Kur'an-ı Kerim'de Kıssalar: Kıssa Kavramının Dili, Kıssaların Amaçları, Hz. İbrahim'in Davet Üslubu ve Duaları, Peygamberlerin Ortak Tevhid Çağrısı

Kıssa kelimesinin kökü ق ص ص harfleridir ve kök anlamı 'birinin izini sürmek, adım adım takip etmek'tir. Bu anlam Kur'an'da açıkça görülür: Hz. Musa ile genç arkadaşı, kaybettikleri balığın izine dönerken فَارْتَدّا عَلىٰ آثارِهِما قَصَصًا (Kehf, 18:64) buyrulur; meali: 'Kendi izlerini takip ederek geri döndüler.' Hz. Musa'nın annesi de kızına, nehre bırakılan bebeği gözden kaybetmemesi için وَقالَتْ لِأُخْتِهِ قُصّيهِ (Kasas, 28:11) der; meali: 'Musa'nın kız kardeşine, onu izle dedi.' İzini sürmek anlamı zamanla 'bir olayı başından sonuna sırasıyla anlatmak' anlamına geçmiştir; çünkü anlatıcı da olayların izini adım adım takip eder.

Kökten türeyen kelimeleri ayırt etmek okumayı kolaylaştırır. قَصَّ - يَقُصُّ 'anlattı - anlatır' demektir; نَقُصُّ 'anlatıyoruz', emir hâli اُقْصُصْ ise 'anlat' anlamındadır. قَصَص (kasas) hem masdar olarak 'anlatma' hem de 'anlatılan haberler' anlamında kullanılır. Günümüz Arapçasındaki tekil قِصَّة (kıssa, hikâye) ve çoğulu قِصَص (kısas) biçimi Kur'an'da geçmez; Kur'an bu anlamı قَصَص masdarıyla ve fiil biçimleriyle ifade eder. Bu kavrama yakın iki kelime daha vardır: نَبَأ (çoğulu أَنْباء) 'önemli haber', حَديث ise 'söz, anlatılan olay' demektir. Mushafın 28. suresi de bu kavramın adını taşır: سورَةُ القَصَصِ مَكِّيَّةٌ وَآياتُها ثَمانٍ وَثَمانونَ.

Kur'an kıssaları çoğunlukla kendine özgü anlatım kalıplarıyla başlar. وَإِذْ قالَ ('Hani ... demişti') kalıbı dinleyeni geçmişteki bir ana götürür; إِذْ zaman zarfı, ardından gelen mazi fiille birlikte 'o zaman, hani' anlamı verir. وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ ('Kitap içinde ... an') kalıbı Meryem suresinde peygamberleri tek tek tanıtır. هَلْ أَتاكَ حَديثُ ('Sana ... haberi geldi mi?') soru kalıbı merak uyandırır, وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ('Onlara ... haberini oku') ise Hz. Peygamber'e anlatma görevini hatırlatır. Kıssalarda olaylar genellikle mazi fiillerle, konuşmalar ise قالَ / قالوا fiilleriyle aktarılır; bu iki ipucu, okuduğumuz metnin bir kıssa olduğunu hemen gösterir.

Kur'an, kıssaları neden anlattığını yine kendi ayetleriyle açıklar. Yûsuf suresinin başında نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِما أَوْحَيْنا إِلَيْكَ هٰذَا الْقُرْآنَ (Yûsuf, 12:3) buyrulur; meali: 'Biz sana bu Kur'an'ı vahyetmekle kıssaların en güzelini anlatıyoruz.' Ayette نَقُصُّ ve القَصَص kelimeleri aynı kökten gelir; أَوْحَيْنا ise الوَحْي kavramının fiil hâlidir. Böylece kıssaların kaynağının da vahiy olduğu vurgulanır. Aynı surenin son ayeti amacı açıkça söyler: لَقَدْ كانَ في قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ (Yûsuf, 12:111); meali: 'Andolsun, onların kıssalarında akıl sahipleri için bir ibret vardır.'

عِبْرَة kelimesi ع ب ر kökündendir; kök anlamı 'bir yerden karşıya geçmek'tir. Bu kökten عَبَرَ النَّهْرَ 'nehri geçti' denir. İbret almak da başkasının yaşadığı olaydan bir ders çıkarıp onu kendi hayatına geçirmektir. أُولُو الْأَلْباب ise 'öz akıl sahipleri' demektir; لُبّ kelimesi bir şeyin özü, içi anlamındadır. Ayetin devamı kıssaların niteliğini de bildirir: ما كانَ حَديثًا يُفْتَرىٰ وَلٰكِنْ تَصْديقَ الَّذي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصيلَ كُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنونَ; meali: 'Bu (Kur'an), uydurulmuş bir söz değildir; ancak kendinden öncekini doğrulayan, her şeyi açıklayan ve inanan bir topluluk için hidayet ve rahmet olan bir kitaptır.' Buradaki هُدًى kelimesi, geçen haftalarda incelediğimiz الهِدايَة kavramının kıssalarla bağını kurar.

