Peygamberimize İtaat ünitemizi tamamladığımız bu haftada, Hz. Peygamber'e (sav) itaatin sınırlarını ve kapsamını, onun peygamberlik görevi gereği ortaya koyduğu bağlayıcı hükümler ile bir insan olarak yaptığı dünyevi tercihler arasındaki farkı, sünnetten uzaklaşmanın doğuracağı savrulmaları ve İslam tarihinde derin feraseti ve ilmiyle iz bırakan müminlerin annesi Hz. Ümmü Seleme'nin (ra) örnek hayatını inceleyeceğiz.
1. Peygamberimize İtaatin Kapsamı: Teşriî ve Beşerî Alan Ayrımı
Hz. Muhammed (sav), hem Allah'tan vahiy alan bir peygamber (resul) hem de insanlar arasından seçilmiş bir beşerdir (kul). Bu nedenle İslam âlimleri Peygamberimizin söz ve davranışlarını itaatin bağlayıcılığı açısından iki kategoride değerlendirmişlerdir: 1) Dinî / Teşriî (Bağlayıcı) Sünnet: Hz. Peygamber'in risalet görevi gereği inanç, ibadet, helal-haram, muamelat ve ahlak konularında bildirdiği emir, yasak ve uygulamalardır. Bu alandaki sünnete itaat etmek her mümin için dini bir zorunluluktur.
2) Beşerî, Cibillî ve Tecrübî Davranışlar: Hz. Peygamber'in insan yaratılışı (yeme, içme, uyuma, yürüme şekli), yaşadığı bölgenin iklim ve örfü (giyim tarzı, sevdiği yemekler) veya dünyevi/teknik uzmanlık gerektiren konulardaki (tarım, savaş stratejisi) kişisel tercihleridir. Nitekim Bedir Savaşı'nda Hubâb b. Münzir (ra), Hz. Peygamber'e ordunun konakladığı yerin vahiy mi yoksa savaş taktiği mi olduğunu sormuş; Hz. Peygamber 'Savaş taktiğidir' deyince Hubâb'ın önerdiği su kuyularına yakın noktaya geçilmiştir. Aynı şekilde Medine'de hurma ağaçlarının aşılanması olayında Hz. Peygamber 'Ben sadece bir insanım; size dininizle ilgili bir şey emrettiğimde onu hemen alın, kendi görüşüm olarak dünyevi bir şey söylediğimde ise siz dünya işlerinizi daha iyi bilirsiniz.' (Müslim, Fedâil, 140) buyurmuştur.
2. Sünnette İtidal (Orta Yol) ve Aşırılıklardan Sakınma
Peygamberimize itaat, dinde kendi kafamıza göre zorlaştırmalar yapmayı (ifrat) da dini kuralları hafife almayı (tefrit) da reddeder. Bir gün üç sahabi Hz. Peygamber'in nafile ibadetlerini öğrenmek için hanımlarına başvurmuş; kendilerini onunla kıyaslayarak biri 'Ben artık geceleri hiç uyumadan hep namaz kılacağım', diğeri 'Ben ara vermeden her gün oruç tutacağım', üçüncüsü ise 'Ben hiç evlenmeyeceğim' demişti.
Bunu duyan Hz. Peygamber (sav) onları uyararak şöyle buyurmuştur: 'Allah'a yemin ederim ki ben sizin Allah'tan en çok korkanınız ve O'na karşı en takvalı olanınızım. Fakat ben bazen oruç tutarım, bazen tutmam; gecenin bir kısmında namaz kılar, bir kısmında uyurum; kadınlarla da evlenirim. Kim benim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir!' (Buhârî, Nikâh, 1). Böylece Peygamberimiz fıtrata uygun dengeli hayat tarzını (itidal) gerçek sünnet olarak ilan etmiştir.
3. Sünnetten Yüz Çevirmenin Bireysel ve Toplumsal Sonuçları
Kur'an-ı Kerim'de Hz. Peygamber'in emrine muhalefet etmenin ve sünnetten yüz çevirmenin ağır sonuçları açıkça bildirilmiştir: '...Onun (Peygamber'in) emrine aykırı davrananlar, başlarına bir belanın (fitnenin) gelmesinden veya елеmli bir azaba uğramaktan sakınsınlar!' (Nûr, 24/63) ve 'Ey iman edenler! Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin; amellerinizi boşa çıkarmayın!' (Muhammed, 47/33). Uhud Savaşı'nda Okçular Tepesi'ndeki sahabilerin Hz. Peygamber'in 'Kesinlikle yerinizden ayrılmayın!' emrini ihmal etmeleri, kazanılmış bir zaferin ağır bir imtihana dönüşmesine sebep olmuştur.
