Kur'an-ı Kerim okurken bazı kelimelerin son harfinde harekelerin tek değil, çift olarak (iki üstün, iki esre, iki ötre şeklinde) yazıldığını görürüz. Kelimenin sonuna tatlı bir 'n' tınısı (-en/-an, -in/-ın, -ün/-un) kazandıran bu işarete 'tenvin' adı verilir. Bu hafta tenvin çeşitlerinin telaffuz özelliklerini öğreniyor ve önceki haftada tanıdığımız cezim ile şedde işaretlerini tenvinle birleştirerek akıcı kelime okuma uygulamaları yapıyoruz.
Tenvin Nedir? İki Üstün (ـً), İki Esre (ـٍ) ve İki Ötre (ـٌ) (KK.5.2.2)
Sözlükte 'nunlamak (sonuna n sesi eklemek)' anlamına gelen tenvin; kelimenin son harfi üzerine veya altına konulan çift hareke işaretidir. Tenvin işareti kelimenin başında veya ortasında yer almaz, daima kelimenin son harfinde bulunur ve yazıda görünmeyen sakin bir 'n' (نْ) sesi çıkararak okunur. Tenvin; iki üstün (fethateyn), iki esre (kesrateyn) ve iki ötre (dammeteyn) olmak üzere üçe ayrılır.
İki üstün (ـً), harfin üzerine konulan birbirine paralel iki küçük eğik çizgidir. İnce harfleri '-en', kalın harfleri (خ، ص، ض، ط، ظ، غ، ق) '-an' sesiyle okutur: örneğin بَيْتًا (beyten), عِلْمًا (ilmen), حَقًّا (hakkan), صَبْرًا (sabran). İki esre (ـٍ), harfin altına konulan iki eğik çizgidir; ince harfleri '-in', kalın harfleri '-ın' sesiyle okutur: örneğin فِي يَوْمٍ (fî yevmin), مِنْ عَمَلٍ (min amelin), صِرَاطٍ (sırâtın).
İki ötre (ـٌ) ise harfin üzerine konulan çift ötre (veya bir ötre ve kıvrık kuyruk) işaretidir. İnce harfleri '-ün / -un', kalın harfleri '-un' sesiyle okutur: örneğin أَحَدٌ (ehadün), رَسُولٌ (resûlün), كِتَابٌ (kitâbün), غَفُورٌ (ğafûrun). Tenvin okunurken ses uzatılmaz; vurgu net bir 'n' sesiyle tamamlanır.
İki Üstünde Destek Elifi, Yuvarlak Tâ (ةً) ve Vakıf (Durak) Kuralı
İki üstün (ـً) ile biten kelimelerin büyük çoğunluğunda son harften sonra harekesiz bir elif (ا) yazılır: كِتَابًا (kitâben), عَلِيمًا (alîmen), شُكْرًا (şükran). Bu elife 'destek elifi' denir. Geçiş hâlinde (durmadan okurken) bu elif uzatma yapmaz, kelime normal iki üstünle '-en / -an' şeklinde okunur.
Ancak üç durumda iki üstünlü kelimenin sonuna destek elifi yazılmaz, iki üstün doğrudan harfin üzerine konulur: Birincisi, kelimenin sonu yuvarlak tâ (ة) ile bitiyorsa (رَحْمَةً - rahmeten, نِعْمَةً - ni'meten, جَنَّةً - cenneten). İkincisi, kelimenin sonu uzatmalı eliften sonra gelen hemze (ء) ile bitiyorsa (مَاءً - mâen, سَمَاءً - semâen). Üçüncüsü, kelime noktasız yâ görünümündeki elif-i maksûre (ى) ile bitiyorsa (هُدًى - hüden).
Kur'an-ı Kerim okurken ayet sonunda veya nefesimiz bittiğinde tenvinli bir kelimede durduğumuzda (vakıf yaptığımızda); iki esre (ـٍ) ve iki ötre (ـٌ) düşer, harf cezimliymiş gibi sakin okunur (أَحَدٌ → أَحَدْ). İki üstün (ـً) ile biten kelimelerde durulduğunda ise tenvin tek üstüne dönüşür ve sondaki elif med harfi olarak bir elif miktarı uzatılır (عَلِيمًا → عَلِيمَا); yalnız yuvarlak tâ (ةً) üzerinde durulduğunda harf sakin 'h' (هْ) sesine dönüşür (رَحْمَةً → رَحْمَهْ).
Cezim, Şedde ve Tenvin Birlikte Okuma ve Tahiyyat Uygulamaları (KK.5.2.1 & KK.5.2.2)
Kur'an-ı Kerim'deki kelimelerin önemli bir kısmında cezim (ـْ), şedde (ـّ), med harfleri (ا، و، ي) ve tenvin (ـً، ـٍ، ـٌ) bir arada bulunur. Bu kelimeleri doğru okumak için her işaretin görevini adım adım uygularız: Cezimli harfi önceki harfe çarptırarak tek hecede birleştiririz; şeddeli harfi önce cezimli gibi tutup ardından kendi harekesiyle kuvvetli seslendiririz; kelimenin sonundaki tenvini ise sakin 'n' sesiyle tamamlarız.
