Hükümlerine Göre İbadetler: Hüküm Basamakları, Edâ ve Kaza, Kolaylık İlkesi ve Hükümlerden Çıkarım Yapma

Geçen hafta öğrendiğimiz farz, vacip ve sünnet, dinimizin yapılmasını istediği davranışların hükümleriydi. Ancak dinî hükümler yalnızca bunlardan ibaret değildir. Dinimiz bazı davranışları serbest bırakmış, bazılarından ise uzak durmamızı istemiştir. Bütün bu hükümleri bir merdivenin basamakları gibi düşünebiliriz: Merdivenin bir ucunda kesin olarak yapılması gereken farz, diğer ucunda ise kesin olarak yasaklanan haram bulunur.

Yapılması istenenler bağlayıcılık sırasıyla farz, vacip, sünnet ve müstehap (mendup) şeklinde sıralanır. Müstehap; yapılması güzel görülen, sevap kazandıran ama terk edilmesi kınanmayan davranışlardır. Örneğin abdest alırken kıbleye yönelmek, yemeğe sağ elle başlamak ve güzel koku sürünmek müstehap kabul edilir. Ortada yer alan mübah, yapılıp yapılmaması kişinin tercihine bırakılan davranıştır: Yemek yemek, uyumak, gezmek, oyun oynamak ve spor yapmak mübahtır. Mübah bir iş, iyi bir niyetle yapıldığında sevaba dönüşebilir; örneğin ibadete güç toplamak için dinlenmek gibi.

Kaçınılması istenenler ise mekruh ve haramdır. Mekruh, dinimizin hoş görmediği ve yapılmamasını istediği davranıştır; namazda gereksiz yere etrafa bakmak, esnemeyi bastırmamak ve oruçluyken bir yiyeceği tadıp tükürmek mekruhtur. Haram ise Allah'ın kesin olarak yasakladığı davranışlardır: Yalan söylemek, hırsızlık yapmak, içki içmek, kumar oynamak, gıybet etmek ve başkasının hakkını yemek haramdır. Haramdan uzak duran kişi de tıpkı farzı yerine getiren kişi gibi Allah'a karşı kulluk görevini yapmış ve sevap kazanmış olur.

Belirli bir vakte bağlı olan ibadetler için iki önemli kavram vardır: Edâ, bir ibadeti kendi vakti içinde yerine getirmektir; kaza ise vaktinde yapılamayan bir ibadeti vakti geçtikten sonra yerine getirmektir. Örneğin öğle namazını öğle vakti içinde kılan kişi namazını edâ etmiş olur. Uyuyakaldığı için sabah namazını kaçıran kişi ise uyandığında bu namazı kaza eder. Kur'an-ı Kerim'de «Namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır.» (Nisâ suresi, 103. ayet) buyrulur. Bu ayet, namazı vaktinde kılmanın önemini gösterir.

Bir ibadetin kaza edilip edilmeyeceği, onun hükmüyle doğrudan ilişkilidir. Farz ve vacip ibadetler kişinin sorumluluğunda olan borçlar gibidir; bu nedenle vaktinde yapılamadıklarında kaza edilmeleri gerekir. Beş vakit namazın farzları, vitir namazı, ramazan orucu, adak orucu ve başlanıp bozulan nafile oruç kaza edilir. Ramazan ayında hastalık veya yolculuk sebebiyle tutulamayan oruçlar da ramazandan sonra gün gün kaza edilir.

Sünnet ibadetler ise kişiye borç yüklemediği için vakti geçince kaza edilmez. Buna tek önemli istisna sabah namazının sünnetidir: Sabah namazı kaçırılırsa, aynı gün öğle vakti girmeden önce farzıyla birlikte sünneti de kaza edilir. Bayram namazları belirli bir vakitte cemaatle kılınan namazlar olduğu için kaçırıldığında kaza edilmez. Cuma namazını kaçıran kişi ise cumayı kaza etmez; onun yerine o günün öğle namazını kılar. Kaza namazları, güneşin doğuşu, tam tepe noktası ve batışı gibi namaz kılınması mekruh olan kerahat vakitlerinde kılınmaz.

