; Müslim, Îmân, 67). Burada iman, ezberlenen bir bilgi olmanın ötesinde, kalbin hissettiği bir lezzet ve huzur olarak anlatılır. Aynı bölümde yer alan "Ben kendisine babasından, çocuğundan ve bütün insanlardan daha sevimli olmadıkça sizden biri iman etmiş olmaz" hadisi de Peygamber sevgisini imanın bir göstergesi olarak sunar (Buhârî, Îmân, 8; Müslim, Îmân, 70).

İmanın olgunluğu insan ilişkilerinde de ölçülür. "Sizden biriniz kendisi için istediğini kardeşi için de istemedikçe iman etmiş olmaz." (Buhârî, Îmân, 7; Müslim, Îmân, 71) hadisi bencilliği reddeden bir kardeşlik ölçüsü koyar. "İman etmedikçe cennete giremezsiniz, birbirinizi sevmedikçe de iman etmiş olmazsınız. Size yaptığınızda birbirinizi seveceğiniz bir şey söyleyeyim mi? Aranızda selamı yayınız." (Müslim, Îmân, 93) hadisi ise sevginin somut bir yolunu gösterir. "Müslüman, elinden ve dilinden Müslümanların emin olduğu kimsedir." (Buhârî, Îmân, 4) hadisi güvenilirliği, "Allah'a ve ahiret gününe iman eden komşusuna eziyet etmesin" (Buhârî, Edeb, 31; Müslim, Îmân, 74) hadisi de komşu hakkını imanla ilişkilendirir.

Bu hadislerdeki "iman etmiş olmaz" ifadesi âlimler tarafından genellikle "kâmil (olgun) imana ulaşmış olmaz" şeklinde anlaşılmıştır. Yani kardeşi için iyilik istemeyen kişi bu yüzden dinden çıkmış sayılmaz; fakat imanının gerektirdiği olgunluğa henüz erişmemiştir. Bu yorum, hadisleri tek başına değil, diğer rivayetlerle ve Kur'an'ın bütünlüğüyle birlikte okumanın önemini de gösterir. İman, kalpte başlayan ve sevgi, kardeşlik ve güven olarak topluma yansıyan canlı bir değerdir.

Kaynaklardan tespit ettiğimiz iman hadislerini içeriklerine göre dört grupta toplayabiliriz. 1) İtikadi esasları açıklayan hadisler: Cibrîl hadisi, meleklerin yaratılışını bildiren rivayet ve Peygamberimizin son peygamber olduğunu anlatan tuğla benzetmesi bu gruptadır. 2) İman ile ibadet ilişkisini anlatan hadisler: "İslam beş temel üzerine bina edilmiştir", imanın şubeleri ve "Allah'a iman ettim de, sonra dosdoğru ol" hadisleri bu gruba girer. 3) İman ile ahlak ve toplumsal hayat bağını kuran hadisler: Kardeşi için istemek, komşuya eziyet etmemek, selamı yaymak ve el ile dilden emin olunmak hadisleri bu türdendir. 4) İmanı zedeleyen tutumları bildiren hadisler: "Münafığın alameti üçtür: Konuştuğunda yalan söyler, söz verdiğinde sözünde durmaz, kendisine bir şey emanet edildiğinde hıyanet eder." (Buhârî, Îmân, 24; Müslim, Îmân, 107) hadisi ve "Komşusu kötülüklerinden emin olmayan kimse cennete giremez." (Müslim, Îmân, 73) hadisi bu grubun örnekleridir.

Sınıflandırmadan sonra sıra çıkarım yapmaya gelir. Sağlıklı bir çıkarım için hadis önce güvenilir kaynağından okunur; içindeki şahıslar, olay ve kavramlar belirlenir; hadisin hangi durumda söylendiği düşünülür; aynı konudaki diğer rivayetler ve ilgili ayetlerle birlikte değerlendirilir ve en son günlük hayattaki bir duruma uygulanır. Örneğin "Allah'a ve ahiret gününe iman eden ya hayır söylesin ya da sussun" hadisinden, sosyal medyada doğruluğundan emin olmadığımız veya birini incitecek bir yorumu paylaşmamamız gerektiği sonucunu çıkarabiliriz. Münafıklık alametlerini bildiren hadisten ise ödev teslim tarihinde verdiğimiz sözü tutmanın, arkadaşımızın bize emanet ettiği eşyayı korumanın imanla ilgili bir sorumluluk olduğu çıkarımına ulaşırız.

Bir hadis birden fazla gruba girebilir; Cibrîl hadisi hem itikadi esasları hem de ibadetleri içerir. Bu nedenle sınıflandırma, hadisin ana mesajına göre yapılır. Ayrıca münafık alametleri hadisi, bu özelliklerden birini taşıyan kişiye "münafık" damgası vurmak için değil, her müminin kendi davranışlarını kontrol etmesi için söylenmiştir. Hadisleri başkalarını yargılamanın aracı değil, kendimizi düzeltmenin rehberi olarak okumak, çıkarım yaparken uyulması gereken en önemli ölçüdür.