Hicri 3. asırdaki Altın Çağ'da Kütüb-i Sitte ve Kütüb-i Tis'a gibi temel hadis kaynaklarının tasnif edilmesinden sonra, Hicri 4. asırdan itibaren mevcut mirası tamamlama, birleştirme ve açıklama dönemi (tedvin ve tasnif sonrası dönem) başlamıştır.
Tedvin ve Tasnif Sonrası Dönemin Genel Karakteri
Hadis tarihinde Hicri 2. asır tedvin (التَّدْوِينُ — hadislerin kitaplarda toplanması), Hicri 3. asır ise tasnif (التَّصْنِيفُ — hadislerin konularına veya râvilerine göre sınıflandırılması) asrı olmuş ve Kütüb-i Sitte başta olmak üzere temel kaynaklar bu dönemde tamamlanmıştır. Hicri 4. asırdan itibaren ise muhaddisler yeni rivayetler toplamaktan ziyade, tasnif edilmiş bu muazzam mirası tamamlama, kolaylaştırma, indeksleme ve yorumlama çalışmalarına yönelmişlerdir.
Bu dönemde ortaya çıkan eserleri dört ana grupta sınıflandırabiliriz: 1) Tamamlayıcı eserler (Müstedrek ve Müstahrec), 2) Birleştirici ve derleyici eserler (Cem' ve Zevâid), 3) Arama ve yaygınlaştırma eserleri (Etrâf, Meşârik, Kırk Hadis ve Riyâzü's-Sâlihîn gibi seçkiler) ve 4) Açıklayıcı eserler (Hadis şerhleri ve Garîbü'l-Hadis çalışmaları).
Tamamlayıcı Eserler: Müstedrek ve Müstahrec Türü
Buhârî ve Müslim, Sahih'lerine bütün sahih hadisleri almayı hedeflememişler; kendi belirledikleri ağır sıhhat şartlarına uyanlardan seçme yapmışlardır. İşte bir hadis eserinın şartlarına uyduğu halde o kitaba alınmamış sahih hadisleri bir araya getiren eserlere Müstedrek (الْمُسْتَدْرَكُ) denir. Bu türün en meşhur örneği Hâkim en-Nîsâbûrî'nin (ö. 405/1014) Buhârî ve Müslim'in şartlarına uyup da kitaplarına almadıkları hadisleri topladığı el-Müstedrek ale's-Sahîhayn (الْمُسْتَدْرَكُ عَلَى الصَّحِيحَيْنِ) adlı eseridir.
Müstahrec (الْمُسْتَخْرَجُ) ise temel bir hadis eserindaki (özellikle Buhârî veya Müslim'deki) hadisleri, müellifin senedinden farklı olarak kendi sened zinciriyle yeniden rivayet eden eserlerdir. Ebû Nuaym el-İsfahânî ve İsmâîlî'nin Müstahrec'leri bu türün en tanınmış örnekleridir; bu çalışmalar mevcut hadislerin senedlerini kuvvetlendirmiş ve âlî (kısa) isnad sağlamıştır.
| Eser Türü | Temel Amacı | Hadis Metni | Meşhur Örneği |
|---|---|---|---|
| Müstedrek | Kaynağın şartına uyup kitaba alınmamış hadisleri tamamlamak | Farklı (eklenen) hadisler | Hâkim en-Nîsâbûrî — el-Müstedrek |
| Müstahrec | Kaynaktaki hadisleri farklı senedlerle teyit etmek ve güçlendirmek | Aynı hadisler, farklı senedler | Ebû Nuaym el-İsfahânî — el-Müstahrec |
Derleyici ve Karşılaştırmalı Eserler: Cem' ve Zevâid Edebiyatı
Tasnif dönemindeki temel kaynakları tek bir çatı altında birleştirip tekrarları ve sened zincirlerini kısaltarak kullanımı kolaylaştıran eserlere Cem' (الْجَمْعُ) veya Câmiü'l-Usûl türü eserler denir. İbnü'l-Esîr'in Kütüb-i Sitte'yi birleştirdiği Câmiü'l-Usûl (جَامِعُ الْأُصُولِ), Radıyyüddin es-Sâğânî'nin Buhârî ve Müslim'i birleştiren Meşâriku'l-Envâr'ı ve Süyûtî'nin tüm hadis külliyatını toplamayı amaçladığı el-Câmiü'l-Kebîr ile el-Câmiü's-Sağîr'i bu türün şaheserleridir.