Dinimiz, ibadetleri insanın gücünü ve durumunu gözeterek düzenlemiştir. Kur'an-ı Kerim'de «Allah hiç kimseye gücünün yetmediği bir şeyi yüklemez.» (Bakara suresi, 286. ayet) ve «Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez.» (Bakara suresi, 185. ayet) buyrulur. Sevgili Peygamberimiz de (sav) «Kolaylaştırınız, zorlaştırmayınız; müjdeleyiniz, nefret ettirmeyiniz.» (Buhârî, İlim, 11) buyurmuştur. Bu ayet ve hadisler ibadetlerin hükümlerini anlamada temel bir ilkeyi gösterir: Dinde kolaylık esastır.

Bir ibadetin normal şartlarda nasıl yapılması gerektiğini bildiren asıl hükme azimet denir; örneğin farz namazı ayakta kılmak, abdesti su ile almak ve ramazan orucunu ramazan ayında tutmak azimettir. Hastalık, yolculuk, aşırı yaşlılık gibi bir mazeret durumunda tanınan kolaylığa ise ruhsat denir. Ayakta duramayan hasta namazını oturarak, oturamayan ise yatarak ve başıyla işaret ederek kılar. Su bulamayan ya da suyu kullanması sağlığına zarar verecek olan kişi teyemmüm ederek namazını kılar.

Oruçta da benzer kolaylıklar vardır: Hasta ve yolcu olan kişi ramazanda orucunu tutmayabilir; ancak iyileşince veya yolculuktan dönünce tutamadığı günleri kaza eder (Bakara suresi, 184. ayet). İyileşmesi umulmayan hastalar ile çok yaşlı kişiler oruç tutamazlarsa her gün için bir yoksulu doyuracak kadar fidye verirler. Yolculuğa çıkan kişi dört rekâtlı farz namazları iki rekât olarak kılar. Zekâtın yalnızca belirli miktarda (nisap) mala sahip olanlara, haccın ise yol ve imkân bulabilenlere farz olması (Âl-i İmrân suresi, 97. ayet) da ibadetlerin güce göre düzenlendiğini gösterir. Bu kolaylıklar farzı ortadan kaldırmaz; ibadetin yapılma biçimini veya zamanını kişinin durumuna uygun hâle getirir.

İbadetlerin hükümlerini doğru karşılaştırmak için belli bir sırayı izlemek işimizi kolaylaştırır. Birinci adım, karşılaştırılacak hükümlerin özelliklerini belirlemektir. Bunun için dört ölçüt kullanılabilir: 1) Hangi delile dayandığı, 2) Yapanın ve terk edenin durumu, 3) Vaktinde yapılamazsa kaza edilip edilmediği, 4) Namazın içinde unutulduğunda ne sonuç doğurduğu. Bu ölçütlerle her hükmün bir «kimlik kartı» çıkarılır.

İkinci adımda benzerlikler ortaya konur. Farz, vacip ve sünnet ibadetlerin hepsi Allah rızası için yapılır, niyetle başlar ve yapanına sevap kazandırır. Farz ile vacip ise birbirine en çok benzeyen iki hükümdür: İkisinin de mazeretsiz terk edilmesi günahtır ve ikisi de kaza edilir. Üçüncü adımda farklılıklar bulunur: Farz kesin ve açık delile dayanır, vacip farz kadar kesin olmayan güçlü bir delile, sünnet ise Peygamberimizin örnek uygulamasına dayanır. Bir farzın dinî bir emir olduğunu inkâr etmek imana zarar verirken, vacip ve sünnette inkâr bu derecede değerlendirilmez. Sünnetin terki günah değildir ve sünnet kaza edilmez.

Dördüncü adımda özellikler arasında ilişki kurulur. Örneğin «delil ne kadar kesinse sorumluluk o kadar ağırdır» ilişkisi fark edilir: En kesin delile dayanan farzın terki en ağır sonucu doğurur, namaz içinde terk edilirse namazı bozar; vacip unutulursa sehiv secdesiyle telafi edilir; sünnetin unutulması namaza zarar vermez. Son adım olan çıkarım ise bu ilişkilerden genel bir sonuca ulaşmaktır: «Bir ibadetin hükmünü bilen kişi, o ibadeti yapmadığında veya eksik yaptığında ne yapacağını da bilir.»

