5. Sahabenin Peygamberimizle İletişimi

Hz. Peygamber'in sahabeyle iletişiminin amacı yalnız bilgi aktarmak değil, o bilginin anlaşılıp hayata geçmesidir. Bu yüzden soyut kavramları somut ve gündelik benzetmelerle anlatmıştır. Bir gün ashabına 'Birinizin kapısının önünden bir nehir aksa ve o kişi her gün beş defa yıkansa üzerinde kirden bir şey kalır mı?' diye sormuş; 'Hayır, hiçbir kir kalmaz' cevabını alınca 'İşte beş vakit namaz da böyledir; Allah onlarla günahları siler' buyurmuştur. Sahabe her gün gördüğü bir su ve yıkanma görüntüsü sayesinde namazın arındırıcı etkisini zihninde kolayca canlandırmıştır. Müminlerin birbirini sevme ve birbirine acımadaki hâlini de 'bir organı rahatsızlandığında diğer organları uykusuzluk ve ateşle ona katılan bir beden' benzetmesiyle açıklamıştır.

Resulullah sözünü beden diliyle de desteklemiştir. 'Mümin mümin için, parçaları birbirini tutan bir bina gibidir' buyururken parmaklarını birbirine geçirmiş; 'Ben ve yetimi gözetip koruyan kimse cennette şöyleyiz' derken işaret parmağı ile orta parmağını yan yana tutmuştur. Abdullah bin Ömer'in omzundan tutarak 'Dünyada bir garip ya da bir yolcu gibi ol' demesi, dokunmanın da öğüdü kalbe ulaştıran bir iletişim aracı olduğunu gösterir. Sahabeden nakledildiğine göre bir gün yere dümdüz bir çizgi çizip 'Bu Allah'ın yoludur' demiş, sonra onun sağına ve soluna çizgiler çizip 'Bunlar da yollardır; her birinin başında ona çağıran bir şeytan vardır' buyurmuş ve 'Şüphesiz bu benim dosdoğru yolumdur; ona uyun. Başka yollara uymayın; sizi O'nun yolundan ayırır.' (En'âm, 153) ayetini okumuştur.

Merak uyandıran bilmece de bu yöntemlerden biridir. Hz. Peygamber bir gün 'Ağaçlar arasında öyle bir ağaç vardır ki yaprağını dökmez; o, Müslümana benzer. Söyleyin bakalım, o hangi ağaçtır?' diye sormuştur. Sahabe çöl ağaçlarını saymaya başlamış; meclisteki en genç kişi olan Abdullah bin Ömer cevabın hurma olduğunu düşünmüş, ancak büyüklerin yanında konuşmaktan çekinmiştir. Sonunda Resulullah 'O hurmadır' buyurmuştur. Babası Hz. Ömer, olayı öğrenince oğluna 'Keşke söyleseydin' demiştir. Bu yöntemlerin ortak noktası, dinleyeni pasif bir alıcı değil, düşünen ve keşfeden bir muhatap hâline getirmesidir.

Hz. Peygamber'in iletişiminde dikkat çeken bir özellik, herkese aynı kalıp cümlelerle değil, muhatabının durumuna göre konuşmasıdır. Kendisine 'Müslümanların hangisi daha faziletlidir?' diye sorana 'Elinden ve dilinden Müslümanların güvende olduğu kimse' cevabını vermiş; 'İslam'ın hangi davranışı daha hayırlıdır?' diye soran bir başkasına ise 'Yemek yedirmen, tanıdığına ve tanımadığına selam vermen' buyurmuştur. Âlimler bu farklılığı, sorulan kişinin ve içinde bulunduğu toplumun ihtiyacının gözetilmesi olarak açıklamıştır: Dilinden insanların incindiği birine dilini tutmak, cimriliğe meyilli birine ise cömertlik en faziletli iş olarak öğretilmiştir.

Muhatabını tanımak, bazen sevdiği birine açık konuşmayı da gerektirir. Takvası ve dürüstlüğüyle bilinen Ebû Zer el-Gıfârî kendisine bir görev verilmesini isteyince Resulullah onun omzuna elini koyarak 'Ey Ebû Zer! Sen zayıfsın; yöneticilik ise bir emanettir. Kıyamet gününde, hakkını vererek alan ve üzerine düşeni yapanlar dışında rezillik ve pişmanlıktır' buyurmuştur. Burada 'zayıf' ifadesi, Ebû Zer'in iman ve ahlakına değil; yönetimin gerektirdiği esneklik ve idari beceriye işaret eder. Hz. Peygamber bu açık sözü sevgi dolu bir dokunuşla birleştirerek kırmadan söylemiştir. Kıyametin ne zaman kopacağını soran bir bedeviye ise doğrudan tarih vermek yerine 'Onun için ne hazırladın?' diye sormuştur. Bedevi 'Allah'ı ve Resulü'nü seviyorum' deyince 'Sen sevdiğinle berabersin' müjdesini vermiştir. Enes bin Mâlik, sahabenin bu sözden daha çok sevindiği bir şey görmediğini anlatır.

