Peygamberimizin Yanında Yetişen Gençler: Doğruluk, Emanet, Edep, Vefa ve Kanaat Örnekleri

Müşahede, bir olayı ya da davranışı dikkatle gözlemleyip üzerinde düşünmek ve ondan ders çıkarmak demektir. Asrısaadet gençleri Peygamberimizin (sav) ahlakını yalnız dinleyerek değil, onu yakından görerek öğrenmişlerdir. Yüce Allah, Peygamberimizi “Şüphesiz sen yüce bir ahlak üzerindesin.” (Kalem suresi, 4. ayet) diye övmüş; “Andolsun, Resulullah'ta sizin için Allah'a ve ahiret gününe kavuşmayı umanlar ve Allah'ı çok ananlar için güzel bir örnek vardır.” (Ahzâb suresi, 21. ayet) buyurmuştur. Peygamberimizin yanında yetişen gençler bu güzel örneği gözlemleyerek kendi karakterlerini inşa etmişlerdir.

Bu hafta biz de aynı yolu izleyeceğiz. Önce bir genç sahabinin davranışında neyi merak ettiğimizi belirleyeceğiz: “Enes bin Mâlik annesine neden söylemedi?” gibi. Ardından sorular soracağız: Bu olay ne zaman yaşandı, kimler vardı, genç sahabi neden böyle davrandı? Sonra olayı ayetler, hadisler ve siyer bilgileri ışığında inceleyeceğiz. En sonunda da “Bu davranıştan hangi ahlaki değeri öğrendim, ben bugün bunu nasıl yaşayabilirim?” sorusuna cevap vererek bir çıkarım yapacağız.

Unutmayalım ki genç sahabiler kusursuz insanlar değildi; onlar da öğrenen, soran, zaman zaman hata yapıp düzelten gençlerdi. Onları değerli kılan şey, Peygamberimizin rehberliğiyle her gün biraz daha güzel ahlaka yaklaşmalarıydı. Bu yüzden onların davranışlarını incelemek, bizim için ulaşılmaz bir hayranlık değil, uygulanabilir bir yol haritası sunar.

Mekke'nin ilk yıllarında Abdullah bin Mes'ûd henüz genç bir çobandı ve müşriklerin ileri gelenlerinden Ukbe bin Ebû Muayt'ın koyunlarını güdüyordu. Rivayete göre bir gün Peygamberimiz (sav) ve Hz. Ebû Bekir yanına gelerek ondan süt istediler. Genç Abdullah, “Ben emanetçiyim; bu koyunlar bana emanet edildi.” diyerek sahibinin izni olmadan süt veremeyeceğini söyledi. Karşısındakiler Mekke'nin saygın insanlarıydı ve kimse görmeyecekti; buna rağmen o, kendisine güvenilen malı korudu. Peygamberimiz bu tavrı azarlamadı, aksine takdir etti; daha sonra Müslüman olan Abdullah'a “Sen eğitilmeye yatkın bir gençsin.” diyerek iltifat etti. Abdullah bin Mes'ûd ilerleyen yıllarda Kur'an'ı en güzel okuyan ve öğreten sahabilerden biri olmuştur.

Emanete bağlılığın bir diğer güzel örneğini Hz. Ali sergilemiştir. Mekkeli müşrikler, Peygamberimize inanmadıkları hâlde onun dürüstlüğüne güvenir, değerli eşyalarını ona emanet ederlerdi; çünkü o gençliğinden beri el-Emîn (güvenilir) diye tanınıyordu. Hicret gecesi Peygamberimiz Hz. Ali'yi kendi yatağına yatırdı ve ona, yanında bulunan emanetleri sahiplerine geri vermesini tembihledi. Genç Ali, evin etrafı müşriklerle sarılıyken bu tehlikeli görevi kabul etti; sonraki günlerde emanetleri tek tek sahiplerine teslim ettikten sonra Medine'ye doğru yola çıkarak Kuba'da Peygamberimize kavuştu.

Bu iki olayı incelediğimizde önemli bir çıkarıma ulaşırız: Emanet, kimin olduğuna bakılmaksızın korunur. Koyunların sahibi de, emanetlerin sahipleri de Müslüman değildi; buna rağmen genç sahabiler onların hakkını titizlikle gözettiler. Kur'an-ı Kerim'de “Allah size, emanetleri ehline vermenizi emreder.” (Nisâ suresi, 58. ayet) buyrulur. Bugün bir arkadaşımızın ödünç verdiği kalemi, okulun bize teslim ettiği sırayı ya da ailemizin bize bıraktığı görevi korumak da aynı ahlakın devamıdır.

