Peygamberimizin Yanında Yetişen Gençler: Paylaşma, Hakka Saygı, Merhamet, Görev Bilinci ve Sözünde Durma Örnekleri

Geçen hafta müşahedenin dört basamağını, yani merak etme, soru sorma, inceleme ve çıkarım yapma aşamalarını öğrenmiştik. Bu hafta bir adım daha atıyoruz: Bir davranışı doğru anlamak için onu bağlamıyla okumak gerekir. Bağlam; olayın nerede ve ne zaman yaşandığı, orada kimlerin bulunduğu, davranışı yapan kişinin o anki durumu ve olayın nasıl sonuçlandığıdır. Örneğin bir gencin elindeki süt kâsesini başkalarına dağıtması ilk bakışta sıradan bir ikram gibi görünebilir. Fakat o gencin günlerdir aç olduğunu öğrendiğimizde aynı davranış büyük bir fedakârlığa dönüşür. İşte bağlam, davranışın gerçek değerini görmemizi sağlar.

İyi bir müşahede yaparken gözlem ile yorumu birbirinden ayırmak gerekir. Gözlem, rivayette anlatılan olaydır: Kim ne yaptı, ne söyledi? Yorum ise bizim bu olaydan çıkardığımız anlamdır: Bu davranış hangi ahlaki değeri gösteriyor? Bir olayı anlatırken ona kendimizden ayrıntılar eklememek, rivayete sadık kalmak da doğruluğun bir gereğidir. Bu yüzden olayları anlatırken mümkün olduğunca kaynağını da belirtiriz: Buhârî, Müslim, Tirmizî, Ebû Dâvûd gibi hadis kaynakları, Peygamberimizin ve sahabilerin hayatını öğrendiğimiz güvenilir eserlerdir.

Genç sahabilerin davranışlarını incelerken Peygamberimizin (sav) tavrına da mutlaka dikkat etmeliyiz; çünkü bu gençlerin ahlakı onun rehberliğiyle şekillenmiştir. Yüce Allah şöyle buyurur: “Allah'ın rahmeti sayesinde sen onlara yumuşak davrandın. Eğer kaba ve katı yürekli olsaydın, şüphesiz etrafından dağılıp giderlerdi.” (Âl-i İmrân suresi, 159. ayet). Peygamberimiz de “Ben ancak güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim.” buyurmuştur (Ahmed bin Hanbel, Müsned). Gençler bu yumuşak, sevgi dolu ortamda yetişti; hata yaptıklarında kırılmadan düzeltildiler, iyi davrandıklarında takdir gördüler. Bu hafta inceleyeceğimiz her olayda bu iki yönü, yani gencin davranışını ve Peygamberimizin ona rehberliğini birlikte göreceğiz.

Ebû Hüreyre, Hicret'in yedinci yılında Medine'ye gelerek Müslüman olmuş genç bir sahabidir. Mescid-i Nebevî'nin yanındaki Suffe'de kalmış, Peygamberimizin (sav) yanından ayrılmayarak en çok hadis rivayet eden sahabilerden biri olmuştur. Suffe'de kalanlar, Medine'de evi ve malı olmayan, vaktini ilim öğrenmeye ayıran gençlerdi. Ebû Hüreyre onları “İslam'ın misafirleri” diye anlatır. Bu gençler çoğu zaman yokluk içindeydi; bazen günlerce doyasıya yemek bulamazlardı.

İmam Buhârî'nin rivayet ettiğine göre Ebû Hüreyre bir gün açlıktan dayanamayacak hâle gelmiş, yol kenarında oturuyordu. Peygamberimiz yanından geçerken onun yüzündeki hâli anladı, tebessüm etti ve onu evine götürdü. Evde kendilerine hediye edilmiş bir kâse süt vardı. Peygamberimiz ona “Suffe ehline git, onları buraya çağır.” buyurdu. Ebû Hüreyre içinden “Bu süt Suffe ehline ne yeter ki? Ben bundan biraz içseydim güçlenirdim.” diye düşündü; ama emri hiç geciktirmeden yerine getirdi. Arkadaşları gelince Peygamberimiz kâseyi ona verdi ve onlara ikram etmesini istedi. Ebû Hüreyre kâseyi tek tek her birine uzattı; her biri doyuncaya kadar içti. Sonunda Peygamberimiz kâseyi aldı, gülümseyerek “Otur ve iç.” buyurdu. Ebû Hüreyre içti; Peygamberimiz “İç.” demeye devam etti. Sonunda Ebû Hüreyre, “Seni hak ile gönderene yemin ederim ki artık içecek yer bulamıyorum.” dedi. Peygamberimiz de Allah'a hamdedip besmele çekerek kalan sütü en son kendisi içti.