Sünnetten yüz çevirmenin başlıca olumsuz sonuçları şunlardır: 1) Kur'an'daki mücmel (özlü) ayetlerin nasıl uygulanacağı bilinemez ve ibadet hayatı felç olur, 2) Sünnetin terk edildiği yerde boşluğu bid'atler (dinde sonradan uydurulan şeyler) ve hurafeler doldurur, 3) Dini kendi keyfine göre yorumlayan gruplar ortaya çıkar ve ümmet içinde tefrika (bölünme) yaşanır, 4) Hz. Peygamber'in rahmet ve hikmet dolu ahlak modelinden uzaklaşıldığı için din katı şekilciliğe veya kuralsızlığa indirgenir.
4. Örnek Bir Sahabi: Müminlerin Annesi Hz. Ümmü Seleme (ra)
Asıl adı Hind bint Ebû Ümeyye olan Hz. Ümmü Seleme (ra), İslam'ı ilk kabul eden öncü sahabilerdendir. Eşi Ebû Seleme (ra) ile birlikte Mekkeli müşriklerin zulmünden dolayı önce Habeşistan'a, ardından Medine'ye hicret etmiştir. Medine'ye hicret sırasında müşrikler tarafından eşinden ve yavrusundan koparılarak bir yıl boyunca Mekke'de alıkonulmuş; bu zorlu imtihana gösterdiği sabırla İslam tarihinde fedakârlığın sembolü olmuştur.
Çok sevdiği eşi Ebû Seleme, Uhud Savaşı'nda aldığı yaralar sebebiyle vefat edince Hz. Ümmü Seleme, Peygamberimizden öğrendiği إِنَّا لِلّٰهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ، اللّٰهُمَّ أْجُرْنِي فِي مُصِيبَتِي وَأَخْلِفْ لِي خَيْرًا مِنْهَا ('Biz Allah'a aidiz ve O'na döneceğiz. Allah'ım! Bu musibetimde bana ecir ver ve bana bundan daha hayırlısını lütfet.') duasını okumuştur. Hicretin 4. yılında bizzat Hz. Peygamber (sav) onunla evlenerek yetim çocuklarını himayesine almış ve Ümmü Seleme (ra) Ümmü'l-Mü'minîn (Müminlerin Annesi) şerefine nail olmuştur.
5. Hz. Ümmü Seleme'nin (ra) Hudeybiye Antlaşması'ndaki Tarihi Feraseti
Hicretin 6. yılında (628) umre yapmak niyetiyle yola çıkan Müslümanlar, Mekke yakınlarındaki Hudeybiye'de müşrikler tarafından engellenmiş ve yapılan Hudeybiye Antlaşması gereği o yıl Kâbe'yi tavaf etmeden Medine'ye dönmeyi kabul etmişlerdi. Büyük bir üzüntü ve hayal kırıklığı yaşayan sahabiler, Hz. Peygamber'in 'Kalkınız, kurbanlarınızı kesiniz ve tıraş olup ihramdan çıkınız!' emrini üç kez tekrarlamasına rağmen şokun etkisiyle yerlerinden kıpırdayamamışlardı.
Hz. Peygamber üzgün bir şekilde çadırına girip durumu eşi Hz. Ümmü Seleme'ye (ra) anlattığında, o yüksek feraset ve psikolojik derinlik taşıyan şu tarihi tavsiyede bulundu: 'Ey Allah'ın Resulü! Ashabınız ağır bir üzüntü içinde. Siz dışarı çıkın, hiç kimseye tek kelime söylemeden kendi kurbanınızı kesin ve berberinizi çağırıp tıraş olun.' Hz. Peygamber bu tavsiyeyi uygulayıp kurbanını kesince, işin kesinleştiğini gören sahabiler derhâl ayağa kalkarak kurbanlarını kesip ihramdan çıktılar. Böylece Hz. Ümmü Seleme'nin hikmetli görüşü sayesinde sahabiler Peygamber'e itaatsizlik tehlikesinden kurtulmuş oldu.
