İbadetlerde ve Günlük Hayatta Sünnete Uygunluk: Sünnet-Bid’at Ayrımı, İtidal ve Sa’d b. Ebî Vakkâs (r.a.)

İslam dininde ibadetler, kulun Yaratıcısına olan sevgisini, şükrünü ve bağlılığını gösterme biçimidir. Ancak Allah'a nasıl ibadet edileceği insanların kişisel arzu ve tahminlerine bırakılmamış; bizzat Hz. Peygamber'in (s.a.v.) rehberliğiyle öğretilmiştir. Kur'an-ı Kerim'de 'Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin, hacca gidin' şeklinde emredilen ibadetlerin kaç rekât kılınacağını, hangi duaların okunacağını ve nasıl eda edileceğini Sevgili Peygamberimiz uygulamalı olarak göstermiş ve: 'Beni nasıl namaz kılıyor görüyorsanız siz de öyle namaz kılın!' (Buhârî, Ezân, 18) ile 'Hac ibadetinizin kurallarını (menâsikini) benden öğrenin!' (Müslim, Hac, 310) buyurmuştur.

Sünnete uygun ibadet anlayışının en temel özelliği 'itidal' (denge, orta yol ve kolaylık) üzere olmasıdır. İslam, insanın fıtratına (yaratılış özelliklerine) en uygun dindir; insanın sadece ruhu değil, bedeni, ailesi ve toplumsal sorumlulukları da vardır. Bu nedenle Hz. Peygamber (s.a.v.), ibadetlerde nefsi helak edecek derecede aşırıya gitmeyi (ifratı) ve dünyadan tamamen el etek çekmeyi (ruhbanlığı) kesinlikle onaylamamıştır.

Nitekim sahabeden üç kişi Hz. Peygamber'in evine gelerek O'nun nafile ibadetlerini sormuş; kendilerini Peygamberimizle kıyaslayıp az buldukları için içlerinden biri 'Ben artık geceleri hiç uyumadan hep namaz kılacağım', ikincisi 'Ben yıl boyu her gün ara vermeden oruç tutacağım', üçüncüsü ise 'Ben kadınlardan uzak durup hiç evlenmeyeceğim' demiştir. Durumu öğrenen Resûlullah (s.a.v.) onları yanına çağırarak şu evrensel ilkeyi ilan etmiştir: 'Şöyle şöyle söyleyenler sizler misiniz? Allah'a yemin ederim ki ben, sizin Allah'tan en çok korkanınız ve O'na karşı en takvalı olanınızım. Fakat ben gecenin bir kısmında namaz kılar, bir kısmında uyurum; bazen oruç tutar, bazen iftar ederim; kadınlarla da evlenirim. Kim benim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir!' (Buhârî, Nikâh, 1).

Sünnet-i Seniyye'yi korumanın en önemli yolu, sünnetin zıddı olan 'bid'at' ve 'hurafe' kavramlarını doğru tanımaktır. Sözlükte 'daha önce benzeri bulunmayan yeni bir şey icat etmek' anlamına gelen bid'at (بِدْعَة); dinî bir terim olarak Hz. Peygamber (s.a.v.) ve sahabe döneminde bulunmadığı halde, sonradan 'dinin bir emri, inanç esası veya sevap kazandıran bir ibadet şekliymış gibi' ortaya çıkarılan, Kur'an ve Sünnet'e dayanağı olmayan uydurma uygulama ve inançlardır.

Hz. Peygamber (s.a.v.), dinin kemale erdiğini ve ibadetlerde kimsenin kendi kafasına göre kural koyamayacağını şu hadis-i şerifleriyle kesin olarak bildirmiştir: 'Kim bizim bu işimizde (dinimizde) ondan olmayan yeni bir şey ortaya çıkarırsa (ihdas ederse), o şey reddedilmiştir (makbul değildir)!' (Buhârî, Sulh, 5). Veda Hutbesi ve cuma hutbelerinde de: 'Sözlerin en hayırlısı Allah'ın Kitabı, yolların en hayırlısı Muhammed'in yoludur (sünnetidir). İşlerin en kötüsü ise (dinde) sonradan uydurulanlardır; her bid'at dalâlettir (sapıklıktır)!' (Müslim, Cum'a, 43) buyurmuştur.

