Kur'an-ı Kerim'de Kıssalar: Kıssa Surelerinin Mushaftaki Yeri, Hz. İbrahim'in Misafirleri ve Kurban Teslimiyeti, Hz. Nuh'un Gemisi, Hz. Musa'ya İlk Vahiy, Hz. Yûsuf'un Rüyası

Kur'an kıssaları tek bir surede toplanmaz; mushafın birçok suresine dağılmıştır. Ancak bu dağılımda belirgin bir yoğunluk vardır: Kıssaların büyük çoğunluğu hicretten önce indirilen المَكِّيّ (Mekkî) surelerde yer alır. Mekke döneminde müslümanlar az sayıdaydı, baskı görüyordu ve tevhid inancı ilk kez yerleşiyordu. Önceki peygamberlerin aynı zorluklarla karşılaşıp sabrettiğini anlatan kıssalar, hem Hz. Peygamber'e hem de müminlere güç veriyordu. Hicretten sonra inen المَدَنِيّ (Medenî) surelerde de kıssalar vardır: Bakara suresinde Hz. Âdem (2:30-38), İsrailoğulları ve Tâlût ile Câlût (2:246-251), Âl-i İmrân suresinde Hz. Meryem ve Hz. Zekeriyyâ anlatılır. Medenî surelerdeki kıssalar daha çok Medine'deki Yahudi ve Hristiyan topluluklarla ilgili konuları aydınlatır.

Kıssa surelerinin pek çoğu الحُروف المُقَطَّعَة (hurûf-ı mukattaa, kesik harfler) ile başlar. Yûsuf ve Hûd sureleri الر, Tâhâ suresi طه, Kasas ve Şuarâ sureleri طسم, Meryem suresi كهيعص, A'râf suresi المص harfleriyle açılır. Bu harfler kelime gibi değil, harf adlarıyla okunur: الر 'Elif Lâm Râ', طسم 'Tâ Sîn Mîm' şeklinde. Anlamları hakkında farklı görüşler bulunur; âlimlerin çoğu gerçek anlamlarının Allah tarafından bilindiğini belirtir. Dikkat çekici olan, bu harflerin ardından çoğunlukla Kur'an'ın kendisinden söz edilmesidir: الر تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ الْمُبينِ (Yûsuf, 12:1); meali: 'Elif Lâm Râ. Bunlar, her şeyi açıkça ortaya koyan Kitap ayetleridir.' Aynı cümle طسم harflerinden sonra Şuarâ 26:2 ve Kasas 28:2'de de gelir.

Bir kıssayı mushafta bulabilmek mesleki bir beceridir. Bazı sureler doğrudan peygamber adını taşır: سورَةُ نوحٍ, سورَةُ هودٍ, سورَةُ يوسُفَ, سورَةُ إِبْراهيمَ, سورَةُ يونُسَ. Ancak bir peygamberin kıssası en çok onun adını taşıyan surede değil, başka surelerde anlatılabilir: Hz. Musa kıssası en geniş biçimde Tâhâ, A'râf ve Kasas surelerinde geçer. Cüz bilgisi de işe yarar: Yûsuf suresi 12. ve 13. cüzlerde, Meryem ve Tâhâ sureleri 16. cüzde, Kasas suresi 20. cüzdedir. Ramazan المُقابَلَةsında ya da bir خَتْم القُرْآن programında hangi gün hangi kıssanın okunacağını önceden bilen bir din görevlisi, cemaate o kıssanın kısa bir özetini sunarak dinlemeyi anlamlı hâle getirebilir.

Hz. İbrahim'in misafirlerini ağırlaması Kur'an'da üç surede anlatılır: Hûd (11:69-76), Hicr (15:51-60) ve Zâriyât (51:24-37). Zâriyât suresi sahneyi merak uyandıran bir soru kalıbıyla açar: هَلْ أَتاكَ حَديثُ ضَيْفِ إِبْراهيمَ الْمُكْرَمينَ (Zâriyât, 51:24); meali: 'İbrahim'in ağırlanan misafirlerinin haberi sana geldi mi?' ضَيْف kelimesi 'misafir' demektir; tekil ve çoğul için aynı biçimde kullanılabilir. المُكْرَمينَ ise ك ر م kökündendir ve 'ikram edilen, ağırlanan' anlamını taşır. Misafirler insan kılığında gelen meleklerdi; ancak Hz. İbrahim bunu başta bilmiyordu.

