İman Esasları Metin Tahlili: Meleklere, Kitaplara, Peygamberlere, Ahiret Gününe ve Kadere İman İle Esmaülhüsna Kavramları

İslam akaidinin temeli ve birinci rüknü Allah'a imandır (الْإِيمَانُ بِاللّٰهِ). Arapçada 'inandı, iman etti' anlamına gelen آمَنَ (âmene) fiili, muzâri sigasında يُؤْمِنُ (yü'minu), mastar olarak ise إِيمَانٌ (îmânun) şeklinde gelir ve nesnesini daima بِـ (bi) harf-i cerri ile alır: آمَنْتُ بِاللّٰهِ (Allah'a iman ettim), الْمُؤْمِنُ يُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَحْدَهُ (Mümin yalnız Allah'a iman eder).

Kur'an-ı Kerim'de Allah Teâlâ'yı tanıtan en veciz metinlerin başında İhlâs Suresi, Âyetü'l-Kürsî ve Haşr Suresi'nin son üç ayeti (22-24. ayetler) gelir. Bu ayetlerde Allah'ın en güzel isimleri anlamındaki أَسْمَاءُ اللّٰهِ الْحُسْنَى (Esmâü'l-Hüsnâ) zikredilir: هُوَ اللّٰهُ الَّذِي لَا إِلٰهَ إِلَّا هُوَ (O, kendisinden başka ilah olmayan Allah'tır). Ayetin devamında geçen temel isimler ve anlamları şunlardır:

• الرَّحْمٰنُ (er-Rahmân): Dünyada bütün yaratılmışlara merhamet eden. • الرَّحِيمُ (er-Rahîm): Ahirette yalnız müminlere özel merhamet gösteren. • الْمَلِكُ (el-Melik): Mülkün ve kâinatın gerçek sahibi ve hükümdarı. • الْقُدُّوسُ (el-Kuddûs): Her türlü eksiklik ve kusurdan münezzeh olan. • السَّلَامُ (es-Selâm): Esenlik ve kurtuluş kaynağı olan. • الْمُؤْمِنُ (el-Mü'min): Kalplere iman ve güven veren. • الْمُهَيْمِنُ (el-Müheymin): Bütün varlıkları gözetip koruyan. • الْعَزِيزُ (el-Azîz): Mutlak güç ve izzet sahibi, mağlup edilmesi imkânsız olan. • الْجَبَّارُ (el-Cebbâr): İradesini her durumda yürüten, kırılanları onaran. • الْمُتَكَبِّرُ (el-Mütekebbir): Büyüklük ve azamette eşi benzeri olmayan. • الْخَالِقُ (el-Hâlık): Her şeyi bir ölçüye göre takdir edip yoktan var eden. • الْبَارِئُ (el-Bâri'): Varlıkları birbirine uygun ve örneksiz biçimde yaratan. • الْمُصَوِّرُ (el-Musavvir): Varlıklara en güzel şekil ve suret veren. • الْحَكِيمُ (el-Hakîm): Her emri ve yaratması hikmetli olan.

İman esaslarının ikincisi meleklere imandır (الْإِيمَانُ بِالْمَلَائِكَةِ). Arapçada الْمَلَائِكَةُ (el-Melâike) kelimesi çoğul (cemi) bir isimdir; tekili (müfredi) ise مَلَكٌ (melek) kelimesidir. Mesleki Arapça metinlerinde meleklerin özellikleri şu cümlelerle ifade edilir: الْمَلَائِكَةُ مَخْلُوقَاتٌ نُورَانِيَّةٌ لَا يَعْصُونَ اللّٰهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ (Melekler nurdan yaratılmış varlıklardır; Allah'ın kendilerine emrettiği şeylerde O'na asla isyan etmezler ve emrolundukları şeyleri yerine getirirler - Tahrîm, 66/6).

Dört büyük melek ve görevleri Arapça metinlerde şöyle geçer: 1) جِبْرِيلُ (عَلَيْهِ السَّلَامُ): مَلَكُ الْوَحْيِ (Vahiy meleği; Allah'tan peygamberlere vahiy indirir). 2) مِيكَائِيلُ: الْمُوَكَّلُ بِحَوَادِثِ الطَّبِيعَةِ وَالرِّزْقِ (Tabiat olayları ve rızıkla görevli melek). 3) إِسْرَافِيلُ: الْمُوَكَّلُ بِالنَّفْخِ فِي الصُّورِ (Kıyamet günü Sûr'a üflemekle görevli melek). 4) مَلَكُ الْمَوْتِ (عَزْرَائِيلُ): الْمُوَكَّلُ بِقَبْضِ الْأَرْوَاحِ (Ruhları kabzetmekle görevli ölüm meleği).

