İslam Düşüncesinde Yorum Biçimleri: İtikadi, Fıkhi ve Tasavvufi Yorumlar

Geçen haftalarda insanların anlama kapasitesinin, Kur'an'daki çok anlamlı ifadelerin, hadislerin farklı bölgelere ulaşmasının ve yeni sorunların yorum farklılıklarına yol açtığını öğrenmiştik. Bu farklı yorumlar zamanla belirli âlimlerin etrafında toplanmış, öğrencileri tarafından aktarılmış ve ekol ya da mezhep adı verilen düşünce gelenekleri ortaya çıkmıştır. Mezhep kelimesi sözlükte 'gidilen yol' anlamına gelir. Terim olarak ise dinî konularda belirli bir âlimin yöntemini ve görüşlerini benimseyen düşünce yolunu ifade eder. Bu yolların çoğu adını kurucusu kabul edilen âlimden alır: Hanefilik Ebû Hanîfe'den, Mâtürîdîlik Ebû Mansûr el-Mâtürîdî'den adını almıştır.

Yorum biçimlerini sınıflandırırken en önemli ölçüt, yorumun hangi konuyla ilgilendiğidir. Peygamberimize bir gün beyaz elbiseli bir adam gelmiş ve iman, İslam ve ihsan hakkında sorular sormuştur. Peygamberimiz imanı Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, ahiret gününe ve kadere inanmak; İslam'ı namaz, oruç, zekât ve hac gibi ibadetleri yerine getirmek; ihsanı ise 'Allah'ı görüyormuşsun gibi ibadet etmen; sen O'nu görmüyorsan da O seni görmektedir.' diye açıklamıştır. Adam gidince Peygamberimiz onun Cebrail olduğunu ve insanlara dinlerini öğretmeye geldiğini bildirmiştir (Buhârî, Îmân, 37). İslam âlimleri bu hadisteki üç kavramı üç düşünce alanıyla ilişkilendirmiştir: İman itikadi, İslam fıkhi, ihsan ise tasavvufi yorumların konusudur.

Bu hafta yapacağımız araştırmada her yorum biçimine dört soruyla yaklaşabiliriz: Kim tarafından temellendirilmiştir? Nerede ve ne zaman ortaya çıkmıştır? Hangi alanla ilgilidir? Hangi yöntemi öne çıkarır? Araştırma yaparken Diyanet İşleri Başkanlığının yayınları ve İslam ansiklopedileri gibi güvenilir kaynaklar kullanılmalı, kaynağı belli olmayan sosyal medya paylaşımlarına itibar edilmemelidir. Unutmamalıyız ki bütün bu yorumlar din anlayışı alanına girer; hepsi Kur'an ve sünneti anlama çabasıdır, hiçbiri dinin kendisinin yerini alamaz.

İtikat, kalben inanılan ve kesin olarak benimsenen esaslar demektir. İtikadi yorumlar; Allah'ın varlığı, birliği ve sıfatları, kader, insanın iradesi ve sorumluluğu, ahiret gibi inanç konularının akli ve nakli delillerle açıklanmasıyla ilgilenir. Bu konuları inceleyen ilim dalına kelam denir. Fetihlerle birlikte Müslümanların farklı kültür ve inançlarla karşılaşması, onlardan gelen sorulara cevap verme ihtiyacı ve dönemin siyasi olaylarının doğurduğu tartışmalar itikadi yorumların gelişmesinde etkili olmuştur. Tarih içinde Haricilik, Mutezile ve Şia gibi farklı itikadi yorumlar da ortaya çıkmıştır. Müslümanların büyük çoğunluğunu oluşturan ve Peygamberimizin sünnetine, sahabenin yoluna bağlılığı esas alan anlayışa ise Ehl-i sünnet ve'l-cemaat denir. Ehl-i sünnetin iki büyük itikadi ekolü Mâtürîdîlik ve Eş'arîliktir.

Mâtürîdîlik, Orta Asya'daki Semerkant şehrinde yaşayan Ebû Mansûr el-Mâtürîdî (ö. 944) tarafından temellendirilmiştir. Kitâbü't-Tevhîd ve Te'vîlâtü'l-Kur'ân adlı eserleriyle tanınan Mâtürîdî, nakil (Kur'an ve sünnet) ile aklı birlikte kullanmış ve akla geniş yer vermiştir. Bu ekole göre insan, kendisine peygamber daveti ulaşmasa bile çevresindeki düzene bakarak Allah'ın varlığını ve birliğini aklıyla bilebilir ve bundan sorumludur. Mâtürîdîler, akıl bazı iyilik ve kötülükleri kendiliğinden kavrayabilir görüşündedir. Mâtürîdîlik, fıkıhta Hanefi mezhebini benimseyen Müslümanlar arasında, özellikle Türkler aracılığıyla Orta Asya, Anadolu, Balkanlar ve Hint alt kıtasında yaygınlaşmıştır.