Sahnenin ilk anı selamlaşmadır: إِذْ دَخَلوا عَلَيْهِ فَقالوا سَلامًا قالَ سَلامٌ قَوْمٌ مُنْكَرونَ (Zâriyât, 51:25); meali: 'Hani onun yanına girmişler ve selam demişlerdi. O da selam, (bunlar) tanınmayan kimseler, demişti.' Hemen ardından ikram gelir: فَراغَ إِلىٰ أَهْلِهِ فَجاءَ بِعِجْلٍ سَمينٍ . فَقَرَّبَهُ إِلَيْهِمْ قالَ أَلا تَأْكُلونَ (51:26-27); meali: 'Hemen ailesinin yanına gidip semiz bir buzağı getirdi. Onu misafirlerin önüne koydu ve yemez misiniz? dedi.' Hûd suresindeki anlatım ikramın hızını vurgular: فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنيذٍ (Hûd, 11:69); meali: 'Hiç gecikmeden kızartılmış bir buzağı getirdi.' فَـ bağlacıyla art arda gelen fiiller (فَراغَ, فَجاءَ, فَقَرَّبَهُ) olayların hiç beklemeden peş peşe yaşandığını gösterir.

Misafirler yemeğe el sürmeyince Hz. İbrahim tedirgin olur: فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خيفَةً قالوا لا تَخَفْ وَبَشَّروهُ بِغُلامٍ عَليمٍ (Zâriyât, 51:28); meali: 'Onlardan içine bir korku düştü. Korkma, dediler ve ona bilgin bir oğul müjdelediler.' Hûd suresi müjdenin ayrıntısını verir: فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقوبَ (Hûd, 11:71); meali: 'Biz de ona (İbrahim'in hanımına) İshak'ı, İshak'ın ardından da Yakub'u müjdeledik.' Melekler, Lût kavmine gönderildiklerini de bildirir (11:70). Bu kıssadan çıkan dersler açıktır: Misafir tanınmasa bile güler yüzle karşılanır, selama güzel karşılık verilir, ikram geciktirilmez ve ev halkı misafirliğe katılır. Ayrıca ilahî müjde, ileri yaşta olmalarına rağmen Allah'ın rahmetinden ümit kesilmemesi gerektiğini öğretir.

Sâffât suresindeki sahne, Hz. İbrahim'in kavminden ayrılırken söylediği sözle başlar: وَقالَ إِنّي ذاهِبٌ إِلىٰ رَبّي سَيَهْدينِ (Sâffât, 37:99); meali: 'Ben Rabbime gidiyorum; O bana yol gösterecektir.' Bu cümlede haftanın iki kavramı yan yana gelir: رَبّ ve الهِدايَة. سَيَهْدينِ kelimesi سَيَهْديني ('beni iletecek') biçiminin kısaltılmış hâlidir; sondaki ي zamiri düşmüş, esre kalmıştır. Ardından dua gelir: رَبِّ هَبْ لي مِنَ الصّالِحينَ (37:100); meali: 'Rabbim! Bana salihlerden olacak bir evlat bağışla.' Dua kabul edilir: فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَليمٍ (37:101); meali: 'Biz de ona yumuşak huylu bir oğul müjdeledik.' Ayette oğlun adı geçmez; İslam âlimlerinin çoğunluğuna göre bu oğul Hz. İsmail'dir.

