Tahiyyat Duası ve Anlamı

Tahiyyat, namaz kılan her Müslüman'ın her oturuşta okuduğu kısa ama anlamca çok zengin bir duadır. Adını ilk kelimesi olan اَلتَّحِيَّاتُ kelimesinden alır. Duanın son kısmında «Şahitlik ederim ki...» anlamına gelen اَشْهَدُ (eşhedü) ifadesiyle kelime-i şehadet yer aldığı için bu duaya teşehhüd (şahitlik etme) de denir. Buhârî ve Müslim'in naklettiği bir rivayete göre Peygamberimiz (s.a.v.), sahabeden Abdullah b. Mesud'a bu duayı Kur'an'dan bir sure öğretir gibi özenle öğretmiştir.

Tahiyyat, namazda oturuş (ka'de) bölümlerinde okunur. İki rekâtlı namazlarda tek oturuş vardır ve bu oturuşta Tahiyyat'tan sonra Salli-Barik ve Rabbena duaları okunarak selam verilir. Üç veya dört rekâtlı namazlarda ise ilk oturuşta yalnız Tahiyyat okunup üçüncü rekâta kalkılır; son oturuşta Tahiyyat'ın ardından diğer dualar okunur.

Duanın tamamı şöyledir: اَلتَّحِيَّاتُ لِلّٰهِ وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ اَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللّٰهِ وَبَرَكَاتُهُ اَلسَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلٰى عِبَادِ اللّٰهِ الصَّالِحِينَ اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ Okunuşu: «Ettehiyyâtü lillâhi vessalavâtü vettayyibât. Esselâmü aleyke eyyühen-nebiyyü ve rahmetullâhi ve berakâtüh. Esselâmü aleynâ ve alâ ibâdillâhis-sâlihîn. Eşhedü en lâ ilâhe illallâh ve eşhedü enne Muhammeden abdühû ve resûlüh.» Anlamı: «Her türlü saygı ve övgü, dualar ve güzel sözler Allah'a aittir. Ey Peygamber! Allah'ın selamı, rahmeti ve bereketi senin üzerine olsun. Selam bizim üzerimize ve Allah'ın salih kullarının üzerine olsun. Şahitlik ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur. Yine şahitlik ederim ki Muhammed O'nun kulu ve elçisidir.»

Bir duanın anlamını gerçekten kavramak için önce içindeki anahtar kelimeleri tanımak gerekir. Tahiyyat'taki اَلتَّحِيَّاتُ (et-tahiyyât) kelimesi «tahiyye» kelimesinin çoğuludur ve selamlama, saygı, övgü ve hürmet ifadeleri anlamına gelir. اَلصَّلَوَاتُ (es-salavât) kelimesi «salât» kelimesinin çoğuludur; dualar, namazlar ve ibadetler demektir. اَلطَّيِّبَاتُ (et-tayyibât) ise temiz, güzel ve hoş sözler ile davranışlar anlamını taşır.

Duanın ikinci ve üçüncü bölümünde اَلسَّلَامُ (es-selâm) kelimesi iki kez geçer. Selam; esenlik, barış, güven ve her türlü kötülükten korunmuşluk demektir. Aynı kelime, Allah'ın güzel isimlerinden biridir: «O, ... Selâm'dır (esenlik verendir).» (Haşr suresi, 59/23). رَحْمَةُ اللّٰهِ (rahmetullâh) Allah'ın merhameti, بَرَكَاتُهُ (berakâtüh) ise O'nun verdiği bereketler, yani bolluk, hayır ve artıştır. عِبَادِ اللّٰهِ الصَّالِحِينَ (ibâdillâhis-sâlihîn) ifadesi ise «Allah'ın iyi, dürüst ve güzel işler yapan kulları» anlamına gelir.