Zevâid (الزَّوَائِدُ) ise bir veya birkaç hadis eserinın, diğer temel kaynaklarla (genellikle Kütüb-i Sitte ile) karşılaştırılması sonucunda fazladan ihtiva ettiği hadisleri müstakil bir eserde toplayan eserlerdir. Bu alanda Heysemî'nin Mecmaü'z-Zevâid (مَجْمَعُ الزَّوَائِدِ) ve Bûsîrî'nin Misbâhu'z-Zücâce'si en önemli kaynaklardır.
Fihrist ve Seçki Türü Eserler: Etrâf, Kırk Hadis ve Riyâzü's-Sâlihîn
Matbaanın ve bilgisayarın olmadığı asırlarda binlerce hadis içinden aranan bir rivayeti bulmak için Etrâf (الْأَطْرَافُ) adı verilen indeks (fihrist) kitapları geliştirilmiştir. Etrâf kitaplarında hadisin tamamı değil, metnin baş tarafını hatırlatan küçük bir kısmı (taraf) yazılır ve ardından o hadisin hangi kaynaklarda hangi senedlerle geçtiği gösterilir. Mizzî'nin Tuhfetü'l-Eşrâf'ı en meşhur etrâf eseridir.
Diğer yandan toplumun her kesiminin hadis öğrenmesini teşvik etmek amacıyla Erbaûn (Kırk Hadis) (الْأَرْبَعُونَ) ve ahlak-fazilet seçkileri yazılmıştır. İmam Nevevî'nin (ö. 676/1277) İslam'ın temel ilkelerini özetleyen Kırk Hadis (el-Erbaûne'n-Neveviyye) eseri ile ayet ve sahih hadisleri ahlaki başlıklar altında birleştiren Riyâzü's-Sâlihîn (رِيَاضُ الصَّالِحِينَ) adlı eseri asırlardır İslam dünyasında en çok okunan başucu kitaplarıdır.
| Tür Adı | İçerik ve Yöntemi | Örnek Eser ve Müellifi |
|---|---|---|
| Etrâf | Hadisin baş kısmını vererek sened ve kaynaklarını gösteren fihrist | Mizzî — Tuhfetü'l-Eşrâf |
| Cem' | Birden çok temel kaynağı senedsiz olarak tek eserde birleştirme | İbnü'l-Esîr — Câmiü'l-Usûl |
| Erbaûn (Kırk Hadis) | Temel konularda seçilmiş 40 özlü hadis derlemesi | Nevevî — el-Erbaûne'n-Neveviyye |
| Ahlak ve Âdâb Seçkisi | Ayet ve sahih hadislerle İslam ahlakını anlatan derleme | Nevevî — Riyâzü's-Sâlihîn |
Açıklayıcı Eserler: Hadis Şerh Edebiyatı
Hadislerin doğru anlaşılması; içerdikleri nadir kelimelerin (garîbü'l-hadis), söyleniş sebeplerinin (esbâbü vürûdi'l-hadis), râvi özelliklerinin ve hadisten çıkarılan fıkhi-ahlaki hükümlerin açıklanmasıyla mümkündür. Bir hadis eserindaki rivayetleri sened ve metin yönüyle baştan sona açıklayan eserlere Şerh (الشَّرْحُ), şerh yazan âlime ise şârih (الشَّارِحُ) denir.
Hicri 4. asırda Hattâbî'nin Buhârî ve Ebû Dâvûd üzerine yazdığı ilk şerhlerle başlayan bu gelenek; İbn Hacer el-Askalânî'nin Buhârî şerhi Fethu'l-Bârî (فَتْحُ الْبَارِي), Bedreddin el-Aynî'nin Umdetü'l-Kârî'si ve İmam Nevevî'nin Müslim şerhi el-Minhâc (الْمِنْهَاجُ) ile zirveye ulaşmıştır.
Uydurma Rivayetlerle Mücadele: Mevzûât Edebiyatı ve Değerlendirme
Tasnif sonrası dönemin en kritik çalışmalarından biri de çeşitli kasıt veya hatalarla hadis diye ortaya atılan uydurma (mevzû / الْمَوْضُوعُ) sözleri tespit edip Müslümanları uyarmak amacıyla yazılan Mevzûât (الْمَوْضُوعَاتُ) ve Tezkire kitaplarıdır. İbnü'l-Cevzî'nin Kitâbü'l-Mevzûât'ı ile Ali el-Kârî'nin el-Esrârü'l-Merfûa'sı bu alanın temel başvurularıdır.