Kişiye göre hitap, duygu durumunu fark etmeyi de içerir. Hz. Ali, eşi Hz. Fâtıma ile aralarında küçük bir kırgınlık olduğu bir gün mescide gidip yere uzanmış, sırtı toprağa bulanmıştı. Onu bu hâlde bulan Resulullah sırtındaki toprağı eliyle silkeleyerek 'Kalk ey Ebû Türâb (toprak babası)!' demiştir. Hz. Ali sonraki yıllarda en çok sevdiği lakabın bu olduğunu söylemiştir. Kırgın bir gönül, azarla değil sevgiyle ve tebessümle onarılmıştır. Hz. Ali'nin 'İnsanlara anlayabilecekleri şeyleri anlatın; Allah ve Resulü'nün yalanlanmasını ister misiniz?' sözü de Resulullah'tan öğrenilen bu iletişim ilkesinin sahabedeki yansımasıdır.

Asr-ı Saadet'te kadınlar, Hz. Peygamber'le iletişimin dışında bırakılmamış; dertlerini, sorularını ve taleplerini ona doğrudan iletmişlerdir. Bunun en çarpıcı örneği Havle bint Sa'lebe'dir. Kocası Evs bin Sâmit, Cahiliye'den kalma bir söz olan 'zıhar' ile 'Sen bana annemin sırtı gibisin' deyince Havle, ailesinin dağılacağı korkusuyla Resulullah'a gelmiş, durumunu anlatmış ve küçük çocuklarını düşünerek ısrarla çözüm istemiştir. Bunun üzerine Mücadele Suresi'nin ilk ayetleri inmiştir: 'Kocası hakkında seninle tartışan ve Allah'a şikâyette bulunan kadının sözünü Allah işitti. Allah sizin konuşmanızı işitiyordu.' (Mücadele, 1). Bir kadının derdini anlatması, toplumda kadını mağdur eden bir Cahiliye uygulamasının kaldırılmasına vesile olmuştur.

Kadın sahabiler öğrenmek için soru sormaktan da çekinmemiştir. Enes bin Mâlik'in annesi Ümmü Süleym, kadınlara özgü bir temizlik meselesini sormadan önce 'Ey Allah'ın Resulü! Allah haktan utanmaz' diyerek söze başlamış ve gusül gerekip gerekmediğini sormuştur. Bu soruya yanında bulunan Ümmü Seleme bile hayâ ile yüzünü örtmüş, ancak Hz. Peygamber soruyu ciddiyetle cevaplamıştır. Hz. Aişe bu tutumu övmüş ve 'Ensar kadınları ne iyi kadınlardır; hayâ onları dinde derin bilgi sahibi olmaktan alıkoymadı' demiştir. Demek ki hayâ, bilgi edinmenin önünde bir engel değil, soruyu edepli bir dille sormanın güvencesidir.

Kadınlar topluluk olarak da talepte bulunmuştur. Bir gün Resulullah'a gelip 'Erkekler senin vaktini bizden aldı; kendinden bize de bir gün ayır' demişlerdir. Hz. Peygamber bu isteği hemen kabul etmiş, onlar için belirli bir gün ayırıp bir araya gelmiş, öğüt vermiş ve dinî konuları öğretmiştir. Bayram namazlarından sonra kadınların bulunduğu tarafa giderek onlara ayrıca hitap ettiği de rivayet edilir. Kızı Hz. Fâtıma yanına geldiğinde ayağa kalkar, onu öper ve kendi yerine oturturdu. Bütün bu örnekler, kadınların Resulullah'ın meclisinde söz, soru ve talep sahibi olduğunu; onun da bu sesleri saygıyla dinleyip karşılık verdiğini gösterir.

