What a Life! — Third Conditional, Mixed Conditionals, Narrative Tenses, Contrast Linkers in Life Stories and Theme 4 Review

Hayat hikâyeleri yalnızca olanlarla değil, 'olabilecek olanlarla' da ilgilidir. Bir insan geçmişe bakıp 'Eğer o burs başvurusunu yapsaydım, bambaşka bir hayatım olurdu' diye düşündüğünde, aslında gerçekleşmemiş bir geçmişi hayal eder. İngilizcede bu hayalî geçmişi anlatan yapıya Third Conditional (üçüncü tip koşul cümlesi) denir. Formülü şöyledir: If + Subject + had (not) + V3, Subject + would (not) have + V3. Örneğin gerçek durum 'I didn't wake up early, so I missed the bus' (Erken kalkmadım, bu yüzden otobüsü kaçırdım) ise koşul cümlesi 'If I had woken up early, I wouldn't have missed the bus' (Erken kalksaydım otobüsü kaçırmazdım) olur.

Third Conditional cümlelerinde anlam her zaman gerçeğin tersidir. Gerçekte olumlu olan bir eylem koşul cümlesinde olumsuz, gerçekte olumsuz olan bir eylem ise olumlu yazılır. 'The Titanic hit an iceberg and sank in 1912' gerçeği için 'If the Titanic hadn't hit an iceberg, it wouldn't have sunk' denir. Cümlenin iki parçası yer değiştirebilir: 'I wouldn't have missed the bus if I had woken up early.' 'If' ile başlayan cümlede iki parçanın arasına virgül konur; ana cümle başta olduğunda virgüle gerek yoktur.

Ana cümlede 'would have' yerine anlamı değiştiren başka kipler de kullanılabilir: could have V3 (yapabilirdi; yetenek/imkân), might have V3 (belki yapardı; olasılık). 'If she had trained harder, she could have won a medal' (Daha sıkı antrenman yapsaydı madalya kazanabilirdi). Ayrıca günlük konuşmada kısaltmalar çok yaygındır: 'If I'd known, I'd have helped you.' Burada birinci 'd = had, ikinci 'd = would anlamındadır. Ayırt etmenin yolu basittir: 'd'den sonra V3 geliyorsa 'had', 'have' geliyorsa 'would' kısaltmasıdır.

Bazen geçmişte verdiğimiz bir kararın sonucu geçmişte kalmaz, bugün de hayatımızı etkiler. Örneğin 'I didn't learn English as a child, so I can't understand films without subtitles now' (Çocukken İngilizce öğrenmedim, bu yüzden şimdi filmleri altyazısız anlayamıyorum) cümlesinde neden geçmişte, sonuç ise şimdidedir. Bu durumları anlatmak için Mixed Conditional (karma koşul) kullanılır: If + had (not) V3 (geçmiş), Subject + would (not) + V1 (şimdi). Cümlemiz şöyle olur: 'If I had learned English as a child, I would understand films without subtitles now.'

Third Conditional ile Mixed Conditional arasındaki fark sonuç cümlesinin zamanıdır. 'If I had taken the job in İzmir, I would have moved there' (O işi kabul etseydim oraya taşınırdım) cümlesinde sonuç da geçmiştedir. Oysa 'If I had taken the job in İzmir, I would live by the sea now' (O işi kabul etseydim şimdi deniz kenarında yaşıyor olurdum) cümlesinde sonuç bugündür. Mixed Conditional cümlelerinde 'now, today, at the moment, still' gibi zaman ifadeleri sonucun şimdiye ait olduğunu gösteren önemli ipuçlarıdır.