Son bölümdeki اَشْهَدُ (eşhedü) «şahitlik ederim, tanıklık ederim» demektir; şahitlik, bir gerçeği bilerek ve inanarak açıkça söylemektir. عَبْدُهُ (abdühû) «O'nun kulu», رَسُولُهُ (resûlühû) ise «O'nun elçisi» anlamındadır. Bu kelimelerin anlamını bilen öğrenci, Tahiyyat'ı okurken yalnız sesleri değil, söylediği sözün ne demek olduğunu da düşünerek okur.

Tahiyyat'ın ilk cümlesi اَلتَّحِيَّاتُ لِلّٰهِ وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ şeklindedir ve «Her türlü saygı ve övgü, dualar ve güzel sözler Allah'a aittir.» anlamına gelir. Bu cümlede üç kavram bir araya getirilmiştir: dil ile yapılan övgü ve saygı (tahiyyât), beden ile yapılan dua ve ibadetler (salavât) ve güzel söz ile temiz davranışlar (tayyibât). Cümlenin ortasındaki لِلّٰهِ (lillâhi) kelimesi ise bunların hepsinin gerçek sahibinin ve hak edeninin yalnız Allah olduğunu bildirir.

Bu cümleyi okuyan kişi aslında şunu söylemektedir: «Ben namaz kılarken, dua ederken, güzel bir söz söylerken bunu gösteriş için ya da insanlar beğensin diye değil, yalnız Allah rızası için yapıyorum.» Dinimizde buna ihlas, yani samimiyet denir. Kur'an-ı Kerim'de bu düşünce şöyle ifade edilir: «De ki: Şüphesiz benim namazım, ibadetlerim, hayatım ve ölümüm âlemlerin Rabbi Allah içindir.» (En'âm suresi, 6/162).

İlk bölümün anlamını yorumladığımızda şu sonuca ulaşırız: Allah'a saygı yalnızca namazla sınırlı değildir. Annemize nazikçe teşekkür etmek, arkadaşımıza kırıcı söz yerine güzel söz söylemek, yere atılmış bir çöpü kaldırmak da Allah rızası için yapıldığında tayyibât kapsamına girer. Böylece namazda okuduğumuz bu cümle, günlük hayatımızdaki her güzel davranışa anlam katar.

Duanın ikinci cümlesi اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ اَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللّٰهِ وَبَرَكَاتُهُ şeklindedir: «Ey Peygamber! Allah'ın selamı, rahmeti ve bereketi senin üzerine olsun.» Bu cümleyle namaz kılan her Müslüman, bize İslam'ı tebliğ eden, Kur'an'ı insanlara ulaştıran ve güzel ahlakıyla örnek olan Peygamberimize (s.a.v.) sevgisini, saygısını ve vefasını dile getirir. Kur'an-ı Kerim'de de müminlere Peygamber'e selam vermeleri emredilir: «Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salat ederler. Ey iman edenler! Siz de ona salat edin ve tam bir teslimiyetle selam verin.» (Ahzâb suresi, 33/56).

Üçüncü cümle اَلسَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلٰى عِبَادِ اللّٰهِ الصَّالِحِينَ şeklindedir: «Selam bizim üzerimize ve Allah'ın salih kullarının üzerine olsun.» Burada selam halkası genişler: Önce namaz kılan kişi kendisi ve birlikte namaz kılanlar için esenlik ister, sonra bu dileği dünyanın her yerindeki iyi insanlara ulaştırır. Buhârî ve Müslim'in naklettiği rivayete göre Peygamberimiz, bu cümle söylendiğinde selamın gökte ve yerde bulunan Allah'ın her salih kuluna ulaşacağını bildirmiştir.

Bu iki bölümü yorumladığımızda önemli bir ders çıkarırız: Müslüman, dua ederken yalnız kendisini düşünen biri değildir. Peygamberini, kendisini, arkadaşlarını ve tanımadığı iyi insanları da aynı duaya katar. Ayrıca «salih kullar» arasında yer almak bir hedef hâline gelir; dürüst olmak, sözünde durmak ve çevresine faydalı olmak bu hedefe ulaştıran davranışlardır.

