Hadis Kaynaklarında İman: Meleklere, Kitaplara, Peygamberlere, Ahirete ve Kadere İmanla İlgili Rivayetler ve Kaynak Uygulamaları

Geçen hafta iman hadislerinin temel kaynaklarda Kitâbü'l-Îmân başlığı altında toplandığını görmüştük. Ancak iman esaslarının her biri hadis eserlerinin başka bölümlerinde de ayrıntılı biçimde işlenir. Örneğin Sahîh-i Buhârî'de meleklerle ilgili rivayetler Bed'ü'l-halk (yaratılışın başlangıcı) bölümündeki meleklerin anlatıldığı babda, peygamberlerle ilgili rivayetler Kitâbü'l-Enbiyâ'da, ahiret ve kalpleri yumuşatan hadisler Kitâbü'r-Rikâk'ta, kaderle ilgili hadisler ise Kitâbü'l-Kader'de yer alır. Sahîh-i Müslim'de de Kitâbü'l-Kader, Kitâbü'z-Zühd ve cennetin anlatıldığı Kitâbü'l-Cenne bölümleri bu konuların başlıca adresleridir. Tirmizî'nin Sünen'inde kıyamet ve hesapla ilgili rivayetler Ebvâbu sıfati'l-kıyâme başlığı altında toplanmıştır. Yani bir iman esasını araştıran öğrenci, yalnız iman bölümüne bakıp aramayı bitirmemelidir.

Kaynak gösterirken iki farklı sistemle karşılaşırız. Bölüm-sıra sisteminde eser adı, bölüm adı ve o bölümdeki bab ya da rivayet sırası yazılır: “Müslim, Zühd, 64” gibi. Genel numara sisteminde ise eserin baştan sona sıralanmış hadis numarası kullanılır: Aynı hadis “Müslim, No. 2999” şeklinde de gösterilebilir. Sahîh-i Müslim için yaygın kullanılan genel numaralandırma Muhammed Fuâd Abdülbâkî'ye aittir. İki sistem de doğrudur; önemli olan hangi sistemin kullanıldığını bilmek ve elimizdeki baskıda doğru yere bakmaktır. Bölüm-sıra sisteminin bir avantajı, künyeye bakar bakmaz hadisin konusunu da tahmin edebilmemizdir: “Zühd” kelimesi, rivayetin dünyaya bağlanmama ve ahiret bilinciyle ilgili olduğunu haber verir.

Temel kaynakların yanında seçki türü eserler de iman hadislerine ulaşmada kolaylık sağlar. Hatîb et-Tebrîzî'nin Mişkâtü'l-Mesâbîh'i Kitâbü'l-Îmân ile başlar ve kader, kabir azabı gibi konuları ayrı bablarda toplar. İmam Nevevî'nin Riyâzü's-Sâlihîn'inde ise yakîn ve tevekkül, Allah korkusu (havf) ve Allah'ın rahmetini ummak (recâ) gibi başlıklar vardır; bu eserdeki her hadisin temel kaynağı da yanında belirtilir. Kaynağa başvurmanın son adımı doğrulamadır: Künyeyi kontrol etmek, mümkünse kaynağın kendisini açmak, okunan metni dolaşımdaki metinle karşılaştırmak ve hadisin râvisini ve söyleniş bağlamını not etmek. Bu dört adım, eksik ya da değiştirilmiş rivayetlerin yayılmasını önler.

Kur'an-ı Kerim meleklerin insanı her an gözettiğini bildirir: “İnsan hiçbir söz söylemez ki yanında onu gözetleyen, yazmaya hazır bir melek bulunmasın.” (Kâf, 18). Hadisler bu bilgiyi somut görevlerle açar. Hz. Âişe'nin rivayetinde Hâris b. Hişâm, Peygamberimize vahyin nasıl geldiğini sormuş; Peygamberimiz vahyin bazen çan sesine benzer bir sesle geldiğini, bazen de meleğin insan suretinde gelip kendisiyle konuştuğunu anlatmıştır (Buhârî, Bed'ü'l-vahy, 2). Bu rivayet, Cebrâil'in vahiy meleği olarak görevini ve vahyin geliş şekillerini bildiren temel kaynaklardandır.