Theme 4'te öğrendiğimiz pişmanlık yapıları ile koşul cümleleri birbirine kolayca dönüştürülebilir. 'I wish I had saved more money' (Keşke daha çok para biriktirseydim), 'I should have saved more money' (Daha çok para biriktirmeliydim) ve 'If I had saved more money, I could have bought a new laptop' (Daha çok para biriktirseydim yeni bir dizüstü bilgisayar alabilirdim) aynı geçmiş gerçeğe üç farklı açıdan bakar. Biyografi yorumlarında da bu yapılar sık kullanılır: 'If Alexander Fleming hadn't left his dishes on the bench, he might not have discovered penicillin in 1928.'

İyi bir hayat hikâyesi ya da anı yalnızca olayların sırayla dizilmesinden oluşmaz; okuyucuya sahneyi, arka planı ve önceki gelişmeleri de gösterir. Bunun için İngilizcede üç geçmiş zaman birlikte kullanılır ve bunlara narrative tenses (anlatı zamanları) denir. Past Simple (V2) hikâyenin ana olaylarını sırayla verir: 'He opened the door, looked around and called the police.' Past Continuous (was/were + V-ing) arka planı, sahnenin atmosferini ve bir olay olduğu sırada devam eden eylemi anlatır: 'It was raining and people were hurrying home.'

Past Perfect (had + V3) ise anlatılan andan daha önce gerçekleşmiş olayları gösterir; böylece okuyucu hikâyede geriye dönüş (flashback) yapar. Alexander Fleming'in 1928'deki keşfi bu üç zamanı birlikte görmek için güzel bir örnektir: 'When Fleming returned from holiday in 1928, he noticed that mould had grown on a dish he had left on his bench. While he was examining the dish, he saw that the bacteria around the mould had disappeared.' Burada 'returned, noticed, saw' ana olaylar; 'had grown, had left, had disappeared' önceki olaylar; 'was examining' ise devam eden arka plan eylemidir.

Zaman bağlaçları bu katmanları birbirine bağlar. While genellikle uzun ve devam eden eylemle (Past Continuous), when ise çoğu zaman kısa ve araya giren eylemle (Past Simple) kullanılır: 'While Marie Curie was studying in Paris, she met Pierre Curie.' Ayrıca as soon as, after, before, by the time bağlaçları sıralamayı netleştirir. 'After' veya 'before' cümledeki sırayı zaten açıkça gösterdiğinde Past Perfect yerine Past Simple da kullanılabilir: 'After he finished school, he moved to Ankara.'

Biyografilerin en etkileyici yanı, zorluklarla başarı arasındaki zıtlıktır: hastalığa rağmen bilim yapmak, yoksulluğa rağmen okumak, başarısızlığa rağmen vazgeçmemek. Bu zıtlığı anlatmak için kullanılan bağlaçlar dil bilgisi açısından üç gruba ayrılır. Although / Even though / Though kendisinden sonra özne ve yüklemi olan tam bir cümle alır: 'Although Stephen Hawking was diagnosed with a serious illness at the age of 21, he continued his research for decades.' 'Even though' daha güçlü bir vurgu taşır.

Despite / In spite of ise kendisinden sonra cümle değil, isim (noun) veya V-ing alır: 'Despite his illness, Hawking wrote A Brief History of Time' ya da 'In spite of losing his sight as a child, Louis Braille invented a reading system for blind people.' Arkasından tam cümle getirmek istersek 'despite the fact that + cümle' kalıbı kullanılır. However ise iki ayrı cümleyi bağlayan bir geçiş sözcüğüdür; genellikle nokta veya noktalı virgülden sonra gelir ve arkasından virgül alır: 'Marie Curie faced many difficulties. However, she became the first woman to win a Nobel Prize.'

Hayat hikâyelerinde neden-sonuç ilişkisi de sık kurulur. Because / As / Since arkasından cümle, because of / due to arkasından isim gelir: 'Because of the war, the family emigrated.' Sonucu bildirmek için so (cümle içinde), As a result, / Therefore, (yeni cümle başında) kullanılır: 'He practised for hours every day. As a result, he won three Olympic gold medals.' Bu bağlaçları doğru yerde kullanmak, Theme 4 yazma görevlerinde paragrafın akıcılığını ve puanını doğrudan artırır.