Enes bin Mâlik, annesi Ümmü Süleym tarafından Hicret'ten sonra Peygamberimizin (sav) hizmetine verilmiş, yaklaşık on yıl boyunca onun yanında bulunmuş genç bir sahabidir. İmam Müslim'in rivayet ettiğine göre Enes, bir gün arkadaşlarıyla oyun oynarken Peygamberimiz yanlarına geldi, çocuklara selam verdi ve Enes'i bir işe gönderdi. Enes bu yüzden eve geç kaldı. Annesi “Neden geciktin?” diye sorunca Enes, “Resulullah beni bir iş için gönderdi.” dedi. Annesi “Ne işiymiş?” diye sorduğunda ise “O bir sırdır.” cevabını verdi. Annesi de ona “Resulullah'ın sırrını sakın kimseye söyleme!” diyerek bu tutumunu destekledi.

Olayı inceleyelim: Enes küçük yaştaydı ve soru soran kişi kendi annesiydi; yani sırrı söylemesi için güçlü bir sebep vardı. Buna rağmen sözüne ve kendisine duyulan güvene sadık kaldı. Yıllar sonra öğrencisi Sâbit'e bu olayı anlatırken “Vallahi o sırrı birine söyleseydim sana söylerdim ey Sâbit.” diyerek onu ömür boyu sakladığını belirtmiştir. Bu tavır, sırrın da bir emanet olduğunu ve dili korumanın güzel ahlakın temel parçası olduğunu gösterir. Peygamberimiz de “Müslüman, elinden ve dilinden Müslümanların güvende olduğu kimsedir.” buyurmuştur (Buhârî).

Bu olaydan çıkaracağımız önemli bir ders daha vardır: Enes annesine yalan söylemedi, “Bir iş yoktu.” gibi bir bahane uydurmadı. Bir iş için gönderildiğini dürüstçe söyledi; yalnızca o işin ayrıntısını sakladı. Demek ki sır saklamak ile yalan söylemek aynı şey değildir. Günümüzde bir arkadaşımızın bize güvenerek anlattığı bir derdi başkalarına aktarmak, mesajlarının ekran görüntüsünü izinsiz paylaşmak ya da gruplarda yaymak, Enes'in koruduğu bu değere aykırıdır.

İmam Buhârî'nin rivayet ettiği bir olayda Peygamberimiz (sav) ashabına bir soru sordu: “Ağaçlar arasında yaprağını dökmeyen bir ağaç vardır ki Müslümanın örneğidir. Söyleyin bakalım, o hangi ağaçtır?” Orada bulunanlar çöl ağaçlarını saymaya başladılar. Mecliste bulunanların en küçüklerinden biri olan Abdullah bin Ömer, cevabın hurma ağacı olduğunu düşündü; fakat Hz. Ebû Bekir ve babası Hz. Ömer gibi büyük sahabilerin sustuğunu görünce söz almaktan utandı. Sonunda Peygamberimiz “O, hurma ağacıdır.” buyurdu. Abdullah bu durumu babasına anlattığında Hz. Ömer, “Keşke söyleseydin; bu benim için çok değerli olurdu.” dedi.

Bu olayı incelediğimizde iki güzel değeri birlikte görürüz. Birincisi, genç Abdullah'ın hayâ ve edebidir: Büyüklerin bulunduğu mecliste önce onlara söz hakkı tanımıştır. İkincisi ise Hz. Ömer'in tavrıdır: Bir babanın, oğlunun doğru bilgiyi uygun bir şekilde paylaşmasından mutlu olacağını göstermiştir. Buradan şu çıkarımı yapabiliriz: Edep, susmak demek değildir; sözü yerinde, zamanında ve saygı çerçevesinde söylemektir. Sınıfta parmak kaldırarak söz almak, öğretmenimizin sözünü kesmeden beklemek bu edebin günümüzdeki karşılığıdır.

Abdullah bin Abbas da ilim öğrenirken edebi hiç elden bırakmamıştır. Peygamberimizin vefatından sonra hadis öğrenmek için sahabilerin kapısına gider; öğrenmek istediği kişi dinleniyorsa onu uyandırmak yerine kapının önünde, rüzgârın savurduğu toza aldırmadan beklerdi. Ev sahibi çıkıp “Ey Resulullah'ın amcasının oğlu, haber gönderseydin ben gelirdim.” dediğinde, “Hayır, ilim öğrenmek için senin yanına gelmeye ben daha layığım.” cevabını verirdi (Dârimî). Peygamberimiz de bir gün terkisine aldığı İbn Abbas'a “Ey genç! Allah'ın emir ve yasaklarını gözet ki Allah da seni korusun.” diye öğüt vermişti (Tirmizî). Bu öğüdü kalbine yerleştiren İbn Abbas, büyük bir âlim olmasına rağmen alçak gönüllülüğünü hiç kaybetmemiştir.