Eş'arîlik, Basra'da doğup Bağdat'ta vefat eden Ebü'l-Hasan el-Eş'arî (ö. 936) tarafından temellendirilmiştir. Eş'arî gençliğinde akla aşırı önem veren Mutezile ekolüne bağlıydı; sonra bu ekolden ayrılarak Ehl-i sünnet anlayışını savunmuştur. Eş'arîler de aklı kullanır, ancak nakle (vahye) önceliği daha belirgin biçimde öne çıkarır. Onlara göre dinî sorumluluk peygamberin tebliğiyle başlar; iyiliği ve kötülüğü belirleyen asıl ölçü vahiydir. Eş'arîlik daha çok Şafii ve Maliki mezheplerine bağlı Müslümanlar arasında, Arap dünyasında ve Kuzey Afrika'da yaygınlaşmıştır. İmam Gazzâlî (ö. 1111) bu ekolün yetiştirdiği büyük âlimlerdendir. İki ekol bazı ayrıntılarda farklı düşünse de iman esaslarında, Kur'an ve sünnete bağlılıkta ve aşırı görüşlerden uzak durmada birleşir.

Fıkıh kelimesi sözlükte 'derinlemesine anlamak' demektir. Tevbe suresi 122. ayette 'Müminlerin hepsinin topyekûn savaşa çıkmaları doğru değildir. Onların her kesiminden bir grup dinde derin bilgi edinmek ve kavimlerini, onlara döndüklerinde uyarmak için geride kalmalı değil miydi?' buyrularak dini derinlemesine öğrenmenin önemi vurgulanır. Fıkhi yorumlar, namaz, oruç, zekât ve hac gibi ibadetlerle alışveriş, aile, miras ve komşuluk gibi insanlar arası ilişkileri düzenleyen muamelatla ilgilidir. Fıkıh âlimleri hüküm çıkarırken önce Kur'an'a ve sünnete başvurur; ardından âlimlerin görüş birliği olan icmaya ve benzer durumlardan hareketle hüküm çıkarma yöntemi olan kıyasa dayanır. Âlimlerin bu delilleri kullanma yöntemlerindeki farklar, fıkhi mezheplerin oluşmasını sağlamıştır.

Hanefilik, Kûfe'de yaşayan İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe (Nu'man bin Sâbit, ö. 767) tarafından temellendirilmiştir. Ebû Hanîfe, Kur'an ve sünnetten sonra sahabe görüşlerine, kıyasa, kamu yararını gözeten istihsana ve İslam'a aykırı olmayan örfe (toplumun yerleşik geleneği) önem vermiş; akıl yürütmeye verdiği önem nedeniyle takipçilerine 'ehl-i re'y' (görüş ehli) denmiştir. Hanefilik Türkiye, Balkanlar, Orta Asya, Afganistan, Pakistan ve Hindistan'da yaygındır. Malikilik ise Medine'de yaşayan İmam Malik bin Enes (ö. 795) tarafından temellendirilmiştir. İmam Malik, Peygamberimizin yaşadığı şehirde nesilden nesile aktarılan uygulamaları, yani Medine halkının amelini önemli bir delil saymış ve toplum yararını gözeten maslahat ilkesini kullanmıştır. Muvatta adlı eseriyle tanınan bu mezhep Kuzey ve Batı Afrika'da yaygındır.

Şafiilik, Gazze'de doğan, Mekke, Medine ve Bağdat'ta ilim tahsil ettikten sonra Mısır'a yerleşen İmam Muhammed bin İdris eş-Şafii (ö. 820) tarafından temellendirilmiştir. Şafii, er-Risâle adlı eseriyle hüküm çıkarma yöntemlerini sistemli hâle getiren fıkıh usulünün öncüsü kabul edilir. Mezhep Mısır, Yemen, Doğu Afrika, Endonezya, Malezya ve Türkiye'nin doğu ile güneydoğu bölgelerinde yaygındır. Hanbelilik, Bağdatlı hadis âlimi Ahmed bin Hanbel (ö. 855) tarafından temellendirilmiştir; Müsned adlı hadis eseriyle tanınan bu âlim hadislere ve sahabe görüşlerine büyük önem vermiş, kıyası ancak zorunlu durumlarda kullanmıştır. Hanbelilik daha çok Arap Yarımadası'nda yaygındır. Dört Sünni mezhebin yanında, Peygamberimizin soyundan gelen Medineli âlim İmam Cafer es-Sâdık'a (ö. 765) dayanan Caferilik de önemli bir fıkhi yorumdur. Caferilik, Ehl-i beyt imamlarından gelen rivayetlere özel önem verir; İran, Irak'ın bir bölümü, Azerbaycan ve Lübnan'da yaygındır. Ebû Hanîfe ile İmam Malik'in de İmam Cafer'in ilminden yararlandığı nakledilir.