Meleklerin amelleri yazmasıyla ilgili hadis ise Allah'ın kullarına gösterdiği rahmeti öne çıkarır. İbn Abbâs'ın rivayetine göre Peygamberimiz şöyle buyurmuştur: Allah iyilikleri ve kötülükleri yazdırmıştır; kim bir iyilik yapmaya niyet eder de yapamazsa, Allah onu tam bir iyilik olarak yazar; niyet edip yaparsa on katından yedi yüz katına, hatta daha fazlasına kadar yazar. Kim bir kötülüğe niyet eder de yapmazsa onu tam bir iyilik olarak yazar; niyet edip yaparsa yalnız bir kötülük olarak yazar (Buhârî, Rikâk, 31; Müslim, Îmân, 207). Başka bir hadiste gece ve gündüz meleklerinin nöbetleşe geldiği, sabah ve ikindi namazlarında bir araya geldikleri bildirilir (Buhârî, Mevâkît, 16). Ebû Hüreyre'den gelen bir rivayette de Allah'ın evlerinden birinde toplanıp Kur'an okuyan ve onu aralarında müzakere eden bir topluluğun üzerine huzurun ineceği, rahmetin onları kaplayacağı ve meleklerin etraflarını kuşatacağı haber verilir (Müslim, Zikir, 38).

Kitaplara iman konusundaki hadisler, Kur'an'ın merkezî konumunu ve önceki kitaplara karşı dengeli tutumu birlikte öğretir. Hz. Osman'ın rivayetine göre Peygamberimiz “Sizin en hayırlınız Kur'an'ı öğrenen ve öğretendir.” buyurmuştur (Buhârî, Fezâilü'l-Kur'ân, 21). Ebû Ümâme'nin rivayetinde ise “Kur'an okuyun; çünkü o kıyamet günü okuyanlarına şefaatçi olarak gelecektir.” denilir (Müslim, Salâtü'l-müsâfirîn, 252). Ebû Hüreyre'nin naklettiği bir rivayette Kitap ehlinin bazı kimselerinin Tevrat'ı İbranice okuyup Arapça açıkladığı anlatılır; Peygamberimiz bu anlatılanlar için “Onları ne doğrulayın ne de yalanlayın; ‘Allah'a ve bize indirilene iman ettik’ deyin.” buyurmuştur (Buhârî, Tefsîr, Bakara 11). Bu hadis, önceki kitapların aslının Allah'tan geldiğine inanmakla birlikte, sonradan aktarılan bilgiler konusunda ihtiyatlı olmayı öğretir.

Peygamberlere iman, Allah'ın gönderdiği bütün elçileri ayrım yapmadan kabul etmeyi gerektirir. Ebû Hüreyre'nin rivayet ettiği bir hadiste Peygamberimiz şöyle buyurur: “Ben Meryem oğlu İsa'ya dünyada da ahirette de insanların en yakınıyım. Peygamberler baba bir kardeşlerdir; anneleri ayrı, dinleri birdir.” (Buhârî, Enbiyâ, 48; Müslim, Fezâil, 145). Hadisteki benzetmeye göre bütün peygamberlerin getirdiği temel inanç (tevhid, ahiret, ahlak ilkeleri) aynıdır; “anneleri ayrı” ifadesi ise peygamberlerin gönderildiği toplumlara göre ibadet ve hukuk ayrıntılarının, yani şeriatlerinin farklılığına işaret eder.

Peygamberimiz kendi görevini de canlı bir benzetmeyle anlatmıştır. Ebû Hüreyre'nin rivayetine göre şöyle buyurmuştur: Benim ve insanların durumu, ateş yakan bir adamın durumuna benzer; ateş çevresini aydınlatınca pervaneler ve böcekler ateşe düşmeye başlar, adam da onları engellemeye çalışır, ama onlar ona baskın gelip ateşe düşerler. Ben de sizi belinizden tutup ateşten uzaklaştırıyorum, siz ise ona atılıyorsunuz (Buhârî, Rikâk, 26; Müslim, Fezâil, 17-18). Bu hadis, peygamberliğin bir uyarma ve koruma görevi olduğunu, peygamberin ümmetine karşı ne kadar şefkatli olduğunu gösterir. Kur'an da Peygamberimizi “müminlere karşı çok şefkatli ve merhametli” olarak tanıtır (Tevbe, 128).

Peygamberlere imanın kalpteki karşılığı sevgi ve bağlılıktır. Enes b. Mâlik'in anlattığına göre bir bedevi Peygamberimize kıyametin ne zaman kopacağını sordu. Peygamberimiz “Onun için ne hazırladın?” diye karşılık verdi. Adam, çok namaz, oruç ve sadaka hazırlamadığını, ama Allah'ı ve Resulü'nü sevdiğini söyledi. Bunun üzerine Peygamberimiz “Sen sevdiğinle berabersin.” buyurdu (Buhârî, Edeb, 96; Müslim, Birr, 161-165). Enes, sahâbîlerin bu müjdeye çok sevindiklerini nakleder. Olay, kıyametin vaktini merak etmek yerine ona hazırlanmaya odaklanmayı ve sevginin, sevilenin yolunu takip etmeyi gerektirdiğini öğretir.

