Elektron alışverişini yükseltgenme basamaklarıyla izleyecek; yükseltgenen ve indirgenen türleri ayıracaksınız. Moleküler tepkime denklemlerinde hem elektron alışverişini hem atom sayılarını denkleştireceksiniz.
Redoksu nasıl tanırız?
Demirin paslanması ve kesilen elmanın kararması, ders kitabında ele alınan indirgenme–yükseltgenme olaylarındandır. Bu olaylarda elektron veren ve elektron alan türler birlikte bulunur.
Bir tepkimenin redoks olup olmadığını anlamak için elementlerin tepkime öncesi ve sonrası yükseltgenme basamakları karşılaştırılır. En az bir elementin basamağı artarken başka bir elementinki azalır.
Yükseltgenme basamağını belirleme
Yükseltgenme basamağı, elektronların atomlara belirli kurallarla dağıtıldığı hesapta kullanılan değerdir. Element hâlindeki atomların basamağı 0’dır: Mg, O₂ ve N₂ için bu kural geçerlidir. Tek atomlu iyonun basamağı iyon yüküne eşittir: Al³⁺ için +3, Cl⁻ için −1.
Nötr bir bileşikte atomların yükseltgenme basamakları toplamı 0; çok atomlu iyonda ise iyonun yüküdür. Toplamı hesaplarken formüldeki atom sayılarıyla çarpılır. Örneğin SO₄²⁻ için kükürdün basamağı x alınırsa x + 4 · (−2) = −2 yazılır.
Sık kullanılan kurallar ve istisnalar
1A grubu metalleri bileşiklerinde +1, 2A grubu metalleri +2’dir. Flor bileşiklerinde −1’dir. Diğer halojenler metallerle ve hidrojenle yaptıkları bileşiklerde −1 olur; daha elektronegatif bir elementle birleşince pozitif değerler alabilir.
Hidrojen ametallerle yaptığı bileşiklerde +1; metal hidrürlerde −1’dir. H₂O ile NaH bu farkı gösterir. Oksijen genellikle −2; H₂O₂ gibi peroksitlerde −1, OF₂’de +2’dir.
Elektron vermek ve almak
Elektron veren tür yükseltgenir; yükseltgenme basamağı artar. Örneğin Mg → Mg²⁺ + 2e⁻ gösteriminde basamak 0’dan +2’ye çıkar.
Elektron alan tür indirgenir; yükseltgenme basamağı azalır. Örneğin Cu²⁺ + 2e⁻ → Cu gösteriminde +2’den 0’a iner. Redoks tepkimesinde verilen ve alınan toplam elektron sayısı eşittir.
İndirgen ve yükseltgen madde
Elektron verip karşısındaki türün indirgenmesini sağlayan maddeye indirgen denir. İndirgen maddenin kendisi yükseltgenir. Elektron alıp karşısındaki türün yükseltgenmesini sağlayan maddeye yükseltgen denir; kendisi indirgenir.
Ders kitabında O₂, KMnO₄, H₂SO₄, HNO₃ ve H₂O₂ yaygın yükseltgenlere; H₂ ve SO₂ yaygın indirgenlere örnek verilir. Bir maddenin belirli bir tepkimedeki rolü, o tepkimedeki basamak değişiminden belirlenir.
Moleküler denklemi denkleştirme
Önce bütün elementlerin yükseltgenme basamakları belirlenir. Artış ve azalışlar atom sayıları dikkate alınarak hesaplanır. Verilen ve alınan elektron sayıları eşit olacak biçimde katsayılar seçilir.
Bu katsayılar moleküler denkleme aktarılır; kalan atomlar da denkleştirilir. Son kontrolde her elementin iki taraftaki atom sayısı ve elektron alışverişi eşit olmalıdır. Formüllerin alt indisleri değiştirilmez.
Yarı tepkimeyle düşünme
Yükseltgenme ve indirgenme değişimleri ayrı yazılıp elektron sayıları uygun katsayılarla eşitlenebilir. Değişimler toplandıktan sonra moleküler denklemde kalan atomlar sayılarak denklik tamamlanır.
Birden çok atom basamak değiştiriyorsa hepsinin elektron alışverişi hesaba katılır. Bir atomun basamağındaki değişimi, formülde o atomdan kaç tane bulunduğuyla birlikte değerlendirmek gerekir.
Örnekler
Örnek 1Na₂SO₃ bileşiğinde kükürdün basamağı için “+4” ve “+6” kartları hazırlanıyor. Hangi kart kullanılmalıdır?
Cevabı göster
Na +1, O −2’dir. 2 · (+1) + x + 3 · (−2) = 0 eşitliğinden x = +4 bulunur. +6, oksijen atomlarının sayısını yanlış değerlendirmeye yol açar.
Örnek 2NO₂⁻ iyonundaki azot için bir öğrenci x + 2 · (−2) = 0 yazıyor. Eşitliği düzeltip sonucu bulunuz.
Cevabı göster
Toplam 0 değil, iyonun yükü olan −1’dir. x − 4 = −1 olduğundan azotun basamağı +3’tür.
Örnek 3Mg + Cl₂ → MgCl₂ tepkimesindeki indirgen ve yükseltgen maddeleri elektron sayısıyla açıklayınız.