Tasavvuf, kalbi kötü duygulardan arındırıp güzel ahlakla süsleyerek Allah'a yakınlaşmayı amaçlayan bir anlayış ve yaşayış biçimidir. Tasavvufi yorumlar, Cibril hadisinde geçen ihsan kavramını merkeze alır: Allah'ı görüyormuş gibi ibadet etmek ve her an O'nun gözetiminde olduğunu bilmek. Kur'an'da 'Bilesiniz ki kalpler ancak Allah'ı anmakla huzura kavuşur.' (Ra'd, 28) ve 'Nefsini arındıran kurtuluşa ermiştir. Onu kötülüklere gömen ise ziyan etmiştir.' (Şems, 9-10) buyrulur. Tasavvufi yorumlar bu ayetlerden hareketle kalp temizliği, nefis terbiyesi, zikir ve güzel ahlak üzerinde durur. Yani itikadi yorumlar 'neye inanırım?', fıkhi yorumlar 'nasıl uygularım?' sorusuna cevap ararken tasavvufi yorumlar 'inancımı ve ibadetimi kalbimde nasıl derinleştiririm?' sorusuna cevap arar.

Tasavvufun kökleri Peygamberimizin ve sahabenin sade, dünyaya aşırı bağlanmayan ve ibadete düşkün hayatına dayanır. Mescid-i Nebevi'nin yanındaki Suffe'de ilimle ve ibadetle meşgul olan sahabiler bu yaşayışın güzel örnekleridir. Sonraki nesillerde Hasan-ı Basrî (ö. 728) ve Rabia el-Adeviyye gibi zâhitler dünya malına gönül bağlamamayı ve Allah sevgisini öne çıkarmış; Cüneyd-i Bağdâdî (ö. 910) gibi âlimler tasavvufu Kur'an ve sünnet ölçüsüne bağlı bir ilim hâline getirmiştir. Özellikle 12. yüzyıldan itibaren belirli bir şeyhin eğitim yöntemini izleyen tarikatlar ortaya çıkmış ve bu yollar İslam dünyasının dört bir yanına yayılmıştır.

Tasavvufi yorumları tanımak için bazı temel kavramları bilmek gerekir. Tasavvuf yoluna giren kişiye mürit veya derviş, onu eğiten ve yol gösteren rehbere mürşit veya şeyh denir. Belirli bir mürşidin eğitim yöntemiyle oluşan yola tarikat, bu yolda adım adım ilerleyerek manevi olgunluğa ulaşma sürecine seyr-i sülûk adı verilir. Tasavvuf eğitiminin yapıldığı yerler tekke, dergâh veya zaviye olarak adlandırılır. Bu mekânlar tarih boyunca yalnızca ibadet yeri değil, aynı zamanda eğitim, yolculara konaklama, yoksullara yemek verme ve sanat merkezi olarak da hizmet etmiş; Anadolu'nun ve Balkanların İslam kültürüyle tanışmasında önemli rol oynamıştır.

Kadirilik, Bağdat'ta yaşayan Abdülkadir Geylânî (ö. 1166) tarafından kurulan ve en eski tarikatlardan biri kabul edilen yoldur. Geylânî hem fıkıh âlimi hem sûfî olarak tanınmış; ilim öğrenmeye, cömertliğe, yoksullara yardım etmeye ve Kur'an ile sünnete sıkı bağlılığa önem vermiştir. Kadirilikte zikir genellikle sesli (cehrî) olarak yapılır. Aynı dönemde Türkistan'da Hoca Ahmed Yesevî (ö. 1166) Yesi şehrinde Yesevilik yolunu kurmuştur. 'Pîr-i Türkistan' olarak anılan Yesevî, İslam'ın inanç ve ahlak ilkelerini halkın anlayacağı sade bir Türkçeyle, 'hikmet' adı verilen şiirlerle anlatmıştır; bu şiirler Dîvân-ı Hikmet adıyla toplanmıştır. Yesevî dervişleri Anadolu'ya gelerek İslam'ın ve Türk kültürünün bu topraklarda yayılmasına büyük katkı sağlamıştır.

Mevlevilik, Belh'te doğup Konya'ya yerleşen Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin (ö. 1273) düşünceleri etrafında şekillenmiş, oğlu Sultan Veled ve sonraki halifeleri tarafından tarikat olarak teşkilatlandırılmıştır. Mevlânâ'nın altı ciltlik eseri Mesnevî, hikâyeler aracılığıyla Allah sevgisini, insan sevgisini ve hoşgörüyü anlatır. 'Hamdım, piştim, yandım.' sözü ona atfedilir ve insanın manevi olgunlaşma sürecini özetler. Mevlevilikte sema, ney ve musiki önemli bir yer tutar. Nakşibendilik ise Buhara'da yaşayan Bahâeddin Nakşibend (ö. 1389) tarafından kurulmuştur. Bu yolda zikir daha çok kalpten ve sessiz (hafî) yapılır. Nakşibendiliğin 'El işte, gönül Allah'ta.' anlamına gelen ilkesi, insanın bir yandan çalışıp dünya işlerini yürütürken öte yandan kalbini her an Allah'a bağlı tutmasını ifade eder. Nakşibendilik Orta Asya, Hindistan, Anadolu ve Balkanlarda yaygınlaşmıştır.

