Kur'an-ı Kerim'i yüzünden doğru ve akıcı okumanın temel taşlarından olan cezim (sükûn) ve şedde konularını bu hafta bol örnekli kelime uygulamalarıyla pekiştiriyoruz. Üzerinde cezim bulunan harekesiz bir harfin kendinden önceki harfe nasıl tutunduğunu, şeddeli bir harfin ise nasıl iki kez kuvvetlice seslendirildiğini adım adım inceliyor; namazlarımızın her oturuşunda okuduğumuz Tahiyyat duasındaki cezimli ve şeddeli kelimeler üzerinde okuma pratiği yapıyoruz.
Cezim (Sükûn) Kuralı ve Hece Bağlama Uygulamaları
Kur'an-ı Kerim yazısında harfin üzerine konulan küçük daire biçimindeki işarete cezim veya sükûn ( ْ ) adı verilir. Cezim, üzerine geldiği harfin üstün, esre veya ötre gibi hiçbir harekesinin olmadığını, yani harfin sakin (harekesiz) okunacağını gösterir.
Harekesiz bir harf tek başına seslendirilemediği için, cezimli harf daima kendisinden önce gelen harekeli harfe bağlanarak tek bir hece hâlinde okunur. Bu sebeple hiçbir kelimenin ilk harfinde cezim işareti bulunmaz. Cezimli harf okunurken önceki harfin sesi cezimli harfin mahrecine çarptırılır ve ses orada durdurulur.
Örneğin يَكْتُبُ (yek-tü-bü) kelimesinde Kef (كْ) harfi cezimli olduğu için önceki üstünlü Ye harfine bağlanarak 'yek' diye okunur. Aynı şekilde مَسْجِدُ kelimesi 'mes-ci-dü', أَنْعَمْتَ kelimesi 'en-am-te' ve اَلْحَمْدُ kelimesi 'el-ham-dü' şeklinde hecelenir.
Şedde Kuralı ve Vurgulu Seslendirme
Harfin üzerine konulan ve küçük dişli bir 'w' harfine benzeyen işarete şedde ( ّ ) denir. Arapçada aynı cins iki harf yan yana geldiğinde, birincisi cezimli (sakin), ikincisi harekeli ise bu iki harf tek harf olarak yazılır ve üzerine şedde işareti konur (بْ + بَ = بَّ).
Üzerinde şedde bulunan bir harf iki kez okunur: Önce kendisinden önceki harekeli harfe cezimliymiş gibi çarpılarak tutunur, kısa bir an ses orada tutulduktan sonra kendi harekesiyle ikinci kez seslendirilir. Bu okunuş kelimeye güçlü bir vurgu kazandırır.
Örneğin عَلَّمَ (al-le-me) kelimesindeki şeddeli Lam harfi عَلْ + لَمَ şeklinde; جَنَّةُ (cen-ne-tü) kelimesindeki şeddeli Nun harfi جَنْ + نَةُ şeklinde; إِيَّاكَ (iy-yâ-ke) kelimesindeki şeddeli Ye harfi ise إِيْ + يَاكَ şeklinde iki defa okunur.
Tenvin-Şedde Birlikteliği ve Tahiyyat Duası Uygulaması
Kelimelerin son harfinde şedde ile birlikte iki üstün (ـً), iki esre (ـٍ) veya iki ötre (ـٌ) yani tenvin bir arada gelebilir. Bu durumda harf önce önceki harfe bağlanır, ardından tenvinin verdiği '-en/-an, -in/-ın, -ün/-un' sesiyle ikinci kez okunur: حَقًّا (hak-kan), رَبٍّ (rab-bin), كُلٌّ (kül-lün) ve مُحَمَّدٌ (mu-ham-me-dün).
Bir kelimede hem şedde hem de cezim peş peşe yer alabilir: الدُّنْيَا (ed-dün-yâ) kelimesinde Dal harfi şeddeli, Nun harfi ise cezimlidir. Benzer şekilde تَبَّتْ (teb-bet) kelimesinde Be harfi şeddeli, sonundaki Te harfi cezimlidir.
Namazların oturuşlarında okuduğumuz Tahiyyat (Ettahiyyâtü) duası şedde ve cezim kurallarının en güzel uygulama alanıdır: اَلتَّحِيَّاتُ لِلَّهِ وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ cümlesinde Te, Ye, Lam, Sad ve Tı harfleri şeddelidir; وَرَحْمَةُ اللَّهِ (ve rah-me-tul-lâ-hi) ve أَشْهَدُ أَنْ لَا (eş-he-dü en lâ) ifadelerinde ise Ha, Şın ve Nun harfleri cezimlidir.