Bir hayat hikâyesini akıcı biçimde anlatmak için yaşamın evrelerine ait eşdizimleri (collocations) bilmek gerekir. Doğumdan başlayarak sıralarsak: be born in (... yılında / ... yerinde doğmak), grow up in (... yerde büyümek), go to / attend school (okula gitmek), graduate from (... okulundan mezun olmak), get a degree in (... alanında diploma almak), emigrate to (başka bir ülkeye göç etmek), get married (evlenmek), set up a company (şirket kurmak), make a breakthrough (çığır açan bir buluş yapmak), win an award (ödül kazanmak), retire (emekli olmak) ve pass away (vefat etmek; 'die' fiilinin kibar karşılığı).

Biyografilerde edilgen (passive) yapılar da çok yaygındır, çünkü bazı olaylarda önemli olan eylemi yapan değil, olaydan etkilenen kişidir: 'Cahit Arf was born in Thessaloniki in 1910', 'Aziz Sancar was awarded the Nobel Prize in Chemistry in 2015', 'She was elected president of the society.' Ayrıca edatlara dikkat etmek gerekir: yıl ve şehirlerle in ('in 1946', 'in Mardin'), tam tarihle on ('on 8 September 1946'), yaşla at the age of ('at the age of 21') kullanılır.

Theme 4'ün konuşma görevlerinden biri, bir aile büyüğüyle ya da tanınmış biriyle hayat hikâyesi röportajı (life story interview) yapmaktır. Röportajda geçmiş zamanlı soru kalıpları kullanılır: 'Where were you born?', 'What did you use to do in your free time as a child?', 'What was the turning point in your life?', 'What had you done before you started this job?', 'If you could change one decision, what would it be?' Cevaplar dinlenirken kısa tepki ifadeleri ('Really? That must have been hard!', 'What happened next?') kullanmak, konuşmayı doğal ve sıcak hâle getirir.

Theme 4: What a Life! boyunca geçmişi anlatmanın birbirini tamamlayan beş yolunu öğrendik. Used to / would geçmişteki alışkanlıkları ve durumları, Past Perfect Simple ve Continuous olayların sırasını ve süresini, I wish / If only + had V3 ile should / could have V3 geçmiş pişmanlık ve eleştirileri, Third ve Mixed Conditionals ise gerçekleşmemiş geçmişi ve onun bugüne etkisini anlatır. Bunların hepsini bir arada kullanan yapıysa narrative tenses ve bağlaçlarla kurulan biyografik metindir.

Bu yapılar birbirine dönüştürülebildiği için sınavlarda ve yazma görevlerinde 'paraphrasing' (aynı anlamı farklı yapıyla ifade etme) soruları sıkça karşınıza çıkar. Örneğin 'I didn't bring my umbrella, so I got wet' gerçeği; 'I wish I had brought my umbrella', 'I should have brought my umbrella', 'If I had brought my umbrella, I wouldn't have got wet' ve 'I regret not bringing my umbrella' biçimlerinde yeniden yazılabilir. Her dönüşümde önce gerçeğin olumlu mu olumsuz mu olduğunu belirlemek, sonra ters anlamı kurmak gerekir.

Tekrarın en verimli yolu, sık yapılan hataları tanımaktır. En yaygın hatalar şunlardır: durum fiilleriyle 'would' kullanmak, 'did' sonrasında 'used to' yazmak, 'be used to' sonrasında V1 getirmek, koşul kısmına 'would' eklemek, 'despite' ile tam cümle kullanmak ve 'I wish' sonrasında geçmiş pişmanlık için Past Simple yazmak. Aşağıdaki tablo bu hataları doğru biçimleriyle birlikte gösterir; yazma görevlerinizi teslim etmeden önce bu listeyi bir kontrol listesi olarak kullanabilirsiniz.