Geçtiğimiz hafta Kur’an harflerini seslendiren üç temel harekeyi (üstün, esre ve ötre) tanımıştık. Şimdi ise aynı kelimenin içinde hem üstün hem esre hem de ötrenin bir arada bulunduğu harekeli Kur’an kelimelerini hecelemeden, akıcı ve hatasız bir şekilde okuma uygulamaları yapıyoruz! Bir kelimede üstünden esreye veya ötreden esreye geçerken dudak ve dil hareketlerimiz nasıl olmalı? رَ (ra) ile رِ (ri) arasındaki incelik-kalınlık farkı nedir? Birlikte bol örneklerle pekiştirelim.
1. Üstün, Esre ve Ötreli Kelimeleri Birleştirerek Okuma
Kur’an-ı Kerim’de kelimeleri doğru okumak için harfin başta, ortada ve sonda yazılış şeklini tanımak ve üzerindeki/altındaki harekeyi uzatmadan seslendirmek gerekir. İşte en sık karşılaşılan dört hareke dizilimi: 1. Üstün - Üstün - Üstün (ـَ ـَ ـَ): • كَتَبَ -> ke - te - be (Üç harf de ince olduğu için ‘e’ sesiyle okunur). • خَلَقَ -> ha - le - ka (خ ve ق kalın olduğu için ‘a’, ortadaki ل ince olduğu için ‘e’ sesiyle okunur). • صَدَقَ -> sa - de - ka (ص ve ق kalın, ortadaki د incedir). 2. Üstün - Esre - Üstün (ـَ ـِ ـَ): • عَلِمَ -> a - li - me | حَمِدَ -> ha - mi - de | شَرِبَ -> şe - ri - be | سَمِعَ -> se - mi - a.
3. Ötre - Esre - Üstün (ـُ ـِ ـَ): Birinci harfte ötre için dudaklar ileri toplanır, ikinci harfte esre için hemen düzleştirilir: • كُتِبَ -> kü - ti - be | خُلِقَ -> hu - li - ka | رُزِقَ -> ru - zi - ka | قُرِئَ -> ku - ri - e. 4. Üstün - Ötre - Üstün (ـَ ـُ ـَ) ve Dört Harfli Kelimeler: • حَسُنَ -> ha - sü - ne | كَرُمَ -> ke - ru - me | وَوَجَدَ -> ve - ve - ce - de | فَجَعَلَ -> fe - ce - a - le.
2. Ra (ر) Harfinin Okunuşu ve Mahreci Yakın Harflerin Ayırt Edilmesi
Kur’an okurken telaffuzuna en çok dikkat etmemiz gereken harflerin başında Ra (ر) harfi ve sesleri birbirine benzeyen harf grupları gelir: 1. Ra (ر) Harfinin İnce ve Kalın Okunuşu: • Ra harfinin harekesi üstün (رَ) veya ötre (رُ) ise KALIN okunur: رَحِمَ (ra-hi-me), رُسُلُ (ru-sü-lü). • Ra harfinin harekesi esre (رِ) ise İNCE okunur: شَرِبَ (şe-ri-be), رِزْقِ (riz-kı).
2. Sesleri Birbirine Benzeyen Harfleri Karıştırmayalım: • Peltek Harfler (ث - ذ - ظ): Dilin ucunun üst ön dişlerin uç kısmına hafifçe değdirilmesiyle okunur. Örneğin ثَبَتَ (peltek se-be-te) ile سَبَقَ (keskin se-be-ka) farklıdır. • Boğaz Harfleri (أ - هـ - ع - ح - غ - خ): Özellikle ع (Ayn) ve ح (Ha) harfleri boğazın ortasından hafifçe sıkılarak çıkarılır: عَبَدَ (a-be-de), حَمِدَ (ha-mi-de). • Kalın Karşılıkları Olan Harfler: ت (ince te) <-> ط (kalın ta) | د (ince de) <-> ض (kalın da) | ك (ince ke) <-> ق (kalın ka).