Tahiyyat, اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ cümlesiyle sona erer: «Şahitlik ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur. Yine şahitlik ederim ki Muhammed O'nun kulu ve elçisidir.» Bu cümle, İslam'ın temeli olan kelime-i şehadettir. İlk kısım Allah'ın bir ve tek olduğunu, yani tevhidi; ikinci kısım ise Hz. Muhammed'in Allah'ın kulu ve peygamberi olduğunu bildirir. Kur'an-ı Kerim'de «Bil ki Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur.» (Muhammed suresi, 47/19) ve «Muhammed Allah'ın elçisidir.» (Fetih suresi, 48/29) buyrulur.

Şehadet cümlesinde Peygamberimiz için önce عَبْدُهُ (O'nun kulu), sonra رَسُولُهُ (O'nun elçisi) ifadesinin kullanılması çok anlamlıdır. Peygamberimiz, insanlar içinde en sevilen ve en saygı duyulan kişi olsa da Allah'ın bir kuludur; ona ilahlık vasfı verilmez. Kur'an-ı Kerim'de de Peygamberimizin diliyle «De ki: Ben ancak sizin gibi bir insanım; bana ilahınızın bir tek ilah olduğu vahyolunuyor.» (Kehf suresi, 18/110) buyrulur. Aynı zamanda o, Allah'ın mesajını bize ulaştıran elçidir; bu yüzden onun yolunu izlemek imanın bir gereğidir.

«Şahitlik etmek», bir gerçeği bilerek, kalben inanarak ve açıkça söyleyerek ortaya koymaktır. Namazın her oturuşunda bu tanıklığı tekrar etmek, imanı canlı tutar. Tanıklık yalnız sözle de kalmamalıdır: Allah'ın bir olduğuna inanan kişi yalnız O'na kulluk eder; Peygamberimizi elçi olarak tanıyan kişi ise onun doğruluğunu, merhametini ve adaletini kendi davranışlarına örnek alır.

Bir duayı kendi hayatımız için anlamlı hâle getirmek, onun mesajlarını günlük davranışlarımıza yansıtmaktır. Tahiyyat'ın her bölümü bize bir davranış hedefi gösterir: Birinci bölüm, yaptığımız her iyiliği samimiyetle ve Allah rızası için yapmayı; ikinci bölüm, Peygamberimizi sevip onun güzel ahlakını örnek almayı; üçüncü bölüm, selamı yaymayı ve iyi insanlardan olmayı; dördüncü bölüm ise imanımızı sözle olduğu kadar davranışlarla da göstermeyi öğütler. Örneğin sabah okula girerken arkadaşlarımıza gülümseyerek selam vermek, Tahiyyat'taki selam halkasını sınıfımıza taşımaktır.

Duayı anlamını değiştirmeden yeniden ifade etmek ise onu kendi sözcüklerimizle anlatabilmektir. Bunu yaparken üç ölçüye dikkat ederiz: Duadaki hiçbir önemli bilgiyi atlamamak, duada olmayan bir anlam eklememek ve kişileri karıştırmamak. Örneğin ilk cümle «Allah'a duyduğum bütün saygı, yaptığım dualar ve söylediğim güzel sözler yalnız O'nun içindir.» şeklinde ifade edilebilir. Buna karşılık «Güzel sözler insanlara aittir.» demek anlamı tamamen değiştirir; çünkü duada sahibin Allah olduğu açıkça söylenir.

Aynı şekilde üçüncü cümle «Esenlik bizim ve Allah'ın bütün iyi kullarının üzerine olsun.» diye yeniden ifade edilebilir; fakat «Esenlik yalnız bizim üzerimize olsun.» demek salih kulları dışarıda bıraktığı için anlamı daraltır. Şehadet cümlesini ifade ederken de «Allah'ın bir olduğuna, Hz. Muhammed'in O'nun kulu ve peygamberi olduğuna yürekten tanıklık ederim.» gibi kul ve elçi vurgusunu koruyan cümleler kurmalıyız.