Burada çok önemli bir ayrım yapılmalıdır: Bir uygulamanın 'bid'at' sayılması için onun 'dinin ve ibadetin bir parçası olarak' ileri sürülmesi gerekir. Yoksa insan hayatını kolaylaştıran bilimsel, teknolojik ve kültürel yenilikler (örneğin deveye binmek yerine uçakla hacca gitmek, ezanı mikrofonla okumak, Kur'an'ı matbaada basmak, dijital ekranlardan yararlanmak, çatal-kaşık kullanmak veya okul ve hastane inşa etmek) kesinlikle bid'at değildir; bunlar dinin teşvik ettiği meşru araç ve gelişmelerdir. Öte yandan türbelere bez/çaput bağlamak, ölülerden medet ummak, kurşun döktürmek, nazar boncuğunun koruduğuna inanmak, fal bakmak ve baykuş/kara kedi uğursuzluğu gibi akıl ve vahiy dışı batıl inançlara ise 'hurafe' denir.

Hz. Peygamber'e (s.a.v.) tabi olmak sadece namaz ve hac gibi ibadetlerle sınırlı değildir; mümin günlük hayatının her anını Sünnet-i Seniyye'nin nezaketi, temizliği ve ahlakıyla süslemeye gayret eder. Sünnet bilinciyle yapılan her meşru günlük davranış (yemek yemek, uyumak, çalışmak, tebessüm etmek), niyet Allah rızası ve Peygamberimize uymak olduğunda nafile birer ibadet sevabına dönüşür.

Günlük hayatta öne çıkan başlıca sünnetler şunlardır: • Yeme-İçme Adabı: Yemekten önce ve sonra elleri yıkamak, yemeğe 'Bismillah' ile başlayıp 'Elhamdülillah' ile bitirmek, sağ elle ve kendi önünden yemek, suyu oturarak ve üç yudumda içmek, tıka basa doymadan sofradan kalkıp israftan sakınmak. • Temizlik ve Fıtrat Sünnetleri: Dişleri (misvak/fırça ile) temizlemek, tırnakları kesmek, beden ve elbise temizliğine özen göstermek, güzel koku sürünmek. • İletişim ve Görgü Kuralları: Karşılaşılan tanıdık-tanımadık her mümine güler yüzle 'es-Selâmü aleyküm' diyerek selam vermek, aksırıp 'Elhamdülillah' diyene 'Yerhamükellah' demek, konuşurken tane tane ve kırmadan konuşmak. • Toplumsal Dayanışma Sünnetleri: Akrabayı (sıla-i rahim) ve hastaları ziyaret etmek, davete icabet etmek, cenazeye katılıp taziyede bulunmak, komşuya ve misafire ikram etmek, çocuklara şefkat gösterip başlarını okşamak.

Hz. Peygamber'e (s.a.v.) itaatin ve sünnete bağlılığın en seçkin örneklerinden biri, hayattayken cennetle müjdelenen on sahabiden (Aşere-i Mübeşşere'den) biri olan Hz. Sa'd b. Ebî Vakkâs'tır (r.a.). Kureyş'in Benî Zühre kabilesinden olan Sa'd, Peygamberimizin annesi Hz. Âmine'nin amcasının oğludur; bu sebeple Hz. Peygamber ona 'İşte bu benim dayımdır!' diyerek iltifat etmiştir. Hz. Ebû Bekir'in davetiyle henüz 17 yaşında iken ilk Müslüman olan birkaç kişiden (Sâbikûn-u Evvelûn) biridir.

İman Kararlılığı ve Annesiyle İmtihanı: Annesi Hamne bint Süfyân, oğlunun Müslüman olduğunu öğrenince çok öfkelenmiş ve: 'Ey Sa'd! Sen bu yeni dini bırakmadıkça vallahi gölgelenmeyeceğim, hiçbir şey yemeyecek ve içmeyeceğim; sonunda öleceğim ve herkes sana ana katili diyecek!' diyerek açlık grevine başlamıştır. Annesini çok seven genç Sa'd, ona şefkatle hizmet etmeye devam etmiş fakat imanından zerre kadar taviz vermeyerek şu tarihi cevabı vermiştir: 'Anneciğim! Vallahi senin yüz tane canın olsa ve her biri teker teker çıksa, ben yine de Peygamberimin dinini terk etmem; artık ister ye ister yeme!' Onun bu sarsılmaz duruşu üzerine Lokmân Suresi 14-15 ve Ankebût Suresi 8. ayetler nazil olmuştur: 'Eğer anne-baban, hakkında bilgin olmayan bir şeyi Bana ortak koşman için seni zorlarlarsa, onlara itaat etme; fakat dünyada onlarla iyi geçin!'