Ayrıca halk arasında hadis diye meşhur olan sözlerin gerçek kaynaklarını ve sıhhat derecelerini inceleyen Aclûnî'nin Keşfü'l-Hafâ (كَشْفُ الْخَفَاءِ) adlı eseri, sahih sünneti hurafe ve uydurmalardan koruma bilincinin en güzel örneklerinden biridir.
Örnekler
Örnek 1Hadis edebiyatında 'Müstedrek' ile 'Müstahrec' türü eserlerin yazılış amaçları arasındaki temel fark nedir?
Cevabı göster
Müstedrek, temel bir hadis eserinın (örneğin Buhârî ve Müslim'in) şartlarına uyduğu halde o kitaba alınmamış sahih hadisleri toplayarak eksikliği tamamlar (Örn: Hâkim'in el-Müstedrek'i). Müstahrec ise o eserde zaten var olan hadisleri müellifin senedinden farklı, kendine ait bir sened zinciriyle yeniden rivayet ederek hadisi kuvvetlendirir.
Örnek 2Bir hadis eserinın diğer temel hadis kaynaklarıyla karşılaştırılması sonucunda 'fazladan içerdiği hadisleri' bir araya getiren eser türüne ne ad verilir ve en meşhur örneği hangisidir?
Cevabı göster
Bu eser türüne Zevâid (الزَّوَائِدُ) denir. En meşhur örneği Heysemî'nin kaleme aldığı Mecmaü'z-Zevâid adlı eserdir.
Örnek 3Hadislerin sadece baş kısmından kısa bir bölüm (taraf) zikredilerek senedlerinin ve geçtiği kaynakların gösterildiği fihrist (indeks) niteliğindeki eserlere ne ad verilir?
Cevabı göster
Bu tür fihrist eserlerine Etrâf (الْأَطْرَافُ) adı verilir (Örn: Mizzî'nin Tuhfetü'l-Eşrâf adlı eseri).
Örnek 4Sahîh-i Buhârî üzerine yazılmış en meşhur iki şerh ile Sahîh-i Müslim üzerine yazılmış en meşhur şerhin adları ve müellifleri kimlerdir?
Cevabı göster
Buhârî şerhleri: İbn Hacer el-Askalânî'nin Fethu'l-Bârî ve Bedreddin el-Aynî'nin Umdetü'l-Kârî adlı eserleridir. Müslim şerhi ise İmam Nevevî'nin el-Minhâc adlı eseridir.
Örnek 5İmam Nevevî'nin İslam dünyasında her evde ve medresede asırlardır okunan iki meşhur hadis seçkisi hangileridir?
Cevabı göster
Ayet ve sahih hadislerle İslam ahlakını anlatan Riyâzü's-Sâlihîn ile dinin temel esaslarını özetleyen Kırk Hadis (el-Erbaûne'n-Neveviyye) adlı eserlerdir.
Örnek 6Halk arasında hadis diye dolaşan uydurma sözleri tespit etmek ve uyarmak amacıyla yazılan eser türüne ne ad verilir?
Cevabı göster
Uydurma rivayetleri bir araya getirip tanıtan bu eser türüne Mevzûât (الْمَوْضُوعَاتُ) edebiyatı denir (Örn: İbnü'l-Cevzî'nin Kitâbü'l-Mevzûât'ı ve Aclûnî'nin Keşfü'l-Hafâ'sı).
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Buhârî ve Müslim'in şartlarına uyduğu halde Sahih'lerine almadıkları hadisleri bir araya getiren Hâkim en-Nîsâbûrî'nin eseri aşağıdaki hadis edebiyatı türlerinden hangisine aittir?
Bir kaynağın şartlarına uyup o kitaba alınmamış hadisleri tamamlayan eserlere Müstedrek denir.
2Aşağıdaki şerh eseri ve şerh ettiği temel hadis kaynağı eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?
İbn Hacer'in Fethu'l-Bârî ve Aynî'nin Umdetü'l-Kârî eserleri Sahîh-i Buhârî şerhi; Nevevî'nin el-Minhâc'ı Müslim şerhi; Tuhfetü'l-Ahvezî ise Tirmizî şerhidir.
3Temel bir hadis eserindaki hadisleri, müellifin senedinden farklı olarak kendi sened zinciriyle yeniden rivayet eden eserlere ne ad verilir?
Aynı hadisleri farklı bir senedle yeniden tahric eden eserlere Müstahrec denir.
4Hadislerin baş kısmından kısa bir ibare zikredilerek senedlerinin ve geçtiği kaynakların gösterildiği fihrist (indeks) türü eserlere ne ad verilir?
Hadisin baş tarafını (ucunu) vererek kaynaklarını gösteren fihristlere Etrâf denir.