Olayı bağlamıyla incelediğimizde Ebû Hüreyre'nin davranışının değeri ortaya çıkar: O, açlığına rağmen sütü önce arkadaşlarına dağıttı ve sırasını sabırla bekledi. Kendisi ihtiyaç içindeyken başkasını kendine tercih etmeye îsâr denir. Kur'an-ı Kerim'de Medineli Müslümanlar övülürken “Kendileri ihtiyaç içinde olsalar bile onları kendilerine tercih ederler.” (Haşr suresi, 9. ayet) buyrulur. Peygamberimiz de “Sizden biriniz, kendisi için istediğini kardeşi için de istemedikçe gerçek anlamda iman etmiş olmaz.” buyurmuştur (Buhârî). Bu olaydan şu çıkarımı yaparız: Paylaşmak, malın azlığına rağmen bereket getirir; ikram eden, sırasını en sona bırakmayı bilir. Teneffüste beslenmemizi arkadaşımızla bölüşmek, sırada beklerken başkasına öncelik vermek bu ahlakın günümüzdeki karşılıklarıdır.

Sehl bin Sa'd'ın anlattığına göre bir gün Peygamberimize (sav) içecek bir şey getirildi. Peygamberimiz ondan içti. O sırada sağ tarafında bir genç, sol tarafında ise yaşça büyük sahabiler oturuyordu. Peygamberimiz gence dönerek “Bunu şu büyüklere vermem için bana izin verir misin?” diye sordu. Genç, “Hayır, vallahi ey Allah'ın Resulü! Senden gelecek payımı kimseye tercih etmem.” dedi. Bunun üzerine Peygamberimiz kabı onun eline verdi (Buhârî, Müslim). Bazı rivayetlerde bu gencin Abdullah bin Abbas olduğu bildirilmektedir.

Bu olayı incelerken önce bağlamı hatırlayalım: Peygamberimiz ikramda ve güzel işlerde sağdan başlamayı sünnet olarak göstermişti. Enes bin Mâlik'in anlattığı başka bir olayda da Peygamberimiz süt içtikten sonra kabı solundaki Hz. Ebû Bekir'e değil, sağındaki bir bedeviye vermiş ve “Sağdakiler, sağdakiler!” buyurmuştur (Buhârî). Yani sıra gencindi. Büyüklere öncelik vermek de güzel bir davranıştır; ancak Peygamberimiz gencin hakkını onun rızası olmadan başkasına vermedi, önce izin istedi. Genç ise sert ya da saygısız bir dil kullanmadı; tercihini Peygamberimize duyduğu sevgiye dayandırdı. Onun için mesele bir yudum içecek değil, Peygamberimizin elinden gelen bereketli paydı. Peygamberimiz de gencin kararına saygı gösterdi.

Bu olaydan önemli çıkarımlar yaparız: Hak, yaşa ve makama göre değişmez; küçüklerin de hakkı gözetilir. Bir kimse hakkından gönül rızasıyla vazgeçerse bu bir fazilettir; fakat kimsenin hakkı zorla ya da utandırılarak elinden alınmaz. Kur'an-ı Kerim'de “Adaletli olun; bu, takvaya daha yakındır.” (Mâide suresi, 8. ayet) buyrulur. Bugün oyun oynarken sırası gelen arkadaşımızı atlamamak, küçük kardeşimizin payını onun izni olmadan almamak, sınıfta görev dağıtımında herkese eşit davranmak bu adalet anlayışının uygulamalarıdır. Ayrıca bu olay bize, isteğimizi dile getirirken bile edepli bir dil kullanmamız gerektiğini hatırlatır.