6. Bid'at ve Sünnet Kavramlarının Karşılaştırılması
Sünnete bağlılığın en önemli göstergelerinden biri, dini bid'atlerden korumaktır. Dinin aslında ve Hz. Peygamber'in uygulamasında bulunmadığı hâlde sonradan ibadet ve din kuralıymış gibi uydurulan inanç ve davranışlara bid'at denir (türbelere çaput bağlamak, dinen kutsal sayılmayan gün ve gecelerde özel ibadet şekilleri ihdas etmek gibi).
Buna karşılık insan hayatını kolaylaştıran teknolojik araçlar, eğitim yöntemleri, kubbeli ve minareli cami mimarisi veya Kur'an'ın kitap hâline getirilmesi gibi dinin temel ilkelerine hizmet eden yenilikler bid'at değil, İslam'ın teşvik ettiği maslahat ve güzel gelişmelerdir.
Örnekler
Örnek 1Hz. Peygamber'in 'teşriî (dinî) sünneti' ile 'beşerî ve tecrübî davranışları' arasındaki farkı örneklerle açıklayınız.
Cevabı göster
Hz. Peygamber'in peygamberlik görevi gereği inanç, ibadet, ahlak ve hukuk alanında koyduğu kurallar 'teşriî sünnet'tir ve bütün müminler için bağlayıcıdır (namazların kılınışı, zekât ölçüleri gibi). İnsan olması veya dünyevi tecrübe gereği yaptığı tercihler ise 'beşerî/tecrübî davranışlar'dır; Bedir Savaşı'nda ordunun konaklama yerini sahabi Hubâb b. Münzir'in tavsiyesiyle değiştirmesi ve Medine'de hurma aşılama konusunda 'Siz dünya işlerinizi daha iyi bilirsiniz' buyurması bu alanın uzmanlık ve istişareye açık olduğunu gösterir.
Örnek 2Hz. Peygamber'in sünnetinden yüz çevirmenin bireysel ve toplumsal hayatta doğuracağı dört temel olumsuz sonucu yazınız.
Cevabı göster
1. Kur'an'daki mücmel emirlerin (namaz, hac, zekât vb.) nasıl uygulanacağı bilinemez ve ibadet düzeni bozulur. 2. Sünnetin bıraktığı boşluğu bid'atler ve hurafeler doldurur. 3. Dinde ifrat (aşırı zorlaştırma) ve tefrit (kuralsızlık) uçlarına savrulmalar yaşanır. 4. Ortak uygulama birliği bozulduğu için Müslümanlar arasında tefrika ve bölünmeler ortaya çıkar.
Örnek 3Üç sahabinin 'hiç uyumadan namaz kılma, her gün oruç tutma ve hiç evlenmeme' kararlarına karşı Hz. Peygamber nasıl bir tepki vermiştir? Bu olaydan çıkarılacak ilke nedir?
Cevabı göster
Hz. Peygamber bu aşırılıkları onaylamamış; kendisinin Allah'tan en çok korkan kişi olmasına rağmen hem oruç tutup hem iftar ettiğini, gecenin bir kısmında namaz kılıp bir kısmında uyuduğunu ve evlendiğini belirterek 'Kim benim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir!' buyurmuştur. Çıkarılacak ilke, İslam'da ruhbanlık ve aşırılığın (ifrat) olmadığı, sünnetin fıtrata uygun orta yol (itidal) olduğudur.
Örnek 4Hz. Ümmü Seleme (ra) kimdir? İslam tarihindeki ilmî konumunu kısaca belirtiniz.
Cevabı göster
Asıl adı Hind bint Ebû Ümeyye olan Hz. Ümmü Seleme (ra), hem Habeşistan'a hem Medine'ye hicret eden ilk Müslümanlardan olup eşi Ebû Seleme'nin vefatından sonra Hz. Peygamber ile evlenmiş ve 'Müminlerin Annesi' olmuştur. Okuma yazma bilen, 378 hadis rivayet ederek Hz. Âişe'den sonra en çok hadis aktaran ve sahabilere fetva veren büyük bir İslam âlimidir.
Örnek 5Hudeybiye Antlaşması sonrasında yaşanan krizde Hz. Ümmü Seleme (ra) Hz. Peygamber'e nasıl bir tavsiyede bulunmuş ve nasıl bir sonuç alınmıştır?