Zeyd bin Hârise küçük bir çocukken kabilesine yapılan bir baskın sırasında esir alınmış ve Mekke'de köle olarak satılmıştı. Hz. Hatice'nin yeğeni Hakîm bin Hizâm onu satın alıp halasına hediye etti; Hz. Hatice de Zeyd'i, evlendikleri zaman Peygamberimize (sav) hediye etti. Peygamberimiz Zeyd'e bir köle gibi değil, kendi evladı gibi davrandı; onu korudu, sevgisini ve şefkatini esirgemedi. Bu olaylar henüz peygamberlik gelmeden önce yaşanmıştı.

Yıllar sonra Zeyd'in babası Hârise ve amcası onun Mekke'de olduğunu öğrendiler ve fidye ödeyerek oğullarını almak için geldiler. Peygamberimiz onlara fidye istemeden şöyle bir teklifte bulundu: “Zeyd'i çağıralım, seçimi ona bırakalım. Sizi seçerse fidyesiz alıp götürün; beni seçerse ben beni seçeni bırakmam.” Zeyd çağrıldığında babasını ve amcasını tanıdı; fakat kendisine gösterilen sevgiyi unutmayarak Peygamberimizin yanında kalmayı tercih etti. Babası şaşırınca Zeyd, bu insandan öyle bir iyilik ve şefkat gördüğünü, onu hiç kimseye tercih edemeyeceğini söyledi. Bunun üzerine Peygamberimiz Zeyd'i Kâbe'nin yanına götürerek hürriyetine kavuşturdu ve onu evlat edindiğini ilan etti. Bu durumu gören babası ve amcası da gönül rahatlığıyla memleketlerine döndüler.

Bu olayı incelediğimizde şu çıkarıma ulaşırız: Vefa, görülen iyiliği unutmamak ve sevgiye sadakatle karşılık vermektir. Zeyd, ailesini sevmediği için değil, kendisine gösterilen güzel muameleye karşılık vermek için bu tercihi yaptı. Peygamberimizin şefkati de bir genci, özgürlüğünden bile vazgeçebilecek kadar derin bir bağlılığa yöneltti. Zeyd daha sonra ilk Müslümanlardan biri oldu ve Mûte Savaşı'nda İslam ordusunun komutanı olarak şehit düştü. Geçen haftalarda tanıdığımız genç komutan Üsâme bin Zeyd'in babası olduğunu da hatırlayalım.

Peygamberimizin (sav) kızı Hz. Fâtıma, evinin bütün işlerini kendisi yapıyor, el değirmeninde un öğütmekten elleri nasır tutuyordu. Bir gün babasına gelip kendisine yardım edecek bir hizmetçi istemeyi düşündü. Peygamberimiz akşam onların evine geldi ve “Size istediğinizden daha hayırlısını öğreteyim mi? Yatağınıza girdiğinizde otuz üç kez Sübhânallah, otuz üç kez Elhamdülillah, otuz dört kez Allahu ekber deyin. Bu sizin için bir hizmetçiden daha hayırlıdır.” buyurdu (Buhârî, Müslim). Hz. Fâtıma bu öğüde gönül hoşnutluğuyla razı oldu. Bu olayda kanaat (elindekiyle yetinip şükretmek), sabır ve maddi isteklerden önce manevi güce önem verme ahlakını görürüz.

Genç sahabi Rebîa bin Kâ'b el-Eslemî, geceleri Peygamberimizin kapısında kalır, ona abdest suyunu ve ihtiyaçlarını getirirdi. Bir gün Peygamberimiz ona “Benden bir şey iste.” buyurdu. Rebîa dünyalık bir şey istemedi: “Cennette seninle beraber olmak istiyorum.” dedi. Peygamberimiz “Başka bir şey istemez misin?” diye sorunca “Yalnızca bunu istiyorum.” cevabını verdi. Bunun üzerine Peygamberimiz, “O hâlde çok secde ederek (namaz kılarak) bu konuda bana yardımcı ol.” buyurdu (Müslim). Bu olaydan, gençliğin yüksek hedeflere sahip olması gerektiği ve hedefe ulaşmak için kişinin kendi çabasının şart olduğu çıkarımını yaparız.

Câbir bin Abdullah ise babası Uhud'da şehit olduğunda genç yaşta kız kardeşlerinin sorumluluğunu üstlenmişti. Evlendiğinde Peygamberimiz eşinin kim olduğunu sordu. Câbir, kız kardeşlerine annelik yapabilecek, onların bakımını üstlenebilecek tecrübeli bir hanımla evlendiğini söyledi. Peygamberimiz bu düşünceli tercihini takdir ederek ona hayır duada bulundu (Buhârî). Câbir'in davranışı, gençliğin yalnızca kendi isteklerini düşünmek değil, aileye karşı sorumluluk taşımak olduğunu gösterir. Üç örneği birlikte düşündüğümüzde, genç sahabilerin dünyalık kolaylıklardan önce şükrü, ahireti ve ailelerinin iyiliğini gözettiğini görürüz.