5Aşağıdaki ifadeleri Doğru (D) veya Yanlış (Y) olarak değerlendiriniz.
- Tedvin ve tasnif sonrası dönemde (Hicri 4. asır ve sonrası) temel kaynakları tamamlayıcı, derleyici ve açıklayıcı eserler yazılmıştır.
Hicri 3. asırda temel kaynaklar tasnif edildikten sonra 4. asırdan itibaren bu kaynaklar üzerine çalışmalar yapılmıştır.
- Bir hadis eserinın diğer kaynaklardan fazladan içerdiği hadisleri toplayan eserlere 'Zevâid' denir.
Heysemî'nin Mecmaü'z-Zevâid'i bu türün en tanınmış örneğidir.
- İbnü'l-Esîr'in Câmiü'l-Usûl adlı eseri Kütüb-i Sitte'deki hadisleri bir araya getiren Cem' türü bir eserdir.
Câmiü'l-Usûl altı temel hadis eserinı senedsiz olarak birleştirmiştir.
- Riyâzü's-Sâlihîn, uydurma (mevzû) hadisleri tanıtmak amacıyla yazılmış bir Mevzûât kitabıdır.
Riyâzü's-Sâlihîn, İmam Nevevî'nin ayet ve sahih hadislerle İslam ahlakını anlattığı seçki eseridir.
- Hadis metinlerindeki kelimeleri ve hükümleri açıklayan eserlere 'Şerh', yazarlarına ise 'Şârih' denir.
Hadisleri sened ve metin yönüyle açıklayan edebiyata şerh edebiyatı denir.
- Tedvin ve tasnif sonrası dönemde (Hicri 4. asır ve sonrası) temel kaynakları tamamlayıcı, derleyici ve açıklayıcı eserler yazılmıştır.
6Aşağıdaki tasnif sonrası hadis eserlerini ait oldukları türlerle doğru şekilde eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Temel bir hadis eserinın şartlarına uyduğu halde o kitaba alınmamış hadisleri toplayan eserlere denir.
- Bir hadis eserindaki hadisleri müellifin senedinden farklı bir senedle yeniden rivayet eden eserlere adı verilir.
- Bazı hadis kitaplarının diğer kaynaklara göre fazladan içerdiği hadisleri toplayan eser türüne denir.
- Hadislerin baş kısmından kısa bir bölüm zikredilerek kaynaklarını gösteren fihrist kitaplarına adı verilir.
- İbn Hacer el-Askalânî'nin Sahîh-i Buhârî üzerine yazdığı en meşhur şerhin adı 'dir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Tedvin ve tasnif sonrası hadis çalışmalarını işlevlerine göre adım adım sınıflandırınız.
1. ipucu: :
2. ipucu: :
3. ipucu: :
Cevap:
Kısaca
- Hicri 3. asırdaki Altın Çağ'da Kütüb-i Sitte ve Kütüb-i Tis'a gibi temel hadis kaynaklarının tasnif edilmesinden sonra, Hicri 4. asırdan itibaren mevcut mirası tamamlama, birleştirme ve açıklama dönemi (tedvin ve tasnif sonrası dönem) başlamıştır.
- Temel kaynakların şartlarına uyduğu halde o kitaplara alınmamış sahih hadisleri toplayan eserlere Müstedrek (الْمُسْتَدْرَكُ — en meşhuru Hâkim en-Nîsâbûrî'nin eseri), aynı hadisleri farklı senedlerle rivayet eden eserlere ise Müstahrec (الْمُسْتَخْرَجُ) denir.
- Farklı kaynaklardaki hadisleri senedlerini kısaltarak tek bir eserde birleştiren derlemelere Cem' (الْجَمْعُ), bazı kaynaklarda olup diğerlerinde bulunmayan fazla hadisleri bir araya getirenlere ise Zevâid (الزَّوَائِدُ) adı verilir.
- Hadislerin baş kısmından küçük bir bölüm zikredilerek senedlerinin ve geçtiği kaynakların gösterildiği fihrist niteliğindeki eserlere Etrâf (الْأَطْرَافُ), halkın kolayca ezberlemesi için hazırlanan seçkilere ise Erbaûn (Kırk Hadis) (الْأَرْبَعُونَ) denir.
- Hadis metinlerindeki garib kelimeleri, fıkhi hükümleri ve hikmetleri açıklayan Şerh Edebiyatı (شُرُوحُ الْحَدِيثِ) içinde İbn Hacer'in Fethu'l-Bârî'si ve Nevevî'nin el-Minhâc'ı zirve eserlerdir.