Ahiret gününe iman, ölümden sonra başlayan ve kabirle açılan uzun bir yolculuğa inanmaktır. Hz. Osman'ın azatlısı Hânî'nin anlattığına göre Hz. Osman bir kabrin başında durduğunda sakalı ıslanıncaya kadar ağlardı. Kendisine cennet ve cehennem anıldığında ağlamadığı hâlde kabir yüzünden neden ağladığı sorulunca, Peygamberimizin “Kabir ahiret duraklarının ilkidir. Kişi ondan kurtulursa sonrası daha kolaydır; ondan kurtulamazsa sonrası daha zordur.” buyurduğunu söyledi (Tirmizî, Zühd, 5). Bu olay, sahâbîlerin ahiret haberlerini ne kadar ciddiye aldıklarını ve kabir hayatını ahiretin başlangıcı olarak gördüklerini gösterir.

Hesap konusundaki en kapsamlı rivayetlerden biri Ebû Berze el-Eslemî'den gelir: “Kıyamet günü kul, ömrünü nerede tükettiğinden, ilmiyle ne yaptığından, malını nereden kazanıp nereye harcadığından ve bedenini nerede yıprattığından sorulmadıkça ayaklarını kımıldatamaz.” (Tirmizî, Sıfatü'l-kıyâme, 1). Hadis dört soruyla insan hayatının bütününü kapsar: zaman, bilgi, servet ve sağlık. Kur'an da “Kim zerre ağırlığınca bir hayır işlerse onu görür; kim de zerre ağırlığınca bir kötülük işlerse onu görür.” (Zilzâl, 7-8) buyurarak hesabın en küçük ayrıntıyı bile içine aldığını bildirir.

Ahirete taşınan tek şeyin amel olduğu da hadislerde açıkça anlatılır. Enes b. Mâlik'in rivayetine göre “Ölüyü üç şey takip eder: ailesi, malı ve ameli. İkisi geri döner, biri kalır: Ailesi ve malı döner, ameli onunla kalır.” (Buhârî, Rikâk, 42; Müslim, Zühd, 5). Ebû Hüreyre'nin rivayetinde ise insan ölünce amelinin kesileceği, ancak sadaka-i câriye, faydalanılan ilim ve kendisine dua eden hayırlı evlat olmak üzere üç şeyin sevabının devam edeceği bildirilir (Müslim, Vasiyyet, 14). Cennet ve cehennemle ilgili “Cennet nefsin hoşlanmadığı şeylerle, cehennem ise nefsin arzularıyla kuşatılmıştır.” (Müslim, Cennet, 1; Buhârî, Rikâk, 28) hadisi de iyiliğin sabır ve emek, kötülüğün ise çoğu zaman kolay ve cazip göründüğünü hatırlatır.

Kadere iman, her şeyin Allah'ın ilmi ve takdiri dâhilinde olduğuna inanmaktır; ancak hadisler bu inancın insanı pasifliğe değil, çalışma ve tedbire yönelttiğini açıkça gösterir. Hz. Ali'nin rivayetine göre Peygamberimiz, her birinin cennetteki ya da cehennemdeki yerinin yazılmış olduğunu söyleyince sahâbîler “Öyleyse yazılana güvenip ameli bırakmayalım mı?” diye sordular. Peygamberimiz “Çalışın; herkes ne için yaratılmışsa o kendisine kolaylaştırılır.” buyurdu ve Leyl suresinin “Kim verir ve sakınırsa, en güzeli de tasdik ederse, biz onu en kolaya hazırlarız” anlamındaki 5-7. ayetlerini okudu (Müslim, Kader, 6-7; benzer rivayet Buhârî'nin Kitâbü'l-Kader bölümündedir). Bu hadis, kaderin bilinmeyen bir sır olduğunu, insana düşenin ise amel etmek olduğunu öğretir.

Kaderle ilgili en öğretici olaylardan biri Hz. Ömer'in Şam seferidir. Hz. Ömer, Şam'a doğru yola çıkmış ve Serğ denilen yere ulaştığında, ordu komutanı Ebû Ubeyde b. Cerrâh ve arkadaşları Şam'da veba salgını olduğunu haber vermişlerdi. Hz. Ömer istişareden sonra geri dönmeye karar verince Ebû Ubeyde “Allah'ın kaderinden mi kaçıyorsun?” dedi. Hz. Ömer “Evet, Allah'ın kaderinden yine Allah'ın kaderine kaçıyoruz.” cevabını verdi. Bu sırada gelen Abdurrahman b. Avf, Peygamberimizin “Bir yerde veba olduğunu duyarsanız oraya girmeyin; bulunduğunuz yerde çıkarsa oradan kaçmak için çıkmayın.” buyurduğunu bildirdi; Hz. Ömer de Allah'a hamdedip döndü (Buhârî, Tıb, 30; Müslim, Selâm, 98). Olay, tedbir almanın kadere aykırı olmadığını, aksine tedbirin de kaderin bir parçası olduğunu gösterir.