Kıssanın merkezindeki diyalog bir babanın oğluna danışmasıdır: فَلَمّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قالَ يا بُنَيَّ إِنّي أَرىٰ فِي الْمَنامِ أَنّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ ماذا تَرىٰ قالَ يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُني إِنْ شاءَ اللّٰهُ مِنَ الصّابِرينَ (Sâffât, 37:102); meali: 'Çocuk, babasıyla birlikte koşup yürüyecek çağa gelince babası: Yavrucuğum! Rüyamda seni boğazladığımı görüyorum; bir düşün, ne dersin? dedi. Oğlu: Babacığım! Emrolunduğun şeyi yap; inşallah beni sabredenlerden bulacaksın, dedi.' Peygamberlerin rüyası vahiy niteliğindedir; bu yüzden oğul rüyayı bir emir olarak anlar: ما تُؤْمَرُ 'sana emredilen şey' demektir. Baba emri zorla uygulamaz, oğlunun görüşünü sorar (فَانْظُرْ ماذا تَرىٰ); oğul da kendi gücüne değil Allah'ın dilemesine dayanır (إِنْ شاءَ اللّٰهُ).

Sonuç ilahî bir müdahaleyle gelir: فَلَمّا أَسْلَما وَتَلَّهُ لِلْجَبينِ . وَنادَيْناهُ أَنْ يا إِبْراهيمُ . قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا إِنّا كَذٰلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنينَ (37:103-105); meali: 'İkisi de teslim olup İbrahim oğlunu alnı üzerine yatırınca, biz ona: Ey İbrahim! Rüyaya sadakat gösterdin. Biz iyileri işte böyle mükâfatlandırırız, diye seslendik.' Ardından إِنَّ هٰذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبينُ . وَفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظيمٍ (37:106-107) buyrulur; meali: 'Şüphesiz bu, apaçık bir imtihandı. Biz ona fidye olarak büyük bir kurbanlık verdik.' أَسْلَما fiili س ل م kökündendir ve 'ikisi de teslim oldu' anlamına gelir; العُبودِيَّة kavramının en yüksek derecesini anlatır. Kurban Bayramı'nda kesilen kurbanlar da bu teslimiyetin hatırasını yaşatır. Kıssa سَلامٌ عَلىٰ إِبْراهيمَ ('İbrahim'e selam olsun', 37:109) cümlesiyle biter.

Hûd suresi Hz. Nuh kıssasını, geçen hafta gördüğümüz لَقَدْ أَرْسَلْنا kalıbıyla başlatır: وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نوحًا إِلىٰ قَوْمِهِ إِنّي لَكُمْ نَذيرٌ مُبينٌ . أَنْ لا تَعْبُدوا إِلَّا اللّٰهَ إِنّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ أَليمٍ (Hûd, 11:25-26); meali: 'Andolsun biz Nuh'u kavmine gönderdik. (Dedi ki:) Ben sizin için apaçık bir uyarıcıyım. Allah'tan başkasına kulluk etmeyin; ben sizin için elem verici bir günün azabından korkuyorum.' Hz. Nuh'un daveti çok uzun sürmüştür: فَلَبِثَ فيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلّا خَمْسينَ عامًا (Ankebût, 29:14); meali: 'Onların arasında elli yıl eksik bin yıl kaldı.' Bu kadar uzun bir davete rağmen kavminin çoğu iman etmemiştir.

Davet sonuç vermeyince Hz. Nuh'a gemi yapması emredilir: وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا وَوَحْيِنا (Hûd, 11:37); meali: 'Gözetimimiz altında ve vahyimize göre gemiyi yap.' Buradaki وَحْيِنا kelimesi الوَحْي kavramının zamirli hâlidir ve geminin yapılışının bile ilahî bildirimle yönlendirildiğini gösterir. Kavminin ileri gelenleri yanından geçtikçe onunla alay eder (سَخِروا مِنْهُ, 11:38), ama o işine devam eder. Tufan başlayınca iman edenlere ارْكَبوا فيها بِسْمِ اللّٰهِ مَجْريها وَمُرْساها إِنَّ رَبّي لَغَفورٌ رَحيمٌ (11:41) der; meali: 'Binin ona! Onun yüzüp gitmesi de durması da Allah'ın adıyladır. Şüphesiz Rabbim çok bağışlayıcı, çok merhametlidir.'