Örneğin شَمْسٌ (şem-sün) ve قَوْلًا (kav-len) kelimelerinde birinci hecede cezim, son harfte tenvin vardır. مُحَمَّدٌ (mu-ham-me-dün), حَقًّا (hak-kan) ve كُلٌّ (kül-lün) kelimelerinde ise şedde ile tenvin bir aradadır. جَنَّاتٍ (cen-nâ-tin) ve فَعَّالٌ (fa'-â-lün) kelimelerinde ise hem şedde, hem med (uzatma), hem de tenvin birlikte yer alır.
Namazlarımızın oturuşlarında okuduğumuz Tahiyyat (Ettehiyyâtü) duasında bu üç kuralın en güzel örneklerini görürüz: التَّحِيَّاتُ (et-tahiyyâtü) ve الطَّيِّبَاتُ (et-tayyibâtü) kelimelerinde şedde ve med; أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ cümlesinde cezim ve şedde; وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ cümlesindeki مُحَمَّدًا (Muhammeden) kelimesinde ise şedde ve iki üstün (tenvin) bir arada uygulanmaktadır.
Örnekler
Örnek 1Tenvin işaretinin üç çeşidini yazarak كِتَاب kelimesinin son harfi olan ب harfi üzerinde nasıl okunduklarını gösteriniz.
Cevabı göster
Tenvinin üç çeşidi iki üstün (ـً), iki esre (ـٍ) ve iki ötredir (ـٌ). كِتَاب kelimesinin sonunda iki üstünle كِتَابًا (kitâben), iki esreyle كِتَابٍ (kitâbin) ve iki ötreyle كِتَابٌ (kitâbün) şeklinde okunur.
Örnek 2شَمْسٌ, مُحَمَّدًا ve جَنَّاتٍ kelimelerinde hangi okuma işaretlerinin (cezim, şedde, med, tenvin) bir arada bulunduğunu ve okunuşlarını açıklayınız.
Cevabı göster
شَمْسٌ (şem-sün) kelimesinde م harfinde cezim, س harfinde iki ötre (tenvin) vardır. مُحَمَّدًا (mu-ham-me-den) kelimesinde م harfinde şedde, د harfinde iki üstün (tenvin) vardır. جَنَّاتٍ (cen-nâ-tin) kelimesinde ise ن harfinde şedde ve med elifi, ت harfinde iki esre (tenvin) bulunmaktadır.
Örnek 3İki üstün alan بَيْتًا kelimesinin sonunda destek elifi varken, رَحْمَةً ve مَاءً kelimelerinin sonunda neden destek elifi yazılmamıştır?
Cevabı göster
İki üstün alan kelimelerin sonuna normalde destek elifi (ا) eklenir (بَيْتًا). Ancak sonu yuvarlak tâ (ة) ile biten رَحْمَةً (rahmeten) ve uzatmalı eliften sonra hemze (ء) ile biten مَاءً (mâen) kelimelerinde kural gereği destek elifi yazılmaz, iki üstün doğrudan bu harflerin üzerine konulur.
Örnek 4Cezim (ـْ), şedde (ـّ) ve tenvin (ـً ـٍ ـٌ) işaretlerinin kelimedeki yerleri ve sesletim görevleri arasındaki farkı kısaca özetleyiniz.
Cevabı göster
Cezim harfi harekesiz bırakıp önceki harfe bağlar; şedde tek yazılan harfi iki kez kuvvetli okutur (her ikisi de kelime ortasında veya sonunda olabilir). Tenvin ise yalnız kelimenin son harfinde bulunur ve kelime sonuna sakin bir 'n' sesi (-en, -in, -ün) ekler.
Örnek 5Tahiyyat duasında geçen «أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ» bölümündeki cezimli, şeddeli ve tenvinli kelimelerden birer örnek gösteriniz.
Cevabı göster
Cezimli kelime örneği: أَشْهَدُ (eş-hedü), أَنْ (en) ve عَبْدُهُ (ab-dühû). Şeddeli kelime örneği: إِلَّا (illâ) ve أَنَّ (enne). Hem şeddeli hem tenvinli kelime örneği: مُحَمَّدًا (Muhammeden).
Örnek 6İhlas suresinin ilk ayeti olan «قُلْ هُوَ اللّٰهُ أَحَدٌ» ayetindeki قُلْ ve أَحَدٌ kelimelerinin okunuş kurallarını belirtiniz.
Cevabı göster
قُلْ (kul) kelimesinde lâm harfi cezimli olduğu için önceki ötreli kâf harfine çarptırılarak tek hecede okunur. أَحَدٌ (ehadün) kelimesinin sonundaki dâl harfinde ise iki ötre (tenvin) vardır; geçişte 'ehadün', ayet sonunda durulduğunda ise sakinleştirilerek 'ehad' şeklinde okunur.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Kelimenin son harfi üzerine veya altına konulan ve harfin sonuna sakin bir 'n' sesi (-en/-an, -in/-ın, -ün/-un) ekleyerek okutan işarete ne ad verilir?