Hz. Peygamber çocukları küçük görmemiş, onları muhatap alınacak birer birey olarak görmüştür. Yanından geçtiği çocuklara selam vermiş, onların oyunlarıyla ilgilenmiştir. Namaz kılarken torunu sırtına çıktığında, çocuğun inmesini beklemek için secdeyi uzattığı rivayet edilir. Çocuklara öğüt verirken çoğu zaman 'Yâ gulâm (ey çocuk, ey delikanlı)' diye sevgi dolu bir seslenişle başlamıştır. Üvey oğlu Ömer bin Ebî Seleme küçükken yemek sırasında eli tabağın her tarafında dolaşınca onu azarlamamış, 'Yâ gulâm! Besmele çek, sağ elinle ye ve önünden ye' buyurmuştur. Ömer bu öğüdü ömrü boyunca unutmamış ve yemek adabını hep böyle uyguladığını söylemiştir.

Bir başka gün terkisinde (bineğinin arkasında) giden Abdullah bin Abbâs'a dönüp 'Ey çocuk! Sana bazı sözler öğreteceğim: Allah'ı gözet ki Allah da seni korusun. Allah'ı gözet ki O'nu karşında bulasın. İstediğinde Allah'tan iste, yardım dilediğinde Allah'tan dile.' buyurmuştur. Önce 'sana bir şey öğreteceğim' diyerek dikkatini çekmesi, sonra kısa ve akılda kalıcı cümleler kurması, gençlerle iletişimde örnek bir yöntemdir. On yaşında Resulullah'ın hizmetine giren Enes bin Mâlik, on yıl boyunca onun kendisine bir kez bile 'öf' demediğini, yaptığı bir işe 'Bunu niçin yaptın?', yapmadığı bir işe 'Niçin yapmadın?' diye sitem etmediğini anlatır.

Gençlerin en zor sorularında bile Hz. Peygamber sabırlı ve ikna edici olmuştur. Bir delikanlı gelip zina etmek için izin isteyince orada bulunanlar ona çıkışmıştır. Resulullah ise genci yanına çağırıp 'Bunu annen için ister misin?' diye sormuş; genç 'Hayır, Allah beni sana feda etsin' deyince 'İnsanlar da anneleri için istemez' buyurmuştur. Aynı soruyu kızı, kız kardeşi, halası ve teyzesi için de tekrar etmiş, sonra elini gencin göğsüne koyarak 'Allah'ım! Onun günahını bağışla, kalbini temizle, iffetini koru' diye dua etmiştir. Rivayete göre o genç bundan sonra böyle bir şeye yönelmemiştir. Bu olay, gençle öfkeyle değil empatiyle, emirle değil akla ve vicdana hitap ederek konuşmanın gücünü gösterir.

Bütün sahabiler her gün Resulullah'ın yanında bulunamazdı; tarlası, ticareti veya Medine dışındaki evi olanlar vardı. Bu durumda sahabe dayanışmaya dayalı bir haberleşme düzeni kurmuştur. Hz. Ömer şöyle anlatır: 'Ben ve Ensar'dan bir komşum Medine'nin yukarı tarafında oturuyorduk. Resulullah'ın yanına nöbetleşe inerdik; bir gün o iner, bir gün ben inerdim. Ben indiğim gün o günün vahyini ve diğer haberleri ona getirirdim; o indiğinde o da aynısını yapardı.' Bu uygulama, hem geçimini sağlamayı hem de Hz. Peygamber'den gelen bilgiyi kaçırmamayı mümkün kılan akıllıca bir iletişim yoludur.

Hz. Peygamber, uzaktaki topluluklara da öğretici sahabiler göndermiştir. Birinci Akabe Biatı'ndan (621) sonra Mus'ab bin Umeyr'i Medine'ye göndermiş; Mus'ab orada Kur'an öğretmiş ve Sa'd bin Muâz ile Üseyd bin Hudayr gibi önderlerin Müslüman olmasına vesile olmuştur. Muâz bin Cebel ile Ebû Mûsâ el-Eş'arî'yi Yemen'e gönderirken onlara 'Kolaylaştırın, zorlaştırmayın; müjdeleyin, nefret ettirmeyin; uyumlu olun, ayrılığa düşmeyin' talimatını vermiştir. Medine'ye gelen heyetleri de bizzat kabul etmiştir. Hicretin 9. yılı, pek çok kabilenin heyet gönderdiği için Senetü'l-Vüfûd (Heyetler Yılı) diye anılır. Abdülkays heyetini 'Merhaba, utandırılmayan ve pişman olmayan heyete' diye karşılamış, heyetin başkanı Eşecc'e de 'Sende Allah'ın sevdiği iki özellik var: yumuşak huyluluk ve acele etmemek' diyerek onu takdir etmiştir. Kabilesi adına gelen Dımâm bin Sa'lebe ise sorularını 'Sana soracağım ve sorarken sert olacağım, bana kırılma' diye açmış; Resulullah da 'Dilediğini sor' diyerek onu sabırla cevaplamıştır.