Örnekler
Örnek 1'يَشْكُرُ' (Yeş-kü-ru) ve 'أَحْسَنَ' (Ah-se-ne) kelimelerinde hangi harfler cezimlidir ve hangi harflere bağlanarak okunmuştur?
Cevabı göster
'يَشْكُرُ' kelimesinde Şın (شْ) harfi cezimlidir ve önceki Ye harfine bağlanarak 'yeş' okunmuştur. 'أَحْسَنَ' kelimesinde ise Ha (حْ) harfi cezimlidir ve önceki Elif (hemze) harfine bağlanarak 'ah' şeklinde okunmuştur.
Örnek 2'مُحَمَّدٌ' (Muhammedün) kelimesindeki Mim harfinin okunuş özelliğini ve son harfindeki işareti açıklayınız.
Cevabı göster
Oradaki ikinci Mim (مَّ) harfinin üzerinde şedde ve üstün vardır; birincisi cezimli ikincisi üstünlü iki Mim (مْ + مَ) olarak 'mu-ham-me' şeklinde vurgulu okunur. Son harfi olan Dal (دٌ) üzerinde ise iki ötre (tenvin) vardır ve 'dün' sesi verir.
Örnek 3'رَبِّ' ve 'رَبَّ' kelimelerinin yazılış ve okunuş farkı nedir?
Cevabı göster
Her iki kelimede de Be harfi şeddelidir; ancak çizgi şeddenin altında olduğunda esre kabul edilir ve 'رَبِّ' (Rab-bi) diye okunur; çizgi şeddenin üstünde olduğunda ise üstün kabul edilir ve 'رَبَّ' (Rab-be) diye okunur.
Örnek 4'تَبَّتْ' (Teb-bet) kelimesini harflerin üzerindeki işaretlere göre heceleyerek çözümleyiniz.
Cevabı göster
Kelimenin ilk harfi üstünlü Te (تَ), ikinci harfi şeddeli ve üstünlü Be (بَّ = بْ + بَ), üçüncü harfi ise cezimli Te (تْ) harfidir; böylece 'Teb-bet' şeklinde iki kapalı hecede okunur.
Örnek 5Tahiyyat duasının ilk cümlesi olan 'اَلتَّحِيَّاتُ لِلَّهِ وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ' ifadesinde kaç tane şedde işareti bulunduğunu gösteriniz.
Cevabı göster
'اَلتَّحِيَّاتُ' kelimesinde Te ve Ye harflerinde (2), 'لِلَّهِ' kelimesinde Lam harfinde (1), 'وَالصَّلَوَاتُ' kelimesinde Sad harfinde (1) ve 'وَالطَّيِّبَاتُ' kelimesinde Tı ve Ye harflerinde (2) olmak üzere toplam 6 adet şedde vardır.
Örnek 6Bir kelimenin ilk harfinde neden cezim veya şedde işareti bulunamaz?
Cevabı göster
Çünkü hem cezimli harf hem de şeddeli harfin ilk parçası harekesiz (sakin) olduğu için tek başına seslendirilemez; mutlaka kendisinden önce gelen harekeli bir harfe tutunarak okunması gerekir.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1'يَعْبُدُ' kelimesinde Ayn (عْ) harfinin üzerinde cezim işareti bulunmaktadır. Bu kelimenin doğru hecelenişi ve okunuşu aşağıdakilerden hangisidir?
Cezimli Ayn (عْ) harfi kendinden önceki üstünlü Ye harfine bağlanarak tek hecede 'Ya'-bü-dü' şeklinde okunur.
2Bir harfin üzerinde şedde işareti ve şeddenin hemen altında yatay bir çizgi ( ِّ ) bulunuyorsa bu harf nasıl seslendirilir?
Şedde işaretinin hemen altına konulan çizgi esre (kesra) harekesidir ve harfi iki kez 'i - ı' sesiyle okutur.
3Aşağıdaki Kur'an kelimelerinden hangisinde hem şedde hem de tenvin (iki ötre) işareti bir arada kullanılmıştır?
'مُحَمَّدٌ' kelimesinde Mim (مَّ) harfinde şedde, son harf olan Dal (دٌ) üzerinde ise iki ötre (tenvin) bulunmaktadır.
4Tahiyyat duasında geçen 'أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ' cümlesinde aşağıdaki kelimelerden hangisinin üzerinde cezim (sükûn) işareti vardır?
'أَشْهَدُ' (eş-he-dü) kelimesindeki Şın (شْ) harfi ve 'أَنْ' (en) kelimesindeki Nun (نْ) harfi cezimlidir; 'إِلَّا' ve 'اللَّهُ' kelimelerindeki Lam harfleri ise şeddelidir.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Cezim (sükûn), harfin üzerine konulan ve harfin harekesiz okunacağını gösteren küçük daire işaretidir.