Örnekler
Örnek 1Aşağıdaki Kur’an kelimelerinin okunuşlarını ve hangi harekelerden oluştuklarını sırasıyla yazınız: 1. شَكَرَ 2. عَمِلَ 3. كُتِبَ
Cevabı göster
1. شَكَرَ -> şe - ke - ra (Üstün - Üstün - Üstün; son harf Ra üstünlü olduğu için kalın ‘ra’ okunur). 2. عَمِلَ -> a - mi - le (Üstün - Esre - Üstün). 3. كُتِبَ -> kü - ti - be (Ötre - Esre - Üstün).
Örnek 2“شَرِبَ” ve “رُزِقَ” kelimelerindeki Ra (ر) harflerinin ince mi yoksa kalın mı okunduğunu gerekçesiyle açıklayınız.
Cevabı göster
• شَرِبَ (şe-ri-be) kelimesinde Ra harfinin harekesi esre (رِ) olduğu için ince okunur. • رُزِقَ (ru-zi-ka) kelimesinde ise Ra harfinin harekesi ötre (رُ) olduğu için kalın okunur.
Örnek 3“وَوَجَدَ” kelimesinde kaç harf vardır ve neden ilk iki harf sonraki harflerle birleşmemiştir?
Cevabı göster
Kelimede و - وَ - جَ - دَ olmak üzere 4 harf vardır ve “ve - ve - ce - de” diye okunur. Baştaki iki Vav (و) harfi ve sondaki Dal (د) harfi kendinden sonra gelen harfle birleşmeyen 6 harften (ا د ذ ر ز و) olduğu için ayrı yazılmıştır.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Harekesi sırasıyla 'ötre - esre - üstün' olan 'خُلِقَ' kelimesinin doğru okunuşu aşağıdakilerden hangisidir?
Birinci harf Hı ötreli (hu), ikinci harf Lam esreli (li), üçüncü harf Kaf üstünlü (ka) olduğundan 'hu - li - ka' şeklinde okunur.
2Ra (ر) harfi aşağıdaki kelimelerin hangisinde 'ince' okunur?
Ra harfi üstün ve ötre hareke aldığında kalın, esre hareke aldığında ince okunur. 'شَرِبَ' (şe-ri-be) kelimesinde Ra esreli olduğu için ince okunur.
3Okunuşu 'a - li - me' olan ve 'Üstün - Esre - Üstün' harekeleriyle yazılan Kur’an kelimesi aşağıdakilerden hangisidir?
Ayn üstünlü (a), Lam esreli (li) ve Mim üstünlü (me) olarak yazılan kelime 'عَلِمَ'dir.
4Aşağıdaki kelimelerden hangisinde dil ucu üst ön dişlere değdirilerek okunan 'peltek' bir harf bulunmaktadır?
Peltek harfler Se (ث), Zel (ذ) ve Zı (ظ) harfleridir. 'أَذِنَ' (e-zi-ne) kelimesinin ortasındaki Zel (ذ) harfi peltektir.
5'فَجَعَلَ' kelimesi kaç harflidir ve doğru okunuşu nasıldır?
Kelime Fe (فَ), Cim (جَ), Ayn (عَ) ve Lam (لَ) olmak üzere 4 harften oluşur ve 'fe - ce - a - le' şeklinde okunur.
6Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- 'كُتِبَ' kelimesinde Kef harfi ötreli, Te harfi esreli, Be harfi ise üstünlüdür ve 'kü - ti - be' diye okunur.
Hareke dizilimi ötre-esre-üstün olduğu için kü-ti-be şeklinde okunur.
- Harekeli harflerden oluşan 'حَمِدَ' kelimesini okurken her harfi ikişer elif miktarı uzatarak 'hâ - mî - dâ' şeklinde okumalıyız.
Yanlıştır; kelimede uzatma (med) harfi yoktur, harfler hiç uzatılmadan 'ha - mi - de' şeklinde net okunur.
- Ra (ر) harfi harekesi esre olduğunda (رِ) ince, üstün (رَ) veya ötre (رُ) olduğunda kalın okunur.