Kıssanın en duygusal anı baba ile oğul arasındaki son konuşmadır: وَنادىٰ نوحٌ ابْنَهُ وَكانَ في مَعْزِلٍ يا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرينَ . قالَ سَآوي إِلىٰ جَبَلٍ يَعْصِمُني مِنَ الْماءِ قالَ لا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ إِلّا مَنْ رَحِمَ وَحالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقينَ (Hûd, 11:42-43); meali: 'Nuh, ayrı bir yerde duran oğluna: Yavrucuğum! Bizimle beraber bin, kâfirlerle birlikte olma, diye seslendi. Oğlu: Beni sudan koruyacak bir dağa sığınacağım, dedi. Nuh: Bugün Allah'ın emrinden, O'nun merhamet ettikleri dışında koruyacak hiçbir şey yoktur, dedi. Aralarına dalga girdi ve oğlu da boğulanlardan oldu.' Tufan sona erince gemi Cûdî'ye oturur (11:44). Kıssanın sonunda Kur'an amacını açıklar: تِلْكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نوحيها إِلَيْكَ ... فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقينَ (11:49); meali: 'İşte bunlar sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir... Öyleyse sabret; çünkü güzel sonuç takva sahiplerinindir.'

Tâhâ suresi Hz. Musa kıssasını geçen hafta tanıdığımız soru kalıbıyla açar: وَهَلْ أَتاكَ حَديثُ موسىٰ . إِذْ رَأىٰ نارًا فَقالَ لِأَهْلِهِ امْكُثوا إِنّي آنَسْتُ نارًا لَعَلّي آتيكُمْ مِنْها بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَى النّارِ هُدًى (Tâhâ, 20:9-10); meali: 'Musa'nın haberi sana geldi mi? Hani o bir ateş görmüş ve ailesine: Siz burada kalın, ben bir ateş gördüm; belki size ondan bir kor getiririm ya da ateşin başında yol gösterecek birini bulurum, demişti.' Hz. Musa yolunu kaybetmiş, soğuk bir gecede ailesiyle birlikte yol arıyordu. هُدًى kelimesi burada 'yol gösterici, yol bilgisi' anlamındadır; ama ateşin yanında ona bundan çok daha büyük bir الهِدايَة, yani vahiy beklemektedir.

Ateşe yaklaşınca nida gelir: فَلَمّا أَتاها نودِيَ يا موسىٰ . إِنّي أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى . وَأَنَا اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِما يوحىٰ . إِنَّني أَنَا اللّٰهُ لا إِلٰهَ إِلّا أَنَا فَاعْبُدْني وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْري (Tâhâ, 20:11-14); meali: 'Oraya varınca: Ey Musa! diye seslenildi. Şüphesiz ben senin Rabbinim. Hemen ayakkabılarını çıkar; çünkü sen kutsal vadi Tuvâ'dasın. Ben seni seçtim; şimdi vahyolunanı dinle. Şüphesiz ben Allah'ım. Benden başka ilah yoktur. Öyleyse bana kulluk et ve beni anmak için namaz kıl.' Bu kısa sahnede vahyin özü özetlenmiştir: Rab'bi tanımak (أَنَا رَبُّكَ), vahyi dinlemek (لِما يوحىٰ), tevhid (لا إِلٰهَ إِلّا أَنَا) ve kulluk (فَاعْبُدْني). Hz. Musa'nın unvanı da bu konuşmaya dayanır: وَكَلَّمَ اللّٰهُ موسىٰ تَكْليمًا (Nisâ, 4:164).

Hz. Musa'ya ilk görev hemen verilir: اِذْهَبْ إِلىٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغىٰ ('Firavun'a git, çünkü o azdı', 20:24). Hz. Musa görevin ağırlığını bildiği için önce dua eder: قالَ رَبِّ اشْرَحْ لي صَدْري . وَيَسِّرْ لي أَمْري . وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِساني . يَفْقَهوا قَوْلي (20:25-28); meali: 'Rabbim! Göğsümü genişlet, işimi kolaylaştır, dilimdeki düğümü çöz ki sözümü anlasınlar.' Sonra kardeşi Hz. Harun'la birlikte gönderilirken davetin üslubu da öğretilir: اِذْهَبا إِلىٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغىٰ . فَقولا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشىٰ (20:43-44); meali: 'Firavun'a gidin; çünkü o azdı. Ona yumuşak söz söyleyin; belki öğüt alır ya da korkar.' Azgınlığın sembolü olan bir kişiye bile yumuşak sözle gidilmesinin emredilmesi, الدَّعْوَةda kaba ve kırıcı üslubun yeri olmadığını gösterir. Bu, geçen hafta gördüğümüz Hz. İbrahim'in şefkatli davetiyle aynı ilkedir.