Ayrıca insanın sağında ve solunda bulunup amellerini kaydeden yazıcı meleklere الْكِرَامُ الْكَاتِبُونَ (Kirâmen Kâtibîn), kabirde sorgu sual meleklerine مُنْكَرٌ وَنَكِيرٌ (Münker ve Nekir), insanı koruyan meleklere ise الْمُعَقِّبَاتُ / الْحَفَظَةُ (Hafaza melekleri) adı verilir.

İman esaslarının üçüncüsü ilahi (semavi) kitaplara imandır (الْإِيمَانُ بِالْكُتُبِ السَّمَاوِيَّةِ). Allah Teâlâ, insanları karanlıklardan aydınlığa çıkarmak (مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ) ve onlara dünya-ahiret saadetinin yolunu göstermek için peygamberlerine sahifeler (الصُّحُفُ) ve kitaplar (الْكُتُبُ) indirmiştir (أَنْزَلَ اللّٰهُ الْكُتُبَ السَّمَاوِيَّةَ لِهِدَايَةِ النَّاسِ).

Kur'an-ı Kerim'de adı geçen dört büyük ilahi kitap ve gönderildikleri peygamberler Arapça olarak şunlardır: 1) التَّوْرَاةُ (et-Tevrât): أُنْزِلَتْ عَلَى مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَامُ (Hz. Musa'ya indirilmiştir). 2) الزَّبُورُ (ez-Zebûr): أُنْزِلَ عَلَى دَاوُدَ عَلَيْهِ السَّلَامُ (Hz. Davud'a indirilmiştir). 3) الْإِنْجِيلُ (el-İncîl): أُنْزِلَ عَلَى عِيسَى عَلَيْهِ السَّلَامُ (Hz. İsa'ya indirilmiştir). 4) الْقُرْآنُ الْكَرِيمُ (el-Kur'ânü'l-Kerîm): أُنْزِلَ عَلَى خَاتَمِ النَّبِيِّينَ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللّٰهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ (Peygamberlerin sonuncusu Hz. Muhammed'e indirilmiştir).

Müminler, önceki ilahi kitapların Allah katından indirildiği orijinal (tahrif edilmemiş) hallerine inanırlar. Kur'an-ı Kerim ise önceki kitapları doğrulayıcı (مُصَدِّقًا) ve kollayıp denetleyici (مُهَيْمِنًا) olarak indirilmiş son ilahi kitaptır; kıyamete kadar hiçbir harfi değişmeden Allah'ın koruması altındadır (إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ - Hicr, 15/9).

İman esaslarının dördüncüsü peygamberlere imandır (الْإِيمَانُ بِالرُّسُلِ وَالْأَنْبِيَاءِ). Allah Teâlâ, emir ve yasaklarını insanlara ulaştırmak ve onlara yaşayarak örnek olmak üzere bizzat insanların içinden elçiler (الرُّسُل) seçip göndermiştir. İlk peygamber Hz. Âdem (آدَمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ), son peygamber ise Hz. Muhammed'dir (مُحَمَّدٌ صَلَّى اللّٰهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ). Müslümanlar hiçbir ayrım yapmaksızın bütün peygamberlere iman ederler.

Mesleki Arapça akaid metinlerinde bütün peygamberlerde bulunması zorunlu olan beş temel sıfat (صِفَاتُ الْأَنْبِيَاءِ الْوَاجِبَةُ) şöyle sıralanır: 1) الصِّدْقُ (es-Sıdk): Doğruluk; peygamberler asla yalan söylemezler. 2) الْأَمَانَةُ (el-Emâne): Güvenilirlik; emanete asla hıyanet etmezler. 3) التَّبْلِيغُ (et-Teblîğ): Allah'tan aldıkları vahyi hiçbir eksiltme veya artırma yapmadan insanlara ulaştırmak. 4) الْفَطَانَةُ (el-Fetâne): Üstün akıl, zekâ ve ikna kabiliyetine sahip olmak. 5) الْعِصْمَةُ (el-İsme): Gizli ve açık her türlü günahtan korunmuş olmak.