A'râf suresinde kıssaların bir başka amacı belirtilir: فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرونَ (A'râf, 7:176); meali: 'Bu kıssaları anlat ki düşünsünler.' Yani kıssalar yalnız dinlenmek için değil, tefekkür için anlatılır. Hûd suresinde ise kıssaların Hz. Peygamber'e ve müminlere verdiği güç dile getirilir: وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ ما نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ (Hûd, 11:120); meali: 'Peygamberlerin haberlerinden, kalbini sağlamlaştıracak her şeyi sana anlatıyoruz.' Mekke döneminde zor günler yaşayan Hz. Peygamber için önceki peygamberlerin sabır ve mücadelesi bir teselli ve sebat kaynağıydı. Bu yüzden kıssaların büyük bölümü Mekkî surelerde yer alır.

Hz. İbrahim kıssası Kur'an'ın birçok suresinde farklı sahnelerle anlatılır. Meryem suresindeki sahne, الدَّعْوَة (tevhide çağrı) için en güzel örneklerden biridir. Sahne şu kalıpla açılır: وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهيمَ إِنَّهُ كانَ صِدّيقًا نَبِيًّا (Meryem, 19:41); meali: 'Kitap içinde İbrahim'i de an. Çünkü o, özü sözü doğru bir peygamberdi.' Ardından baba ile oğul arasındaki diyalog başlar: إِذْ قالَ لِأَبيهِ يا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ ما لا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْني عَنْكَ شَيْئًا (Meryem, 19:42); meali: 'Hani babasına şöyle demişti: Babacığım! İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir fayda sağlamayan şeylere niçin tapıyorsun?' Burada تَعْبُدُ fiili العُبودِيَّة kavramıyla aynı köktendir; soru, putlara yapılan kulluğun anlamsızlığını düşündürmek için sorulmuştur.

Hz. İbrahim davetini bilgiye dayandırır: يا أَبَتِ إِنّي قَدْ جاءَني مِنَ الْعِلْمِ ما لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْني أَهْدِكَ صِراطًا سَوِيًّا (Meryem, 19:43); meali: 'Babacığım! Gerçekten sana gelmeyen bir ilim bana geldi. Bana uy ki seni düz bir yola ileteyim.' أَهْدِكَ fiili ه د ي kökündendir ve الهِدايَة kavramını taşır. Sonraki iki ayette uyarı ve kaygı dile getirilir: يا أَبَتِ لا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ ('Babacığım! Şeytana kulluk etme', 19:44) ve يا أَبَتِ إِنّي أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمٰنِ ('Babacığım! Sana Rahmân'dan bir azabın dokunmasından korkuyorum', 19:45). Dört ayette dört kez tekrarlanan يا أَبَتِ hitabı, davetin sertlikle değil şefkatle yapıldığını gösterir.

Babanın cevabı serttir: قالَ أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتي يا إِبْراهيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْني مَلِيًّا (Meryem, 19:46); meali: 'Ey İbrahim! Sen benim ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun? Eğer vazgeçmezsen andolsun seni taşlarım. Uzun bir süre benden uzak dur.' Hz. İbrahim ise kırgınlığını öfkeye dönüştürmez: قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبّي إِنَّهُ كانَ بي حَفِيًّا (Meryem, 19:47); meali: 'Selam sana! Rabbimden senin için bağışlanma dileyeceğim. Çünkü O bana karşı çok lütufkârdır.' Bu sahneden davetin ilkeleri çıkar: Saygılı hitap, düşündüren soru, bilgiye dayanma, iyi niyetli uyarı ve karşılık kötü olsa bile güzel sözle ayrılma. Mesleki hayatta bir din görevlisinin üslubu da bu ilkeler üzerine kurulur.