Hudeybiye Antlaşması'ndan sonra Hz. Peygamber, çevre ülkelerin hükümdarlarına İslam'a davet mektupları göndermiştir. Hükümdarların mühürsüz mektupları kabul etmediği söylenince üzerinde 'Muhammed Resûlullah' yazan gümüş bir mühür yaptırmıştır. Dihye el-Kelbî Bizans İmparatoru Herakleios'a, Abdullah bin Huzâfe es-Sehmî İran hükümdarı Kisrâ'ya, Amr bin Ümeyye ed-Damrî Habeş Necâşîsi'ne mektup götürmüştür. Elçi sahabiler, Resulullah'ın sözünü değiştirmeden ve onu en güzel biçimde temsil ederek aktarma sorumluluğunu taşımıştır. Böylece Peygamber-sahabe iletişimi Medine'nin sınırlarını aşarak geniş bir coğrafyaya ulaşmıştır.

İletişimin gerçek sınavı, işlerin yolunda gitmediği anlarda verilir. Ka'b bin Mâlik, Tebük Seferi'ne (630) hiçbir geçerli mazereti olmadığı hâlde katılmamıştı. Sefer dönüşünde seksen küsur münafık Resulullah'a uydurma mazeretler sunmuş, o da onların dış görünüşlerini kabul edip içlerini Allah'a havale etmişti. Sıra Ka'b'a gelince o, 'Vallahi bir mazeretim yoktu' diyerek doğruyu söylemiştir. Hz. Peygamber 'Bu doğru söyledi' buyurmuş ve hakkındaki hükmü Allah'a bırakmıştır. Ka'b ile aynı durumdaki Mürâre bin Rebî ve Hilâl bin Ümeyye ile elli gün boyunca kimse konuşmamıştır. Bu sürede Gassân hükümdarından kendisini yanına çağıran bir mektup alan Ka'b, mektubu tandırda yakmış ve Resulullah'a bağlılığından vazgeçmemiştir. Sonunda Tevbe Suresi 118. ayet geri bırakılan üç kişinin tevbesinin kabul edildiğini bildirmiş, ardından 'Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve doğrularla beraber olun.' (Tevbe, 119) buyrulmuştur.

Mekke'nin fethinden önce Bedir ehlinden Hâtıb bin Ebî Beltea, ordunun hazırlığını haber veren gizli bir mektubu Kureyş'e göndermek istemiş, mektup Hz. Ali, Zübeyr ve Mikdâd tarafından yolda ele geçirilmişti. Büyük bir güvenlik ihlali olmasına rağmen Resulullah hemen hüküm vermemiş, önce 'Ey Hâtıb! Bu nedir?' diye sorarak onu dinlemiştir. Hâtıb, Mekke'de kendisini koruyacak akrabası bulunmayan ailesini güvenceye almak istediğini, dininden dönmediğini anlatmıştır. Hz. Peygamber 'Size doğru söyledi' buyurmuş; onu cezalandırmak isteyen Hz. Ömer'e de Hâtıb'ın Bedir'e katıldığını hatırlatmıştır. Bu olay üzerine Mümtehine Suresi'nin ilk ayeti inmiş ve Allah'ın da düşmanı olanların dost edinilmemesi uyarısı yapılmıştır. Böylece hem hata açıkça düzeltilmiş hem de hatalı kişinin niyeti ve geçmişi göz ardı edilmemiştir.

Resulullah'ın çok sevdiği Üsâme bin Zeyd bile adalet söz konusu olduğunda açık bir uyarıdan muaf tutulmamıştır. Bir seferde, kılıcını kaldırdığı anda 'Lâ ilâhe illallah' diyen bir adamı korkudan söylediğini düşünerek öldürmüştü. Hz. Peygamber bunu duyunca 'Kalbini yarıp da bunu içtenlikle mi söyleyip söylemediğini bildin mi?' diyerek onu sert biçimde uyarmış; Üsâme o gün yaşadığı pişmanlığı hiç unutmamıştır. Hırsızlık yapan soylu Mahzûmlu kadın için Üsâme aracı olmak isteyince de 'Allah'ın koyduğu cezalardan birinde mi aracılık ediyorsun?' buyurmuş, ardından halka hitap ederek kendi kızı Fâtıma bile olsa hükmü uygulayacağını bildirmiştir. Bu üç olay, iletişimde doğruluğun, önce dinlemenin ve sevgi bağlarına rağmen adaletten ayrılmamanın önemini gösterir.