2Aşağıdaki Kur'an kelimelerinden hangisinde hem şedde (ـّ) hem de iki üstün (ـً) işareti bir arada bulunmaktadır?
3İki üstünlü kelimelerin sonuna genellikle destek elifi (ا) yazılırken, aşağıdaki kelimelerden hangisinin sonu yuvarlak tâ (ة) ile bittiği için destek elifi almamıştır?
4Cezim ve tenvin işaretlerini birlikte barındıran شَمْسٌ ve قَوْلًا kelimelerinin doğru okunuşları aşağıdakilerden hangisinde sırasıyla verilmiştir?
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- İki esre (kesrateyn) harfin altına yazılır ve ince harfleri '-in', kalın harfleri '-ın' sesiyle okutur.
- Tenvin işaretleri (iki üstün, iki esre, iki ötre) kelimelerin son harfinde yer alır.
- رَسُولٌ kelimesinin sonundaki iki ötre işareti kelimeyi 'resûlen' şeklinde okutur.
- Tahiyyat duasında geçen مُحَمَّدًا kelimesinde mim harfi şeddeli, dal harfi ise iki üstünlüdür.
- Tenvinli harfler okunurken ses üç elif miktarı uzatılarak med yapılır.
- İki esre (kesrateyn) harfin altına yazılır ve ince harfleri '-in', kalın harfleri '-ın' sesiyle okutur.
6Aşağıdaki Kur'an kelimelerini okunuşları ve içerdikleri işaretlerle eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Harfin üzerine konulan iki paralel eğik çizgiye denir ve harfi '-en / -an' sesiyle okutur.
- Harfin altına konulan çift harekeye adı verilir ve harfi '-in / -ın' sesiyle okutur.
- Harfin üstüne konulan ve '-ün / -un' sesi veren çift ötre işaretine denir.
- Üzerinde bulunduğu harfi harekesiz bırakarak kendinden önceki harfe bağlayan işarete (sükûn) adı verilir.
- Tek yazılan bir harfi önce cezimli, sonra harekeli olmak üzere iki kez kuvvetli okutan işarete denir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Tenvin çeşitlerini (iki üstün, iki esre, iki ötre) ve كِتَابًا, قَلَمٍ, رَسُولٌ kelimelerinin hem geçiş hâlindeki hem de durak (vakıf) hâlindeki okunuşlarını açıklayınız.
1. ipucu: Önce iki üstün, iki esre ve iki ötrenin kelime sonuna hangi sesleri (-en, -in, -ün) kattığını belirtiniz.
2. ipucu: Ardından verilen üç kelimenin okuma sürerken (geçiş hâlinde) nasıl telaffuz edildiğini yazınız.
3. ipucu: Son olarak bu kelimelerin üzerinde durulduğunda (vakıf yapıldığında) iki üstün ile iki esre/iki ötrenin nasıl okunduğunu açıklayınız.
Cevap: Tenvin kelimenin son harfine sakin bir 'n' sesi katar: İki üstün (ـً) '-en/-an', iki esre (ـٍ) '-in/-ın', iki ötre (ـٌ) ise '-ün/-un' sesiyle okutur. Okumaya devam ederken (geçiş hâlinde) كِتَابًا kelimesi 'kitâben', قَلَمٍ kelimesi 'kalemin', رَسُولٌ kelimesi ise 'resûlün' şeklinde telaffuz edilir. Ayet sonunda veya nefes almak için bu kelimelerin üzerinde durulduğunda (vakıf yapıldığında) ise iki üstünlü كِتَابًا kelimesi sondaki destek elifi sayesinde bir elif miktarı uzatılarak 'kitâbâ' diye durulur; iki esreli قَلَمٍ ve iki ötreli رَسُولٌ kelimelerinde ise tenvin düşer ve son harf cezimli gibi sakinleştirilerek 'kalem' ve 'resûl' şeklinde durulur.
Kısaca
- Tenvin Kavramı: Kelimenin yalnız son harfinde bulunan ve kelime sonuna sakin bir 'n' sesi ekleyen çift hareke işaretine tenvin denir.
- İki Üstün (Fethateyn - ـً): Harfin üstüne yazılır; ince harfleri '-en' (بَيْتًا - beyten), kalın harfleri '-an' (حَقًّا - hakkan) sesiyle okutur.
- İki Esre (Kesrateyn - ـٍ) ve İki Ötre (Dammeteyn - ـٌ): İki esre harfin altına yazılıp '-in / -ın' (يَوْمٍ - yevmin); iki ötre harfin üstüne yazılıp '-ün / -un' (أَحَدٌ - ehadün) sesi verir.
- Destek Elifi ve İstisnaları: İki üstün alan harfin sonuna genellikle destek elifi (ا) eklenir; ancak yuvarlak tâ (رَحْمَةً) ve hemze (مَاءً) ile biten kelimelerde elif yazılmaz.
- Cezim-Şedde-Tenvin Birlikteliği: شَمْسٌ (şem-sün), مُحَمَّدًا (mu-ham-me-den) ve جَنَّاتٍ (cen-nâ-tin) gibi kelimelerde cezim, şedde, med ve tenvin kuralları bir arada uygulanır.