Allah’ın Güzel İsimleri: Rakîb, Şekûr ve Hamîd İsimlerinin Anlamı, Metinlerde Tespiti ve Alanlarına Göre Etiketlenmesi

Bir insanı tanımak istediğimizde önce adını, sonra özelliklerini öğreniriz. Yüce Allah da kendisini bize Kur'an-ı Kerim'de birçok güzel isimle tanıtmıştır. Allah'ın bu isimlerine Esmâ-i Hüsnâ, yani en güzel isimler denir. Kur'an-ı Kerim'de «En güzel isimler Allah'ındır. O hâlde O'na bu isimlerle dua edin.» (Âraf suresi, 180. ayet) buyrulur. Haşr suresinin son ayetlerinde de Allah'ın pek çok ismi art arda sayılır ve «En güzel isimler O'nundur.» (Haşr suresi, 24. ayet) denir.

Sevgili Peygamberimiz (sav) de «Allah'ın doksan dokuz ismi vardır. Kim onları sayarsa (öğrenip anlamını kavrar ve gereğince yaşarsa) cennete girer.» (Buhârî, Tevhîd, 12; Müslim, Zikir, 5) buyurmuştur. Bu hadis, Allah'ın isimlerini yalnızca ezberlemenin değil, anlamını kavrayıp hayata yansıtmanın önemini gösterir. Âlimler, Allah'ın isimlerinin doksan dokuzla sınırlı olmadığını, bu sayının en çok bilinen ve en faziletli isimleri anlattığını belirtmişlerdir.

Allah'ın her ismi O'nun bir yönünü bize tanıtır. Rahman ismi O'nun merhametini, Alîm ismi her şeyi bildiğini, Hâlık ismi yaratıcı olduğunu anlatır. Bu hafta tanıyacağımız Rakîb, Şekûr ve Hamîd isimleri ise Allah'ın bizi her an gözettiğini, iyiliklerimizi karşılıksız bırakmadığını ve her türlü övgüye layık olduğunu bildirir. Allah'ın isimlerini öğrenmek ibadet hayatımızla da doğrudan ilgilidir: Namazda, duada ve zikirde Allah'ı bu isimlerle anarız. Unutmamalıyız ki insanlar da gözetebilir, teşekkür edebilir ya da övülebilir; ancak insanlardaki bu özellikler sınırlı ve eksiktir. Allah'ın isimlerinin anlattığı özellikler ise sınırsız ve kusursuzdur.

Rakîb, her şeyi gözetleyen, her an kontrol altında tutan, koruyup kollayan ve hiçbir şeyi gözetiminin dışında bırakmayan demektir. Allah, kullarının yaptıklarını, söylediklerini ve hatta kalplerinden geçenleri bilir; O'ndan hiçbir şey gizli kalmaz. Kur'an-ı Kerim'de «Ey insanlar! Sizi tek bir nefisten yaratan Rabbinizden sakının... Allah'tan ve akrabalık bağlarını koparmaktan sakının. Şüphesiz Allah sizin üzerinizde gözetleyicidir.» (Nisâ suresi, 1. ayet) buyrulur. Ahzâb suresinin 52. ayeti de «Allah her şeyi gözetleyendir.» cümlesiyle sona erer.

Rakîb isminin bir yönü gözetmek, diğer yönü ise korumaktır. Bir anne çocuğunu tehlikelerden korumak için nasıl gözünü ondan ayırmazsa, Allah da yarattıklarını her an korur ve gözetir. Ancak insanın gözetimi uyku, yorgunluk ve unutkanlıkla kesintiye uğrar; Allah'ın gözetimi ise hiç kesilmez. Âyetü'l-Kürsî'de «O'nu ne uyuklama ne de uyku tutar.» (Bakara suresi, 255. ayet) buyrulur. Rakîb ismi, Allah'ın her şeyi bilen Alîm, her şeyi gören Basîr, her şeyi işiten Semî ve koruyan Hafîz isimleriyle yakından ilişkilidir.

Rakîb ismini bilen mümin, Allah'ın kendisini her an gördüğünün bilincinde yaşar. Bu bilince murakabe denir. Peygamberimiz (sav) ihsanı «Allah'ı görüyormuşsun gibi ibadet etmendir; sen O'nu görmesen de O seni görür.» (Buhârî, Îmân, 37; Müslim, Îmân, 1) diye tarif etmiştir. Hz. Ömer döneminde yaşandığı rivayet edilen bir olayda, annesi süte su katmasını isteyen bir kız «Halife Ömer bizi görmüyor ama Ömer'in Rabbi görüyor.» diyerek bunu reddetmiştir. Kimsenin görmediği bir yerde kopya çekmemek, bulduğu parayı sahibine ulaştırmak ve gizlice de olsa kimseyi incitmemek, Rakîb isminin hayatımıza yansımasıdır.