Cezim harfin sakin (harekesiz) olduğunu bildirir.
- Şeddeli bir harf okunurken ses tutulmadan doğrudan tek harf gibi hafifçe geçilir.
Şeddeli harf iki aynı harfin birleşimi olduğu için mahrecinde tutularak vurgulu ve iki kez okunur.
- 'جَنَّةٌ' (Cennetün) kelimesinde Nun harfi şeddeli, yuvarlak Te harfi ise tenvinlidir.
Nun üzerinde şedde ve üstün, yuvarlak Te üzerinde iki ötre (tenvin) vardır.
- 'اَلْحَمْدُ' (El-ham-dü) kelimesinde Lam ve Mim harflerinin üzerinde şedde işareti vardır.
'اَلْحَمْدُ' kelimesinde Lam (لْ) ve Mim (مْ) harflerinin üzerinde şedde değil, cezim işareti vardır.
- Tahiyyat duası namazların ilk ve son oturuşlarında okunan, içinde çok sayıda şeddeli ve cezimli kelime barındıran bir duadır.
Tahiyyat duası oturuşlarda (ka'de) okunur.
- Cezim (sükûn), harfin üzerine konulan ve harfin harekesiz okunacağını gösteren küçük daire işaretidir.
6Aşağıdaki Kur'an kelimelerini okunuşları ve içerdikleri kurallarla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Üzerinde hareke bulunmayan, cezimli harflere Kur'an okuma dilinde harf denir.
- Birincisi cezimli ikincisi harekeli iki aynı harfin tek harf yazılıp üzerine konulan işarete adı verilir.
- Kelime sonlarında harfin sesine sakin bir 'n' sesi ekleyen iki üstün, iki esre ve iki ötreye denir.
- Namazların oturuşlarında okuduğumuz ve 'اَلتَّحِيَّاتُ لِلَّهِ' diye başlayan duanın adı duasıdır.
- Şeddeli Mim (مّ) ve Nun (نّ) harfleri okunurken sesin genizden getirilerek tutulmasına adı verilir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Kur'an-ı Kerim okurken 'عَلِمَ' (a-li-me), 'عَلْمَ' (al-me) ve 'عَلَّمَ' (al-le-me) kelimelerinin okunuşları arasındaki farkı hareke, cezim ve şedde kurallarına göre açıklayınız.
1. ipucu: Birinci kelimede (عَلِمَ) üç harfin de harekeli olduğuna ve üç ayrı açık hecede okunduğuna dikkat çekiniz.
2. ipucu: İkinci kelimede (عَلْمَ) Lam harfinin cezimli olduğuna ve önceki Ayn harfine bağlanarak tek kez okunduğunu belirtiniz.
3. ipucu: Üçüncü kelimede (عَلَّمَ) Lam harfinin şeddeli olduğuna ve hem önceki harfe bağlanıp hem kendi harekesiyle iki kez okunduğunu açıklayınız.
Cevap: Birinci kelime olan 'عَلِمَ'de bütün harfler harekelidir ve hiçbir bağlama yapılmadan 'a-li-me' şeklinde üç açık hecede okunur. İkinci kelime olan 'عَلْمَ'de Lam harfi cezimlidir; önceki Ayn harfine bağlanıp harekesiz durularak 'al-me' şeklinde iki hecede okunur. Üçüncü kelime olan 'عَلَّمَ'de ise Lam harfi şeddelidir; önce Ayn harfine tutunur, sonra kendi üstün harekesiyle açılarak 'al-le-me' şeklinde Lam sesi iki kez vurgulu seslendirilir.
Kısaca
- Cezim (Sükûn): Harfin harekesiz (sakin) olduğunu gösteren küçük daire ( ْ ) işaretidir; önceki harekeli harfe çarptırılarak tek hecede okunur.
- Şedde Kuralı: Birincisi cezimli ikincisi harekeli iki aynı harfin birleşimidir ( ّ ); harf mahrecinde tutularak iki kez vurgulu seslendirilir.
- Şeddede Esre Yazımı: Şeddeli harfin harekesi esre olduğunda çizgi harfin altına veya şedde işaretinin hemen altına ( ِّ ) konur.
- Tenvin ve Şedde: Kelime sonundaki şeddeli harf tenvin aldığında (كُلٌّ ، حَقًّا ، رَبٍّ) ikinci okunuşta sonuna sakin bir 'n' sesi eklenir.
- Tahiyyat Uygulaması: Namaz oturuşlarında okunan Tahiyyat duası cezim, şedde ve şemsî harf geçişlerinin bir arada uygulandığı temel metindir.