Cevabı göster
Mg 0’dan +2’ye çıkar; iki elektron verir ve indirgendir. Cl₂’deki iki Cl atomu 0’dan −1’e iner; toplam iki elektron alır. Cl₂ yükseltgendir. Verilen ve alınan elektron sayıları eşittir.
Örnek 4KOH + HBr → KBr + H₂O tepkimesi için “Yeni maddeler oluştuğundan kesinlikle redokstur.” yorumu yapılıyor. Yorum doğru mu?
Cevabı göster
Doğru değildir. K +1, O −2, H +1 ve Br −1 olarak kalır. Hiçbir elementin yükseltgenme basamağı değişmez; bu tepkime redoks değildir.
Örnek 5Fe₂O₃ + CO → Fe + CO₂ denkleminde Fe₂O₃ katsayısı 1 alınmıştır. Diğer katsayıları elektron alışverişinden yararlanarak bulunuz.
Cevabı göster
İki Fe atomu +3’ten 0’a iner ve toplam 6 elektron alır. CO’daki C, +2’den +4’e çıkar; her C 2 elektron verir. Bu yüzden 3 CO gerekir. Denklem Fe₂O₃ + 3CO → 2Fe + 3CO₂ olur. Her iki tarafta Fe: 2, C: 3, O: 6 atom vardır.
Örnek 6SnCl₂ + FeCl₃ → SnCl₄ + FeCl₂ denkleminde değişimleri ayrı izleyerek en küçük tam sayı katsayılarını bulunuz.
Cevabı göster
Sn, +2’den +4’e çıkar ve 2 elektron verir. Her Fe, +3’ten +2’ye iner ve 1 elektron alır. Bir Sn değişimine karşı iki Fe değişimi gerekir. Denklem SnCl₂ + 2FeCl₃ → SnCl₄ + 2FeCl₂ olur. Sn: 1, Fe: 2 ve Cl: 8 atomla denklik doğrulanır.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1H₂O₂’nin yükseltgenme basamaklarını kontrol eden öğrenci, hidrojen için +1 alıyor. Oksijenin basamağı kaç olmalıdır?
2 · (+1) + 2x = 0 eşitliğinden x = −1 bulunur. H₂O₂ bir peroksittir.
2Bir tepkimede demirin yükseltgenme basamağı +3’ten +2’ye iniyor. Demir içeren bu tür için hangi açıklama doğrudur?
Her Fe bir elektron alarak indirgenir. Elektron alan tür karşısındakini yükseltgediği için yükseltgendir.
3Fe₂O₃ + aCO → 2Fe + aCO₂ denklemi en küçük tam sayı katsayılarıyla denkleştiriliyor. a kaçtır?
İki Fe toplam 6 elektron alır. Her C 2 elektron verdiği için 3 CO gerekir; a = 3.
4Yargıları değerlendiriniz; açıklamalarla cevabınızı karşılaştırınız.
- Element hâlindeki O₂’de oksijenin basamağı 0’dır.
Elementlerin serbest hâlindeki basamakları sıfırdır.
- Bir tepkimede yükseltgenen tür elektron almıştır.
Elektron verir; basamağı artar.
- Nötr bileşikte basamakların atom sayılarıyla çarpılmış toplamı 0’dır.
Bileşiğin toplam yükü sıfırdır.
- Bir denklemi eşitlemek için H₂O formülü H₂O₂ yapılabilir.
Bu işlem suyu başka bir maddeye dönüştürür; yalnız katsayılar değiştirilir.
- Element hâlindeki O₂’de oksijenin basamağı 0’dır.
5İlişkili kavram ve açıklamaları eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
6Kelimeleri uygun boşluklara yerleştiriniz. Bir kelime artacak.
- Redoks tepkimesinde verilen ve alınan toplam elektron sayıları olmalıdır.
- Metal hidrürlerde hidrojenin yükseltgenme basamağı olur.
- Elektron alan türün yükseltgenme basamağı .
Önce bütün boşlukları doldurun.
7Bir öğrenci Mg + 2HCl → MgCl₂ + H₂ denkleminde “Mg indirgenir, çünkü indirgendir.” diyor. İki kavramı ayırarak cümleyi düzeltiniz.
1. ipucu: Mg’nin önceki ve sonraki basamağını karşılaştır.
2. ipucu: Maddeye verilen ad, diğer tür üzerindeki etkisini anlatır.
Cevap: Mg 0’dan +2’ye çıkar, elektron verir ve yükseltgenir. Hidrojenin +1’den 0’a indirgenmesini sağladığı için indirgen maddedir.
82Al + 3Cl₂ → 2AlCl₃ denkleminde bir Al atomu 3 elektron verir. Denklemde toplam kaç elektron aktarılır?
1. ipucu: Al atomlarının katsayısını dikkate al.
2. ipucu: Altı Cl atomunun her biri bir elektron alır.
Cevap: İki Al toplam 2 · 3 = 6 elektron verir. Üç Cl₂’deki altı Cl atomu toplam 6 elektron alır; elektron denkliği sağlanır.
Bu dersin öteki kaynakları
- 12. Sınıf Kimya Yıllık Planı (2026-2027) Yıllık plan
- Kimya Dersi Öğretim Programı (ortaöğretim) Öğretim programı
- 12. Sınıf Kimya Ortak Yazılı Senaryoları (1. dönem, 2026-2027) Yazılı senaryosu
- 12. Sınıf Kimya Günlük Planları (2026-2027) Ders planı