Alevilik-Bektaşilik, Anadolu'nun manevi önderlerinden Hacı Bektaş-ı Velî (13. yüzyıl) ile ilişkilendirilen tasavvufi bir yorumdur. Bu anlayışta Hz. Ali ve Ehl-i beyt sevgisi merkezî bir yere sahiptir; muhabbet, paylaşma, kardeşlik ve dürüstlük öne çıkar. Hacı Bektaş-ı Velî'ye atfedilen 'Eline, diline, beline sahip ol.' öğüdü, kişinin elini haramdan, dilini yalandan ve kötü sözden, belini (namusunu) her türlü kötülükten koruması gerektiğini anlatır. Bu yolda cem toplantıları, musahiplik (yol kardeşliği) ve semah gibi uygulamalar önemlidir. Hacı Bektaş-ı Velî'nin görüşleri Makâlât adlı eserde yer alır. Anadolu'da Yunus Emre gibi gönül şairleri de tasavvufi düşüncenin sevgi ve hoşgörü mesajını 'Gelin tanış olalım, işi kolay kılalım.' gibi dizelerle halka ulaştırmıştır. Görüldüğü gibi tasavvufi yollar yöntemlerinde farklılaşsa da güzel ahlakı ve Allah sevgisini yaşatmakta birleşir.

Bir görüşün veya ekolün hangi yorum biçimine ait olduğunu belirlemenin en kolay yolu, onun hangi konuyu ele aldığına bakmaktır. Görüş Allah'ın sıfatları, kader, insanın iradesi veya ahiret gibi inanç konularıyla ilgiliyse itikadidir. Namazın nasıl kılınacağı, orucu neyin bozacağı, zekâtın kimlere verileceği veya bir alışverişin geçerli olup olmadığı gibi uygulama hükümleriyle ilgiliyse fıkhidir. Kalbin arındırılması, zikir, tevazu, sabır, tevekkül ve Allah sevgisi gibi ahlak ve maneviyat konularıyla ilgiliyse tasavvufidir. Bu ölçüt sayesinde 'Yolculukta iki namaz birleştirilebilir mi?' sorusunun fıkhi, 'İnsan Allah'ın varlığını aklıyla bilebilir mi?' sorusunun itikadi, 'Kibirden nasıl kurtulurum?' sorusunun tasavvufi bir soru olduğunu kolayca görebiliriz.

Bu üç alan birbirine rakip değildir; aksine birbirini tamamlar. Bunu bir ağaca benzetebiliriz: Ağacın kökleri iman esasları ve itikadi yorumlar, gövdesi ve dalları ibadetler ve fıkhi yorumlar, meyveleri ise güzel ahlak ve tasavvufi yorumlardır. Bu nedenle bir Müslüman aynı anda üç alanda da bir yorumla ilişkili olabilir. Örneğin ülkemizde Müslümanların büyük çoğunluğu itikatta Mâtürîdî, fıkıhta Hanefidir; doğu ve güneydoğu bölgelerimizde ise fıkıhta Şafii mezhebi yaygındır. Bir tarikata bağlanmak dinî bir zorunluluk değildir; ancak tasavvufun öğrettiği tevazu, cömertlik, sabır ve sevgi gibi değerler bütün Müslümanlar için yol göstericidir.

Yorum biçimlerini listelerken farklı düzenler kullanabiliriz: Alanlarına göre (itikadi, fıkhi, tasavvufi), kurucularının vefat yıllarına göre kronolojik olarak ya da yaygın oldukları bölgelere göre. Örneğin fıkhi mezhepleri vefat yıllarına göre sıraladığımızda Cafer es-Sâdık (765), Ebû Hanîfe (767), İmam Malik (795), İmam Şafii (820) ve Ahmed bin Hanbel (855) sırası ortaya çıkar. Sınıflandırma ve listeleme yaparken unutmamamız gereken iki ilke vardır: Birincisi, bütün bu yorumlar din anlayışıdır; hiçbiri Kur'an ve sünnetin yerini alamaz. İkincisi, geçen hafta öğrendiğimiz gibi bu farklılıklar bir zenginliktir; hiçbir yorum diğerini küçümsemek veya Müslümanlar arasında ayrılık çıkarmak için kullanılmamalıdır.