Okçuluğu ve Kahramanlığı: Sa'd b. Ebî Vakkâs (r.a.), İslam tarihinde 'Allah yolunda ilk ok atan ve ilk kan akıtan sahabi' unvanına sahiptir. Bedir, Uhud, Hendek ve tüm gazvelerde Peygamberimizin yanından ayrılmamış; Uhud Savaşı'nın en kritik anında Resûlullah'ı oklarıyla korurken Hz. Peygamber ona başka hiçbir sahabiye söylemediği şu sözü söylemiştir: 'At ey Sa'd! Anam babam sana feda olsun!' (اِرْمِ سَعْدُ فِدَاكَ أَبِي وَأُمِّي). Ayrıca Hz. Peygamber onun için 'Allah'ım! Sa'd'ın okunu hedefe ulaştır ve duasını kabul eyle!' diye dua etmiş; bu yüzden Sa'd (r.a.) İslam tarihinde 'duası makbul sahabi' olarak tanınmıştır.

Sa'd b. Ebî Vakkâs'ın (r.a.) hayatında sünnetin itidal (denge) ilkesini gösteren çok meşhur bir olay da Veda Haccı sırasında yaşanmıştır. Mekke'de ağır bir hastalığa yakalanan ve öleceğini düşünen Sa'd'ı (r.a.) ziyarete gelen Hz. Peygamber'e (s.a.v.), Sa'd şöyle sormuştur: 'Yâ Resûlallah! Gördüğün gibi hastalığım ağırlaştı. Ben çok zengin bir adamım ve tek bir kızım dışında mirasçım yok. Malımın üçte ikisini (2/3) Allah yolunda sadaka olarak vasiyet edeyim mi?' Resûlullah: 'Hayır!' buyurdu.

Sa'd: 'Öyleyse yarısını (1/2) bağışlayayım mı?' diye sordu. Resûlullah yine 'Hayır!' buyurdu. Sa'd: 'Peki üçte birini (1/3) vasiyet edeyim mi?' deyince, Sevgili Peygamberimiz İslam miras ve vasiyet hukukunun temel kuralı olan şu cevabı verdi: 'Üçte bir olabilir; aslında üçte bir de çoktur! Ey Sa'd, senin mirasçılarını (evlatlarını) zengin olarak geride bırakman, onları insanlara avuç açacak derecede fakir ve muhtaç bırakmandan çok daha hayırlıdır! Bil ki sen Allah rızasını arayarak ne harcarsan, hatta eşinin ağzına koyduğun bir lokmadan bile mutlaka sevap kazanırsın!' (Buhârî, Vesâyâ, 2).

Bu hadise; hayır ve infak yaparken bile sünnetin koyduğu dengeyi aşmamak ve aile fertlerinin hakkını korumak gerektiğini en güzel şekilde ortaya koymaktadır.

Dört hafta boyunca işlediğimiz 'Peygamberimize İtaat' ünitesi bize göstermiştir ki; Hz. Muhammed'e (s.a.v.) itaat etmek doğrudan Allah'a itaat etmektir (Nisâ, 4/80) ve Allah'ın sevgisini kazanmanın tek yolu Peygamberimizin sünnetine uymaktır (Âl-i İmrân, 3/31).

Sünnetten yüz çevirmek insanı ya dini tamamen kuralsızlaştıran bir boşluğa ya da nefsi helak eden bid'at ve aşırılıklara sürükler.

Hz. Ümmü Seleme (r.a.) ve Hz. Sa'd b. Ebî Vakkâs (r.a.) gibi öncü sahabilerin hayatlarında gördüğümüz sarsılmaz sadakat, itidal ve sünnet bilinci, bugün biz gençlerin de hayat pusulası olmalıdır.