Yûsuf suresi, tek bir kıssayı baştan sona anlatan surenin en bilinen örneğidir ve الر harfleriyle başlar. Hemen ardından Kur'an'ın dili vurgulanır: إِنّا أَنْزَلْناهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلونَ (Yûsuf, 12:2); meali: 'Biz onu, anlayasınız diye Arapça bir Kur'an olarak indirdik.' Kıssa bir rüyayla açılır: إِذْ قالَ يوسُفُ لِأَبيهِ يا أَبَتِ إِنّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لي ساجِدينَ (12:4); meali: 'Hani Yûsuf babasına: Babacığım! Ben rüyamda on bir yıldız, güneşi ve ayı gördüm; onları bana secde ederken gördüm, demişti.' Babası Hz. Yakub onu uyarır: قالَ يا بُنَيَّ لا تَقْصُصْ رُؤْياكَ عَلىٰ إِخْوَتِكَ فَيَكيدوا لَكَ كَيْدًا (12:5); meali: 'Yavrucuğum! Rüyanı kardeşlerine anlatma; yoksa sana bir tuzak kurarlar.' لا تَقْصُصْ fiili, geçen hafta öğrendiğimiz ق ص ص kökünden olumsuz emirdir: 'anlatma'.

Kardeşlerinin kıskançlığıyla kuyuya atılan, Mısır'da satılan ve iftiraya uğrayıp zindana düşen Hz. Yûsuf, zindanda bile davet görevini bırakmaz. İki zindan arkadaşı ona rüyalarını yorumlatmak isteyince önce tevhidi anlatır: يا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقونَ خَيْرٌ أَمِ اللّٰهُ الْواحِدُ الْقَهّارُ (Yûsuf, 12:39); meali: 'Ey zindan arkadaşlarım! Birbirinden ayrı birçok rab mi daha iyi, yoksa bir ve her şeye galip olan Allah mı?' أَرْباب kelimesi رَبّ kelimesinin çoğuludur. Ardından أَمَرَ أَلّا تَعْبُدوا إِلّا إِيّاهُ ذٰلِكَ الدّينُ الْقَيِّمُ (12:40) der; meali: 'O, kendisinden başkasına kulluk etmemenizi emretmiştir. Doğru din budur.' Hz. Yûsuf kendi inancını da ataları Hz. İbrahim, Hz. İshak ve Hz. Yakub'un dini (مِلَّةَ آبائي إِبْراهيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقوبَ, 12:38) olarak tanıtır. Kıssanın sonunda ailesine kavuşunca يا أَبَتِ هٰذا تَأْويلُ رُؤْيايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبّي حَقًّا (12:100) diyerek rüyasının gerçekleştiğini bildirir.

Bu hafta okuduğumuz kıssalarda dikkat çekici bir ortak yön vardır: baba-oğul diyalogları. Oğullar babalarına يا أَبَتِ, babalar oğullarına يا بُنَيَّ diye seslenir. Hz. İsmail'in يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ cevabı teslimiyeti, Hz. Nuh'un يا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا çağrısı son ana kadar süren şefkatli daveti, Hz. Yakub'un يا بُنَيَّ لا تَقْصُصْ uyarısı koruyucu sevgiyi gösterir. Lokmân suresindeki öğüt de aynı hitapla başlar: يا بُنَيَّ لا تُشْرِكْ بِاللّٰهِ (Lokmân, 31:13). Kıssalar bize, en zor anlarda bile aile içi iletişimin saygı ve sevgiyle yürütüldüğünü öğretir. Hitaplar aynı olsa da sonuçlar farklıdır: Kimi oğul daveti kabul eder, kimi reddeder; her insan kendi tercihinden sorumludur.