Cevabı göster
Kâbe'yi ziyaret edemeden dönme şartından dolayı büyük üzüntü yaşayan sahabiler, Hz. Peygamber'in kurban kesip ihramdan çıkma emrini şokun etkisiyle hemen yerine getirememişlerdi. Hz. Ümmü Seleme, Peygamberimize 'Hiç kimseye bir şey söylemeden dışarı çıkıp kendi kurbanınızı kesin ve tıraş olun' tavsiyesinde bulundu. Peygamberimiz bunu uygulayınca sahabiler kararın kesinliğini görerek derhâl kurbanlarını kesip ihramdan çıktılar ve büyük bir itaat krizinden kurtuldular.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Hz. Peygamber'in Medine'de hurma ağaçlarının aşılanması (tozlaştırılması) olayı sonrasında söylediği 'Siz dünya işlerinizi daha iyi bilirsiniz' sözü aşağıdakilerden hangisini göstermektedir?
Bu hadis, vahye dayalı dinî hükümler ile dünyevi tecrübe ve uzmanlık gerektiren teknik konular arasındaki ayrımı ortaya koymaktadır.
2Hudeybiye Antlaşması sonrasında üzüntüden dolayı kurbanlarını kesip ihramdan çıkmakta tereddüt eden sahabilerin bu durumu aşmasında Hz. Peygamber'e hikmetli tavsiyesiyle destek olan müminlerin annesi kimdir?
Hudeybiye seferinde Hz. Peygamber'in yanında bulunan ve 'Sözlü emir yerine bizzat kurbanınızı kesip tıraş olarak fiilî örnek olun' tavsiyesini veren eşi Hz. Ümmü Seleme'dir (ra).
3Aşağıdaki ifadelerin doğru mu yanlış mı olduğunu belirleyiniz.
- Hz. Peygamber'in inanç, ibadet, ahlak ve helal-haram konularında ortaya koyduğu teşriî sünnet kıyamete kadar tüm müminler için bağlayıcıdır.
Risalet görevi gereği konulan dinî hükümler zamanla geçerliliğini yitirmez.
- Geceleri hiç uyumadan namaz kılmak ve hiç evlenmemek Hz. Peygamber'in sünnetine en uygun hayat tarzıdır.
Hz. Peygamber bu tür aşırılıkları (ruhbanlığı) reddetmiş, fıtrata uygun dengeli hayatı (itidal) sünnet olarak bildirmiştir.
- Hz. Ümmü Seleme (ra), Hz. Âişe'den (ra) sonra en çok hadis rivayet eden hanım sahabidir.
Hz. Ümmü Seleme 378 hadis rivayet etmiş ve derin fıkıh bilgisiyle tanınmıştır.
- Hz. Peygamber'in inanç, ibadet, ahlak ve helal-haram konularında ortaya koyduğu teşriî sünnet kıyamete kadar tüm müminler için bağlayıcıdır.
4Aşağıdaki ifadelerin doğru mu yanlış mı olduğunu belirleyiniz.
- Dinin aslında ve sünnette bulunmadığı hâlde sonradan dinin bir parçasıymış gibi uydurulan inanç ve uygulamalara 'bid'at' denir.
Sünnetten uzaklaşıldığında dinî hayatta bid'at ve hurafeler çoğalır.
- Uhud Savaşı'nda Okçular Tepesi'ndeki birliklerin Hz. Peygamber'in emrine tam itaat etmesi sayesinde savaş hiçbir kayıp verilmeden kazanılmıştır.
Tam aksine, Okçular Tepesi'ndeki görevlilerin büyük kısmının Peygamberimizin 'Yerinizden ayrılmayın' emrine muhalefet etmesi Müslümanların ağır kayıp yaşamasına yol açmıştır.
- Bedir Savaşı'nda Hz. Peygamber, sahabi Hubâb b. Münzir'in askerî taktik önerisini kabul ederek ordunun yerini değiştirmiştir.
Bu olay, vahiy dışındaki dünyevi ve teknik konularda Hz. Peygamber'in istişareye ve uzman görüşüne verdiği önemi gösterir.
- Dinin aslında ve sünnette bulunmadığı hâlde sonradan dinin bir parçasıymış gibi uydurulan inanç ve uygulamalara 'bid'at' denir.