En'âm suresindeki sahne, Hz. İbrahim'in babası Âzer'e yönelttiği soruyla başlar: وَإِذْ قالَ إِبْراهيمُ لِأَبيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْنامًا آلِهَةً إِنّي أَراكَ وَقَوْمَكَ في ضَلالٍ مُبينٍ (En'âm, 6:74); meali: 'Hani İbrahim babası Âzer'e, putları ilahlar mı ediniyorsun? Doğrusu ben seni ve kavmini apaçık bir sapıklık içinde görüyorum, demişti.' أَصْنام kelimesi صَنَم (put) kelimesinin çoğuludur. Bir sonraki ayet, Hz. İbrahim'e göklerin ve yerin hükümranlığının (مَلَكوت) gösterildiğini bildirir; ardından gelen ayetlerde onun, kavminin taptığı gök cisimleri üzerinden yürüttüğü akıl anlatılır.

فَلَمّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأىٰ كَوْكَبًا قالَ هٰذا رَبّي فَلَمّا أَفَلَ قالَ لا أُحِبُّ الْآفِلينَ (En'âm, 6:76); meali: 'Gece onu karanlığıyla örtünce bir yıldız gördü, bu benim Rabbim (öyle mi?) dedi. Yıldız batınca, ben batanları sevmem dedi.' Aynı durum parlayarak doğan (بازِغًا) ay ve güneş için de tekrarlanır. Ay batınca لَئِنْ لَمْ يَهْدِني رَبّي لَأَكونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضّالّينَ ('Rabbim beni doğru yola iletmezse andolsun sapanlardan olurum', 6:77) der. Burada يَهْدِني fiili hidayetin yalnız Rab'den istendiğini gösterir. Müfessirlerin çoğu bu sahneyi, Hz. İbrahim'in kavmini ikna etmek için onların inancını adım adım çürüttüğü bir akıl yürütme ve tartışma olarak açıklar.

Güneş de batınca sonuç açıkça ilan edilir: يا قَوْمِ إِنّي بَريءٌ مِمّا تُشْرِكونَ ('Ey kavmim! Ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım', 6:78) ve إِنّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ حَنيفًا وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكينَ (En'âm, 6:79); meali: 'Ben hakka yönelerek yüzümü gökleri ve yeri yaratana çevirdim ve ben ortak koşanlardan değilim.' Bu sahnede رَبّ kavramının ölçüsü ortaya çıkar: Doğup batan, değişen ve kaybolan bir varlık Rab olamaz; Rab, bütün العالَمi yaratan ve her an ayakta tutandır. Bu da Fâtiha'daki رَبِّ الْعالَمينَ ifadesinin kıssa içindeki yansımasıdır.

Hz. İbrahim'in en bilinen unvanı خَليلُ اللّٰه (Halîlullah, Allah'ın dostu) unvanıdır. Bu unvan Nisâ suresindeki şu ayete dayanır: وَمَنْ أَحْسَنُ دينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلّٰهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهيمَ حَنيفًا وَاتَّخَذَ اللّٰهُ إِبْراهيمَ خَليلًا (Nisâ, 4:125); meali: 'İyilik yaparak kendini Allah'a teslim eden ve hakka yönelen İbrahim'in dinine uyan kimseden daha güzel dinli kim olabilir? Allah, İbrahim'i dost edinmiştir.' خَليل kelimesi خ ل ل kökündendir ve sevgisi kalbin derinliklerine işlemiş samimi dost demektir. Hz. İbrahim'in bu dostluğu, kulluğunu (العُبودِيَّة) dualarla dile getirmesinde açıkça görülür.

Bakara suresi, Hz. İbrahim ile oğlu Hz. İsmail'in Kâbe'nin temellerini yükseltirken yaptıkları duaları aktarır: وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعيلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّميعُ الْعَليمُ (Bakara, 2:127); meali: 'Hani İbrahim ve İsmail, Beyt'in temellerini yükseltiyorlardı: Rabbimiz! Bizden kabul et; şüphesiz sen işitensin, bilensin.' Devamında رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ ('Rabbimiz! İkimizi de sana teslim olanlardan kıl', 2:128) ve رَبَّنا وَابْعَثْ فيهِمْ رَسولًا مِنْهُمْ يَتْلو عَلَيْهِمْ آياتِكَ ('Rabbimiz! Onların içinden, onlara ayetlerini okuyacak bir peygamber gönder', 2:129) duaları gelir. Âlimler bu son duanın, Hz. Muhammed'in peygamber olarak gönderilmesiyle kabul edildiğini belirtir. Hemen ardından teslimiyetin özeti verilir: إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمينَ (Bakara, 2:131); meali: 'Rabbi ona teslim ol deyince, âlemlerin Rabbine teslim oldum dedi.'