Hükümleri karşılaştırırken dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta şudur: Bir ibadetin kendisi farz olsa bile içindeki her davranış farz değildir. Namazda bunu daha önce görmüştük; rükû farz, ilk oturuş vacip, Sübhâneke duası ise sünnetti. Aynı durum abdest, oruç ve hac gibi ibadetlerde de geçerlidir. Bu ayrımı bilmek, bir ibadetin hangi bölümünün eksik kalması durumunda ibadetin geçersiz olacağını, hangisinin ise yalnızca sevabı azaltacağını anlamamızı sağlar.

Abdestte yüzü yıkamak, kolları dirseklerle birlikte yıkamak, başın dörtte birini meshetmek ve ayakları topuklarla birlikte yıkamak farzdır (Mâide suresi, 6. ayet). Abdeste niyet etmek, besmele çekmek, elleri bileklere kadar yıkamak, ağza ve buruna su vermek, dişleri temizlemek, organları üçer kez yıkamak, kulakları meshetmek ve organları sırayla ara vermeden yıkamak ise sünnettir. Farzlardan biri eksik kalırsa abdest geçerli olmaz; bir sünnet eksik kalırsa abdest geçerlidir ama sevabı eksik olur. Suyu gereğinden fazla ve israf ederek kullanmak ise mekruhtur.

Oruçta imsak vaktinden iftar vaktine kadar yemekten, içmekten ve orucu bozan şeylerden uzak durmak farzdır. Sahura kalkmak ve iftar vakti girince iftarı geciktirmemek sünnettir. Oruçluyken bir yiyeceği gereksiz yere tadıp tükürmek mekruhtur. Hacda ise ihrama girmek, Arafat'ta vakfe yapmak ve ziyaret tavafı farzdır; Müzdelife'de vakfe, Safa ile Merve arasında sa'y yapmak, şeytan taşlamak ve veda tavafı vaciptir; Mekke'ye varınca yapılan kudüm tavafı ise sünnettir. Görüldüğü gibi büyük ibadetler, farklı hükümlerin uyum içinde bir araya geldiği bütünlerdir.

Öğrendiğimiz bütün benzerlik ve farklılıklar bizi bazı önemli sonuçlara götürür. İlk çıkarım öncelikle ilgilidir: İbadet hayatında önce farz ve vacipler yerine getirilmeli, haramlardan kesinlikle uzak durulmalıdır. Bir hadis-i kudside Yüce Allah şöyle buyurur: «Kulum bana, kendisine farz kıldığım şeylerden daha sevimli bir şeyle yaklaşamaz. Kulum bana nafile ibadetlerle yaklaşmaya devam eder, sonunda onu severim.» (Buhârî, Rikak, 38). Bu hadis hem farzların önceliğini hem de nafilelerin kulu Allah'a yaklaştırdığını gösterir.

İkinci çıkarım dengeyle ilgilidir: Sünnetin terki günah değildir; ancak bu durum sünnetleri hafife almak için bahane olmamalıdır. Sünnetler farzları korur ve tamamlar. Öte yandan kişi, gücünü aşan nafilelerle kendini yorup farzlarını aksatmamalıdır. Peygamberimiz (sav) «Amellerin Allah katında en sevimlisi, az da olsa devamlı olanıdır.» (Buhârî, Rikak, 18) buyurarak süreklilik ilkesini öğretmiştir. Her gün düzenli kılınan birkaç rekât sünnet, ara sıra yapılan yorucu bir ibadetten daha değerlidir.

Üçüncü çıkarım, ibadetin hayatın her alanına yayıldığıdır: Mübah olan yemek, uyumak, ders çalışmak ve spor yapmak gibi işler güzel bir niyetle yapıldığında sevaba dönüşür. Mekruh ve haramlardan sakınmak da bir ibadettir; yalan söylememek, kul hakkı yememek ve kimseyi incitmemek, namaz ve oruç kadar dinimizin önem verdiği davranışlardır. Dördüncü çıkarım ise dinimizin kolaylık dini olduğudur: Mazereti olan kişi ruhsatlardan yararlanır, kaçırdığı farz ve vacipleri kaza eder ve ibadetlerinden uzaklaşmaz.