Kur'an-ı Kerim'de yirmi beş peygamberin ismi zikredilir. Bunlar arasında sabır ve azimleriyle öne çıkan beş büyük peygambere (Hz. Nuh, Hz. İbrahim, Hz. Musa, Hz. İsa ve Hz. Muhammed) أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ (Ülü'l-Azm peygamberler) denir.

İman esaslarının beşincisi ahiret gününe imandır (الْإِيمَانُ بِالْيَوْمِ الْآخِرِ). Arapçada dünya hayatına الدُّنْيَا (ed-Dünyâ), ölümden sonra başlayıp ebediyen sürecek olan ikinci hayata ise الْآخِرَةُ (el-Âhira) veya الْيَوْمُ الْآخِرُ (Ahiret günü) denir. Ahiret hayatıyla ilgili temel Arapça kavramlar şunlardır: الْبَعْثُ بَعْدَ الْمَوْتِ (Ölümden sonra diriliş), الْحَشْرُ (Mahşer meydanında toplanma), الْحِسَابُ (Amellerden hesap verme), الْمِيزَانُ (Amellerin tartıldığı ilahi adalet terazisi), الْجَنَّةُ (Müminlerin mükâfat yurdu olan Cennet) ve النَّارُ / جَهَنَّمُ (Ceza yurdu olan Cehennem).

İman esaslarının altıncısı ise kaza ve kadere imandır (الْإِيمَانُ بِالْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ). Sözlükte 'ölçü, miktar ve plan' anlamına gelen الْقَدَرُ (el-Kader); Allah Teâlâ'nın ezelden ebede kadar olacak her şeyi sonsuz ilmi ve iradesiyle önceden bilip takdir etmesidir. الْقَضَاءُ (el-Kadâ) ise; Allah'ın ezelde takdir ettiği şeyleri zamanı geldiğinde kudretiyle yaratmasıdır.

Cibrîl Hadisi'nde (حَدِيثُ جِبْرِيلَ) Hz. Peygamber (s.a.v.) imanı şu cümleyle tarif etmiştir: أَنْ تُؤْمِنَ بِاللّٰهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَتُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ (İman; Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, ahiret gününe ve kaderin hayrına da şerrine de inanmandır). İslam'da kadere iman, insanın cüz'î iradesini (الْإِرَادَةُ الْجُزْئِيَّةُ) ve sorumluluğunu (الْمَسْؤُولِيَّةُ) ortadan kaldırmaz; bilakis insanı tedbir alıp çalışmaya ve ardından Allah'a tevekkül etmeye (التَّوَكُّلُ عَلَى اللّٰهِ) yönlendirir.

Birinci ünite boyunca incelenen Arapça metinler birlikte değerlendirildiğinde, İslam inanç esaslarının (أَرْكَانُ الْإِيمَانِ) birbiriyle kopmaz bir anlam bütünlüğü oluşturduğu görülür. Allah'a ve O'nun Esmaülhüsna'sına (الْخَالِقُ، الْحَكِيمُ، الرَّحْمٰنُ) iman eden bir mümin; O'nun hikmet ve merhametinin gereği olarak insanları başıboş bırakmayıp melekler (الْمَلَائِكَة) aracılığıyla peygamberlere (الرُّسُل) ilahi kitaplar (الْكُتُبُ السَّمَاوِيَّة) gönderdiğini kolayca kavrar.

Aynı şekilde Allah'ın mutlak adalet ve hikmet sahibi (الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ) olması, dünyadaki iyilik ve kötülüklerin tam karşılığını bulacağı ebedi bir ahiret yurdunun (الْآخِرَة) varlığını zorunlu kılar. Kâinattaki her şeyin ilahi bir ilim, hikmet ve ölçüyle yaratılmış olması da kaza ve kader (الْقَضَاءُ وَالْقَدَر) inancını temellendirir.

Mesleki Arapça öğrenen bir öğrencinin bu temel kavramları, ayetleri ve Cibrîl Hadisi'ndeki ibareleri Arapça asıllarıyla tanıması; hem Kur'an ve hadis metinlerini doğrudan anlamasını sağlar hem de hutbe ve vaazlarında dini kavramları doğru ve belagatli bir dille kullanmasına yardımcı olur.