5Aşağıdaki kavram ve olayları doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
6Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Nûr suresi 63. ayette Hz. Peygamber'in emrine aykırı davrananlar başlarına bir (bela/imtihan) veya azap gelmesiyle uyarılmıştır.
- Dinde kendi kendine aşırı zorlaştırmalar yapmaya , dini kuralları hafife alıp ihmal etmeye ise tefrit denir.
- Hz. Ümmü Seleme'nin (ra) Uhud Savaşı'nda aldığı yaralar sonucu vefat eden ilk eşi (ra) adlı fedakâr sahabidir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Bedir Savaşı'nda ordunun su kuyularına yakın bir noktada mevzilenmesini öneren sahabi (ra) olmuştur.
- Muhammed suresi 33. ayette 'Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin; boşa çıkarmayın!' buyrulmaktadır.
- Hz. Peygamber'in insan yaratılışı gereği yaptığı yeme, içme ve uyuma gibi doğal davranışlarına (beşerî) fiiller denir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Hz. Peygamber'in aynı anda hem 'Benden gördüğünüz gibi namaz kılın' buyurması hem de hurma aşılama olayında 'Siz dünya işlerinizi daha iyi bilirsiniz' demesi sünneti doğru anlamak açısından bize nasıl bir yöntem kazandırır?
1. ipucu: 1. İpucu: Namazın vahye dayalı bir 'ibadet/din' konusu, hurma aşılamanın ise deney ve gözleme dayalı bir 'ziraat/dünya' konusu olduğunu karşılaştırınız.
2. ipucu: 2. İpucu: Hz. Peygamber'in hangi sıfatla (peygamber/şâri' mi yoksa beşer mi) konuştuğunu ve davrandığını ayırt etmenin önemine değininiz.
3. ipucu: 3. İpucu: Bu ayrımın hem dini bozulmaktan koruduğunu hem de bilimsel gelişmenin önünü açtığını vurgulayınız.
Cevap: Bu iki hadis birlikte değerlendirildiğinde sünneti anlamanın altın ölçütü ortaya çıkar: İman, ibadet, ahlak ve helal-haram gibi dinî (teşriî) konularda vahyin tercümanı olan Hz. Peygamber mutlak otoritedir ve 'Benden gördüğünüz gibi namaz kılın' emrine tam itaat edilir. Buna karşılık ziraat, tıp, mühendislik ve teknoloji gibi deney ve gözleme dayalı dünyevi konularda ise Hz. Peygamber 'Siz dünya işlerinizi daha iyi bilirsiniz' buyurarak Müslümanları bilimsel araştırmaya, uzmanlığa ve istişareye yönlendirmiştir. Böylece İslam'da ne dinî hükümler keyfîliğe kurban edilir ne de bilimsel gelişme dondurulur.
Kısaca
- Hz. Peygamber'in inanç, ibadet, ahlak ve hukuk alanında risalet görevi gereği koyduğu hükümler (teşriî sünnet) kıyamete kadar tüm müminler için bağlayıcıdır.
- Hz. Peygamber'in beşerî özellikleri, yerel örf veya dünyevi uzmanlık (tarım, tıp, askerî taktik) gereği yaptığı tercihlerde ise istişare ve uzman bilgisi esastır (Bedir kuyuları ve hurma aşılama olayları).
- Nûr suresi 63. ve Muhammed suresi 33. ayetlerde Hz. Peygamber'in emrine aykırı davrananlar fitne ve azapla uyarılmış, amellerinin boşa gitmemesi için itaat emredilmiştir.
- Sünnetin terk edilmesi; ibadetlerin uygulanamaz hâle gelmesine, dinde bid'at ve hurafelerin türemesine, ifrat-tefrit uçlarına savrulmaya ve ümmetin parçalanmasına yol açar.
- Hz. Peygamber, 'Bize Kur'an yeter' diyerek sünneti devre dışı bırakmak isteyen anlayışa karşı ümmetini açıkça uyarmıştır.
- Hz. Ümmü Seleme (ra), Habeşistan ve Medine muhaciri, 378 hadis rivayet eden büyük bir fakih ve Hudeybiye'de verdiği tarihi tavsiyeyle sahabeyi krizden kurtaran feraset sahibi bir annemizdir.