Şekûr, kullarının yaptığı az iyiliğe bile çok karşılık veren, hiçbir iyiliği boşa çıkarmayan, şükredenleri mükâfatlandıran demektir. Kur'an-ı Kerim'de cennete giren müminlerin «Hamd, bizden üzüntüyü gideren Allah'a mahsustur. Şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayan, şükrün karşılığını verendir.» (Fâtır suresi, 34. ayet) diyecekleri bildirilir. Başka bir ayette ise «Eğer Allah'a güzel bir borç verirseniz, O bunu sizin için kat kat artırır ve sizi bağışlar. Allah şükrün karşılığını verendir, halîmdir.» (Teğâbün suresi, 17. ayet) buyrulur. Bu ayetlerde Şekûr ismi bağışlayıcı anlamındaki Gafûr ve yumuşak davranan anlamındaki Halîm isimleriyle birlikte geçer.

Allah'ın Şekûr oluşu, iyiliklere verdiği karşılığın iyiliğin kendisinden çok daha büyük olmasıdır. Kur'an-ı Kerim'de «Kim bir iyilik getirirse ona bunun on katı vardır.» (En'âm suresi, 160. ayet) buyrulur. Peygamberimiz (sav) de susuzluktan nemli toprağı yalayan bir köpeğe ayakkabısıyla kuyudan su çıkarıp içiren bir adamı anlatmış ve «Allah onun bu davranışına karşılık verdi ve onu bağışladı.» buyurmuştur (Buhârî, Vudû, 33; Müslim, Selâm, 153). Bir hayvana verilen bir miktar su, Şekûr olan Allah katında bağışlanmaya vesile olmuştur. Bu da hiçbir iyiliği küçük görmememiz gerektiğini gösterir.

Şekûr Allah'ın ismidir; şükür ise kulun görevidir. Şükür, nimetin Allah'tan geldiğini bilmek ve bu nimeti O'nun rızasına uygun kullanmaktır. Allah «Eğer şükrederseniz elbette size nimetimi artırırım.» (İbrâhîm suresi, 7. ayet) ve «Beni anın ki ben de sizi anayım. Bana şükredin, nankörlük etmeyin.» (Bakara suresi, 152. ayet) buyurur. Şükür kalple, dille ve davranışla yapılır. Peygamberimiz geceleri ayakları şişinceye kadar namaz kılar, bunun sebebi sorulunca «Şükreden bir kul olmayayım mı?» derdi (Buhârî, Teheccüd, 6; Müslim, Münâfikîn, 79). Ayrıca «İnsanlara teşekkür etmeyen Allah'a da şükretmiş olmaz.» (Tirmizî, Birr, 35) buyurarak bize iyilik edenlere teşekkür etmeyi öğretmiştir.

Hamîd, her türlü övgüye ve hamde layık olan, yaptığı her iş övülmeye değer olan, kimsenin övgüsüne muhtaç olmayan demektir. Kur'an-ı Kerim'in ilk suresi olan Fâtiha «Hamd, âlemlerin Rabbi Allah'a mahsustur.» (Fâtiha suresi, 2. ayet) cümlesiyle başlar. Bu ayet, evrendeki bütün güzelliklerin ve övgüye değer her şeyin gerçek sahibinin Allah olduğunu bildirir. Bir ayette de «Ey insanlar! Siz Allah'a muhtaçsınız. Allah ise her bakımdan zengindir, övülmeye layıktır.» (Fâtır suresi, 15. ayet) buyrulur.

Hamîd ismi Kur'an-ı Kerim'de çoğu zaman Ganî (hiçbir şeye muhtaç olmayan, zengin) ismiyle birlikte geçer. Hz. Musa kavmine «Siz ve yeryüzündekilerin hepsi inkâr etseniz de Allah hiçbir şeye muhtaç değildir, övülmeye layıktır.» (İbrâhîm suresi, 8. ayet) demiştir. Bu ikili, önemli bir gerçeği anlatır: Allah'ın bizim övgümüze ihtiyacı yoktur; biz O'nu övmesek de O övgüye layıktır. Hamd ettiğimizde kazanan biz oluruz. Lokman suresinde de «Kim şükrederse ancak kendisi için şükretmiş olur. Kim de nankörlük ederse bilsin ki Allah zengindir, övgüye layıktır.» (Lokman suresi, 12. ayet) buyrulur.

Hamd ile şükür birbirine yakın ama aynı olmayan kavramlardır. Şükür genellikle bir nimete karşılık yapılır; hamd ise hem nimetler için hem de Allah'ın kusursuz isim ve sıfatları için yapılır. Yani Allah bize bir nimet vermese bile yüceliği sebebiyle övgüye layıktır. Peygamberimiz (sav) «Elhamdülillah sözü mizanı (amel terazisini) doldurur.» (Müslim, Tahâret, 1) ve «Allah, yediği her lokma ve içtiği her yudum için kendisine hamd eden kuldan razı olur.» (Müslim, Zikir, 89) buyurmuştur. Peygamberimizin isimleri olan Muhammed ve Ahmed de hamd ile aynı kökten gelir; Muhammed «çok övülmüş», Ahmed «Allah'ı en çok öven» anlamındadır.