Tevekkülün doğru anlamı da hadislerde açıklanmıştır. Enes b. Mâlik'in rivayetine göre bir adam, devesini bağlayıp mı yoksa salıverip mi tevekkül etmesi gerektiğini sordu; Peygamberimiz “Onu bağla da öyle tevekkül et.” buyurdu (Tirmizî, Sıfatü'l-kıyâme, 60). Ebû Hüreyre'nin rivayetinde ise “Güçlü mümin, Allah katında zayıf müminden daha hayırlı ve daha sevimlidir... Sana fayda verecek şeye sarıl, Allah'tan yardım iste ve aciz olma. Başına bir şey gelirse ‘Şöyle yapsaydım şöyle olurdu’ deme; ‘Allah takdir etti, dilediğini yaptı’ de. Çünkü ‘eğer’ sözü şeytanın amelinin kapısını açar.” buyrulur (Müslim, Kader, 34). Böylece kadere iman; önce gayret, sonra Allah'a güven ve sonuç ne olursa olsun teslimiyet ve iç huzur olarak üç aşamalı bir tutum hâline gelir. Sühayb'ın rivayetindeki “Müminin durumu ne hoştur! Her işi onun için hayırdır: Sevinirse şükreder, bu onun için hayır olur; başına bir sıkıntı gelirse sabreder, bu da onun için hayır olur.” (Müslim, Zühd, 64) hadisi de bu iç huzurun anahtarını verir.

Hadis kaynaklarında imanın canlı, büyüyen ve korunması gereken bir değer olduğunu anlatan rivayetler de vardır. Buhârî, Kitâbü'l-Îmân'da imanın artması ve eksilmesine ayrı bir bab ayırmış ve orada Enes b. Mâlik'ten şu hadisi nakletmiştir: “Lâ ilâhe illallah deyip kalbinde arpa tanesi ağırlığınca hayır bulunan kimse cehennemden çıkar; buğday tanesi ağırlığınca... zerre ağırlığınca hayır bulunan kimse cehennemden çıkar.” (Buhârî, Îmân, 33). Kur'an da Allah'ın müminlerin “imanlarına iman katsınlar diye” kalplerine huzur indirdiğini bildirir (Fetih, 4). Hâkim'in el-Müstedrek'inde yer alan bir rivayette ise “İman, birinizin içinde elbisenin eskidiği gibi eskir; Allah'tan kalplerinizdeki imanı yenilemesini isteyin.” buyrulur. Bu rivayetler, imanın ibadet, zikir, ilim ve iyi amelle tazelenmesi gerektiğini gösterir.

İmanı zedeleyen en büyük tehlike şirktir. Ebû Bekre'nin rivayetine göre Peygamberimiz üç kez “Size büyük günahların en büyüğünü haber vereyim mi?” diye sormuş, sahâbîler “Evet” deyince “Allah'a ortak koşmak ve anne babaya isyan etmek” buyurmuş, sonra doğrulup oturarak yalan söz ve yalan şahitliği eklemiş ve bunu o kadar tekrarlamıştı ki sahâbîler “Keşke sussa” diye içlerinden geçirmişlerdi (Buhârî, Şehâdât, 10; Müslim, Îmân, 143). İmanı ayakta tutan denge ise havf ve recâ, yani Allah'tan korkmak ile O'nun rahmetini ummaktır. Ebû Hüreyre'nin rivayetinde, müminin Allah katındaki azabı tam bilseydi kimsenin cenneti ummayacağı, kâfirin de Allah katındaki rahmeti tam bilseydi kimsenin cennetten ümit kesmeyeceği bildirilir (Müslim, Tevbe, 23).

Kaynaklardan topladığımız hadisleri artık iki farklı ölçüte göre sınıflandırabiliriz. Birinci ölçüt, ilgili iman esasıdır: Meleklerle, kitaplarla, peygamberlerle, ahiretle ve kaderle ilgili hadisler ayrı gruplarda toplanır. İkinci ölçüt, anlatım türüdür: Bazı hadisler bir haber verir (kabir ahiretin ilk durağıdır), bazıları emir içerir (deveyi bağla), bazıları teşvik eder (Kur'an'ı öğrenen ve öğreten), bazıları uyarıda bulunur (büyük günahların en büyüğü), bazıları da bir olay anlatır (Hz. Ömer'in veba olayı, bedevinin kıyamet sorusu). Bu iki ölçüt birlikte kullanıldığında, örneğin Hz. Ömer rivayeti “kadere iman – olay anlatımı” olarak etiketlenir. Etiketlenen her hadisten bir çıkarım yapılır: Salgın döneminde sağlık kurallarına uymanın tevekküle aykırı olmadığı, sınav sonucunu beklerken çalışıp sonra kaygıyı Allah'a bırakmanın kadere imanın gereği olduğu gibi.