Ra harfinin harekeye bağlı incelik-kalınlık kuralıdır.
- 'صَدَقَ' kelimesinin başındaki Sad (ص) ve sonundaki Kaf (ق) kalın, ortasındaki Dal (د) ise ince okunur.
Kalın ve ince harflerin yan yana geldiği kelimelerde her harf kendi özelliğine göre ('sa - de - ka') okunur.
- 'رُزِقَ' kelimesindeki Ra (ر) ve Ze (ز) harfleri kendinden sonra gelen harflerle birleşerek bitişik yazılmıştır.
Yanlıştır; Ra ve Ze harfleri kendinden sonraki harfle birleşmeyen 6 harftendir ve ayrı yazılmıştır.
- 'كُتِبَ' kelimesinde Kef harfi ötreli, Te harfi esreli, Be harfi ise üstünlüdür ve 'kü - ti - be' diye okunur.
7Aşağıdaki harekeli Kur’an kelimelerini doğru okunuşlarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
8Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Bir kelimede üstün, esre ve ötre harekeli harfleri okurken sesleri net bir şekilde telaffuz etmeliyiz.
- Ra (ر) harfi üstün ve ötre harekeli olduğunda , esre harekeli olduğunda ise ince okunur.
- Kur’an-ı Kerim’de kelimeler ve satırlar her zaman sola doğru okunur.
- Dil ucu üst ön dişlere değdirilerek peltek okunan üç harf Se (ث), (ذ) ve Zı (ظ) harfleridir.
- 'شَرِبَ' kelimesinin doğru okunuşu şeklindedir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
9İçinde hem kalın hem de ince harflerin bulunduğu 'صَدَقَ' ve 'خُلِقَ' kelimelerini okurken hangi harfleri kalın, hangi harfleri ince okuyacağımızı harf harf açıklayınız.
1. ipucu: 1. İpucu: Kalın harfleri (خ ص ض غ ط ق ظ) hatırlayarak kelimedeki harfleri kontrol ediniz.
2. ipucu: 2. İpucu: İnce harfin kalın harfler arasında kalsa bile ince okunması gerektiğini belirtiniz.
Cevap: 1. 'صَدَقَ' (sa - de - ka) Kelimesi: • 1. harf Sad (صَ): Kalın harftir, üstünle 'sa' diye kalın okunur. • 2. harf Dal (دَ): İnce harftir; iki kalın harfin ortasında bulunsa bile kalınlaştırılmaz ('da' denmez), 'de' diye ince okunur. • 3. harf Kaf (قَ): Kalın harftir, üstünle 'ka' diye kalın okunur. 2. 'خُلِقَ' (hu - li - ka) Kelimesi: • 1. harf Hı (خُ): Kalın boğaz harfidir, ötreyle 'hu' diye kalın okunur. • 2. harf Lam (لِ): İnce harftir, esreyle 'li' diye ince okunur. • 3. harf Kaf (قَ): Kalın harftir, üstünle 'ka' diye kalın okunur.
Kısaca
- Karışık Harekeli Kelime Okuma: Bir kelimede üstün, esre ve ötre peş peşe geldiğinde sağdan sola doğru her harf kendi harekesiyle hiç uzatılmadan okunur: عَلِمَ (a-li-me), كُتِبَ (kü-ti-be), حَسُنَ (ha-sü-ne).
- Ra (ر) Harfinin Özel Kuralı: ر harfi harekesi üstün (رَ - ra) veya ötre (رُ - ru) olduğunda kalın; harekesi esre (رِ - ri) olduğunda ise ince okunur!
- Benzer Sesli S Harfleri: ث (dil ucuyla peltek-ince), س (dişler arasından keskin-ince), ص (dudakları büzmeden tok-kalın).
- Benzer Sesli Z Harfleri: ذ (peltek-ince), ز (keskin-ince), ظ (peltek ve kalın).
- Birleşmeyen 6 Harf: ا - د - ذ - ر - ز - و harfleri kelime içinde kendinden önceki harfe birleşir ama kendinden sonra gelen harfe birleşmez.