Abdullah bin Mes'ûd şöyle anlatır: Bir yolculukta Peygamberimizle (sav) birlikteydik. O bir ihtiyacı için yanımızdan ayrıldığında iki yavrusu olan bir kuş gördük ve yavrularını aldık. Anne kuş gelip başımızın üzerinde kanat çırpmaya başladı. Peygamberimiz geldiğinde bu durumu görünce “Kim bu kuşu yavrularından ayırarak üzdü? Yavrularını ona geri verin!” buyurdu. Ardından yakılmış bir karınca yuvası gördü ve “Bunu kim yaktı?” diye sordu. “Biz yaktık.” dediklerinde, ateşle cezalandırmanın ancak ateşin Rabbine yakışacağını bildirdi (Ebû Dâvûd). Bu olayda yanındaki gençler, oyun gibi görünen bir davranışın bir canlıya acı verebileceğini öğrendiler.

Merhametin bir başka güzel örneği, Enes bin Mâlik'in küçük kardeşi Ebû Umeyr ile ilgilidir. Ebû Umeyr'in çok sevdiği küçük bir serçesi vardı ve kuş bir gün öldü. Çocuk buna çok üzüldü. Peygamberimiz onların evine geldiğinde onu hüzünlü görünce gönlünü almak için şakalaşarak “Ey Ebû Umeyr, serçeciğe ne oldu?” diye sorar, onunla ilgilenirdi (Buhârî, Müslim). Peygamberimiz bir çocuğun “küçük” görünen üzüntüsünü küçümsememiş, onun duygusunu önemsemişti. Bu davranışı yakından gözlemleyen Enes ve diğer gençler, karşısındakinin duygusunu anlamaya çalışmanın, yani empatinin güzel ahlakın bir parçası olduğunu öğrendiler.

İki olayı birlikte incelediğimizde şu çıkarıma ulaşırız: Merhamet yalnız insanlara değil, bütün canlılara gösterilir; empati ise başkasının duygusunu ciddiye almaktır. Peygamberimiz “Merhamet etmeyene merhamet edilmez.” (Buhârî) ve “Yeryüzündekilere merhamet edin ki göktekiler de size merhamet etsin.” (Tirmizî) buyurmuştur. Kuş yavrularını alan sahabilerin bu olaydan sonra Peygamberimizin uyarısını dinlemeleri de bize önemli bir ders verir: Hatayı fark ettiğimizde savunmaya geçmek yerine onu düzeltmek olgunluktur. Bugün sokak hayvanlarına kışın su ve yiyecek bırakmak, kuş yuvalarına dokunmamak, böcekleri gereksiz yere öldürmemek ve üzgün bir arkadaşımıza “Bunda üzülecek ne var?” demek yerine onu dinlemek bu merhametin günümüzdeki uygulamalarıdır.

Zeyd bin Sâbit, Peygamberimiz (sav) Medine'ye hicret ettiğinde henüz çocuk yaşta olan Medineli bir sahabidir. Zekâsı ve öğrenme isteğiyle dikkat çeken Zeyd'e Peygamberimiz, gelen mektupları okuyup cevaplayabilmesi için bir yabancı dilin yazısını öğrenmesini istedi. Zeyd bu görevi kısa sürede tamamladığını, yarım ay geçmeden bu yazıyı öğrendiğini anlatır (Tirmizî). Güvenilirliği ve titizliği sayesinde Zeyd, gelen ayetleri yazmakla görevli vahiy kâtiplerinden biri oldu. Peygamberimizin yanında geçirdiği yıllar, onun sorumluluk duygusunu daha da güçlendirdi.

Peygamberimizin vefatından sonra Hz. Ebû Bekir döneminde yapılan Yemâme Savaşı'nda Kur'an-ı Kerim'i ezbere bilen pek çok sahabi şehit düştü. Bunun üzerine Hz. Ömer, Kur'an'ın bir araya toplanması gerektiğini düşündü ve Hz. Ebû Bekir'e bu öneriyi sundu. Hz. Ebû Bekir, Zeyd'i çağırarak ona şöyle dedi: “Sen genç ve akıllı bir insansın. Seni hiçbir konuda itham etmiyoruz. Resulullah için vahiy yazıyordun. Kur'an'ı araştır ve topla.” Zeyd bu görevin ağırlığını şöyle ifade etti: “Vallahi bana dağlardan birini yerinden oynatmayı yükleselerdi, bu bana Kur'an'ı toplamamı emrettikleri işten daha ağır gelmezdi.” (Buhârî). Zeyd, ayetleri yazılı olarak bulunan malzemelerden ve ezberleyen sahabilerden titizlikle araştırarak, her bilgiyi dikkatle doğrulayarak bu büyük görevi tamamladı.