Bir ayet, hadis ya da dua metninde Allah'ın güzel isimlerini bulmak için belli bir yol izlemek işimizi kolaylaştırır. Birinci adım, ismin kendisini aramaktır: Bazı meallerde isim olduğu gibi (Rakîb, Şekûr, Hamîd) yazılır. İkinci adım, ismin anlamını veren ipucu kelimeleri aramaktır. Meallerde Rakîb çoğunlukla «gözetleyici, gözetleyen», Şekûr «şükrün karşılığını veren», Hamîd ise «övgüye layık, övülmeye layık» şeklinde çevrilir. Üçüncü adım, isme eşlik eden diğer isimlere bakmaktır: Şekûr ismi genellikle Gafûr veya Halîm ile, Hamîd ismi ise Ganî veya Mecîd ile birlikte gelir. Dördüncü adım ise bulduğumuz ismin kaynağını sure ve ayet numarasıyla yazmaktır.

Ayetlerde Allah'ın isimleri çoğu zaman ayetin sonunda yer alır ve ayetin anlattığı konuyla bağlantılıdır. Örneğin Nisâ suresinin 1. ayetinde akrabalık haklarını çiğnememek emredildikten sonra Allah'ın gözetleyici (Rakîb) olduğu hatırlatılır; böylece kimse görmese bile bu haklara saygı gösterilmesi gerektiği vurgulanır. Teğâbün suresinin 17. ayetinde Allah yolunda harcama yapmaya teşvik edildikten sonra Allah'ın şükrün karşılığını veren (Şekûr) olduğu bildirilir; harcanan malın karşılıksız kalmayacağı müjdelenir. Lokman suresinin 12. ayetinde ise şükür ve nankörlükten söz edildikten sonra Allah'ın zengin ve övgüye layık (Ganî, Hamîd) olduğu belirtilir.

Bu isimlerin İslam'daki önemi yalnızca ayetlerle sınırlı değildir. Müslümanlar günlük ibadet ve zikirlerinde bu isimleri sürekli anar. Namaz sonrası tesbihatta 33 kez «Elhamdülillah» denir; Salli-Barik dualarında «İnneke hamîdun mecîd» okunur. Ayrıca Müslüman toplumlarda bu isimlerin kökünden türeyen isimler çocuklara verilmiştir: Hamdi, Hamit, Abdülhamit, Mahmut gibi isimler hamd kökünden, Şükrü ve Şükran gibi isimler şükür kökünden gelir. Abdülhamit, «Hamîd olan Allah'ın kulu» anlamına gelir. Bu durum, Allah'ın güzel isimlerinin Müslümanların kültürüne ve gündelik diline ne kadar derinden yerleştiğini gösterir.

Allah'ın güzel isimlerini daha kolay anlamak ve hatırlamak için onları ilişkili oldukları alana göre gruplandırabiliriz. Bu işleme etiketleme denir. Etiket, ismin anlamının en çok hangi konuyla bağlantılı olduğunu gösteren kısa bir başlıktır. Rakîb ismi, Allah'ın her şeyi görmesi ve bilmesiyle ilgili olduğu için bilme ve gözetme alanına yerleştirilir; bu alanda Alîm, Basîr, Semî ve Hafîz isimleri de bulunur. Şekûr ismi, Allah'ın kullarına lütfetmesi ve iyiliklere karşılık vermesiyle ilgili olduğu için ikram ve karşılık verme alanına girer; Rahîm, Kerîm ve Gafûr isimleri de bu alanla ilişkilidir. Hamîd ismi ise Allah'ın kusursuzluğu ve övgüye layık oluşuyla ilgili olduğundan övgü ve yücelik alanında yer alır; Ganî ve Mecîd isimleri de bu alanla bağlantılıdır.

Etiketleme yaparken bir ismin birden fazla alanla ilişkili olabileceğini unutmamalıyız. Örneğin Rakîb ismi gözetme anlamının yanında korumayı da içerdiği için koruma alanıyla da ilişkilendirilebilir. Şekûr ismi bağışlamayla birlikte geçtiğinden af ve merhamet alanına da yakındır. Etiketler isimleri kesin sınırlarla ayırmak için değil, anlamlarını düzenli biçimde kavramamıza yardım etmek için kullanılır. Bu yöntemle karşılaştığımız yeni bir ismi de anlamına bakarak uygun etikete yerleştirebiliriz.

Allah'ın güzel isimlerini öğrenmenin en önemli sonucu, bu isimlerin davranışlarımıza yansımasıdır. Rakîb ismini bilen kişi murakabe bilinciyle yaşar; yalnızken de dürüst olur, emanete hıyanet etmez. Şekûr ismini bilen kişi hiçbir iyiliği küçük görmez, nimetlere şükreder ve kendisine iyilik edenlere teşekkür eder. Hamîd ismini bilen kişi her durumda Allah'a hamd eder ve övgüye değer işler yapmaya çalışır. Peygamberimiz (sav) «Müminin durumu ne hoştur! Her işi onun için hayırlıdır. Ona bir sevinç ulaşırsa şükreder, bu onun için hayır olur; bir sıkıntı dokunursa sabreder, bu da onun için hayır olur.» (Müslim, Zühd, 64) buyurmuştur. Böylece Allah'ın isimlerini tanımak, ibadet hayatımızı ve ahlakımızı güzelleştirir.