Hz. İbrahim'in putlara karşı mücadelesi dualarına da yansır: وَإِذْ قالَ إِبْراهيمُ رَبِّ اجْعَلْ هٰذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْني وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ (İbrâhîm, 14:35); meali: 'Hani İbrahim, Rabbim! Bu şehri güvenli kıl; beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut, demişti.' Bu ayette haftanın üç kavramı bir arada geçer: رَبّ, نَعْبُدَ (العُبودِيَّة) ve الأَصْنام. Putları kıran bir peygamberin bile putlara tapmaktan korunmak için dua etmesi, tevhid bilincinin bir kez kazanılıp bırakılan değil, sürekli korunması gereken bir değer olduğunu öğretir. Duaların dil yapısı da dikkat çekicidir: Hepsi رَبِّ veya رَبَّنا hitabıyla başlar ve emir kalıbındaki fiillerle (تَقَبَّلْ, اِجْعَلْ, اِبْعَثْ, اُجْنُبْ) devam eder; bu fiillerin anlamı emir değil duadır.

Kur'an kıssaları farklı peygamberleri, farklı kavimleri ve farklı coğrafyaları anlatsa da hepsinin merkezinde aynı çağrı vardır. A'râf suresinde dört peygamberin kavmine söylediği ilk söz, kelimesi kelimesine aynıdır: لَقَدْ أَرْسَلْنا نوحًا إِلىٰ قَوْمِهِ فَقالَ يا قَوْمِ اعْبُدوا اللّٰهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَيْرُهُ (A'râf, 7:59); meali: 'Andolsun biz Nuh'u kavmine gönderdik. Dedi ki: Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur.' Aynı cümle Âd kavmine gönderilen Hz. Hûd (7:65), Semûd kavmine gönderilen Hz. Sâlih (7:73) ve Medyen halkına gönderilen Hz. Şuayb (7:85) için de tekrarlanır. Bu ayetlerdeki أَخاهُمْ ('onların kardeşi') ifadesi, peygamberin kavminin içinden, onları tanıyan ve onlarca tanınan biri olduğunu bildirir.

Bu ortak çağrıyı Nahl suresi genel bir kural olarak ifade eder: وَلَقَدْ بَعَثْنا في كُلِّ أُمَّةٍ رَسولًا أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَاجْتَنِبُوا الطّاغوتَ (Nahl, 16:36); meali: 'Andolsun biz her ümmete, Allah'a kulluk edin ve tâğûttan kaçının diye bir peygamber gönderdik.' Hz. Nuh ise davetinin ne kadar sürekli olduğunu şöyle anlatır: قالَ رَبِّ إِنّي دَعَوْتُ قَوْمي لَيْلًا وَنَهارًا (Nûh, 71:5); meali: 'Rabbim! Ben kavmimi gece gündüz (hakka) çağırdım.' دَعَوْتُ fiili د ع و kökündendir ve الدَّعْوَة kavramının fiil hâlidir. Böylece haftanın kavramları bir zincir oluşturur: Peygamber الدَّعْوَة ile çağırır, çağrının içeriği yalnız Allah'a العُبودِيَّة, reddedilen şey الأَصْنام, ulaşılmak istenen ise الهِدايَةdir.

Bir kıssayı anlayıp anlatabilmek için onu beş unsura ayırmak işe yarar: الشَّخْصِيّات (şahıslar), المَكان وَالزَّمان (mekân ve zaman), الأَحْداث (olaylar), الحِوار (diyalog) ve العِبْرَة (ibret). Hz. İbrahim'in Meryem suresindeki kıssasını bu unsurlara göre Arapça şöyle özetleyebiliriz: دَعا إِبْراهيمُ أَباهُ إِلىٰ عِبادَةِ اللّٰهِ وَحْدَهُ. سَأَلَهُ: لِماذا تَعْبُدُ الأَصْنامَ؟ غَضِبَ الأَبُ، فَقالَ إِبْراهيمُ: سَلامٌ عَلَيْكَ. العِبْرَةُ: تَكونُ الدَّعْوَةُ بِالرِّفْقِ وَالعِلْمِ. ('İbrahim babasını yalnız Allah'a kulluğa çağırdı. Ona: Niçin putlara tapıyorsun? diye sordu. Baba öfkelendi; İbrahim ise: Selam sana, dedi. İbret: Davet yumuşaklık ve bilgiyle yapılır.') Gelecek hafta kıssalar konusuna yeni örneklerle devam edecek ve bu özetleme yöntemini başka peygamber kıssalarına uygulayacağız.