Bu olayı incelediğimizde dikkat çeken ilk husus, Hz. Ebû Bekir'in Zeyd'i seçerken onun gençliğini, aklını ve güvenilirliğini gerekçe göstermesidir. Demek ki gençlik, sorumluluk almaya engel değildir; güvenilir olmak gence büyük görevlerin kapısını açar. İkinci husus, Zeyd'in görevi hafife almamasıdır: Görevin ağırlığını bildiği için hem korktu hem de bu korkuyu titiz bir çalışmaya dönüştürdü. Peygamberimiz “Allah, sizden birinizin yaptığı bir işi sağlam ve güzel yapmasını sever.” buyurmuştur (Beyhakî). Buradan şu çıkarımı yaparız: Görev bilinci, işin önemini kavrayıp onu özenle ve eksiksiz yapmaktır. Bir ödevi kopyalamadan kendimiz hazırlamak, grup çalışmasında üzerimize düşeni zamanında ve doğru yapmak, bilgiyi paylaşmadan önce doğruluğunu araştırmak bu değerin günümüzdeki karşılığıdır.

Huzeyfe bin Yemân, Peygamberimizin (sav) sırlarına vâkıf olacak kadar güvendiği genç sahabilerdendir. Huzeyfe, Bedir Savaşı'na katılamamasının sebebini şöyle anlatır: Babam Hüseyl ile birlikte Medine'ye doğru yola çıkmıştık. Kureyşli müşrikler bizi yakaladılar ve “Muhammed'e gitmek istiyorsunuz.” dediler. Biz “Medine'ye gitmek istiyoruz.” dedik. Medine'ye gidip onunla birlikte savaşmayacağımıza dair bizden Allah adına söz aldılar. Resulullah'a gelip durumu anlattığımızda şöyle buyurdu: “Siz ayrılın; onlara verdiğiniz sözü yerine getiririz, onlara karşı Allah'tan yardım dileriz.” (Müslim). Böylece Huzeyfe ve babası, bu kadar önemli bir savaşta bile verilen sözün çiğnenmemesi için Bedir'e katılmadılar.

Muaz bin Cebel ise genç yaşta Müslüman olmuş, ilmi ve güzel ahlakıyla öne çıkmış Medineli bir sahabidir. Bir gün Peygamberimiz onun elinden tutarak “Ey Muaz! Vallahi ben seni seviyorum.” buyurdu ve ona her namazın sonunda “Allah'ım! Seni anmak, sana şükretmek ve sana güzelce ibadet etmek için bana yardım et.” diye dua etmesini tavsiye etti (Ebû Dâvûd). Peygamberimiz, Muaz'ı ve Ebû Mûsâ el-Eş'arî'yi Yemen'e insanlara İslam'ı öğretmek için gönderirken onlara şu öğüdü verdi: “Kolaylaştırın, zorlaştırmayın; müjdeleyin, nefret ettirmeyin; birbirinizle uyumlu olun, ayrılığa düşmeyin.” (Buhârî). Muaz'a yönelik bir başka tavsiyede de insanlara güzel ahlakla davranması istenmiştir (Tirmizî).

Bu iki genci incelediğimizde şu çıkarımlara ulaşırız: Huzeyfe örneği bize ahde vefayı, yani verilen sözü, karşımızdaki kim olursa olsun yerine getirmeyi öğretir. Müşriklere zorla verilmiş bir söz bile çiğnenmemiş; Peygamberimiz doğruluktan taviz vermemiştir. Kur'an-ı Kerim'de “Verdiğiniz sözü yerine getirin; çünkü verilen söz bir sorumluluktur.” (İsrâ suresi, 34. ayet) buyrulur. Muaz örneği ise sevginin ve güzel ahlakın insanları nasıl kazandırdığını gösterir: İnsanlara bilgi öğretmek isteyen kişi önce kolaylaştırıcı, güler yüzlü ve uyumlu olmalıdır. Bugün arkadaşımıza verdiğimiz “Yarın getiririm.” sözünü tutmak, ders çalışma planımıza sadık kalmak, küçük kardeşimize bir şey öğretirken sabırlı ve yumuşak davranmak bu iki gencin ahlakını yaşamaktır.