Kur'an-ı Kerim'de kelimeleri akıcı biçimde okuyabilmenin en etkili yolu, harflerin birbiriyle birleşirken nasıl şekil değiştirdiğini ve nasıl yazıldığını öğrenmektir. Harfleri tanıyıp mahreçlerini öğrendiğimiz ilk üç haftanın ardından, bu hafta Kur'an harflerini kelime başında, ortasında ve sonunda yazma kurallarını ve kendinden sonraki harfle birleşmeyen 6 özel harfi birlikte öğreneceğiz.
1. Kur'an Harflerini Yazmanın Temel Kuralları
Kur'an-ı Kerim yazısı (Arap hattı), Türkçedeki Latin harflerinden farklı olarak sağdan sola doğru yazılır ve okunur. Ayrıca Kur'an yazısında büyük harf - küçük harf ayrımı yoktur; bunun yerine harflerin kelime içindeki yerine (başta, ortada, sonda) göre birleşme şekilleri vardır.
Harfleri yazarken önce harfin ana gövdesi satır çizgisine uygun olarak çizilir, ardından varsa noktaları (1, 2 veya 3 nokta) ve en son harekesi (üstün, esre, ötre) yerleştirilir. Noktalar harfleri birbirinden ayıran en önemli işarettir: Örneğin aynı çanak gövdenin altında tek nokta varsa ب (Bâ), üstünde iki nokta varsa ت (Tâ), üstünde üç nokta varsa ث (Sâ) olur.
2. Harflerin Kelime Başında, Ortasında ve Sonunda Yazılışı
Kur'an harflerinin büyük çoğunluğu (22 harf) hem sağındaki hem de solundaki harfle el ele tutuşur gibi birleşir: 1) Kelime Başında: Harfin aşağı doğru inen kuyruk veya kavisli çanak kısmı silinir; sadece karakteristik baş kısmı ve noktaları kalır, sol tarafa doğru düz bir birleştirme çizgisi uzatılır (بـ، جـ، سـ، صـ، فـ، قـ).
2) Kelime Ortasında: Harf hem sağdan gelen çizgiye tutunur hem de solundaki harfe kol uzatır (ـبـ، ـجـ، ـسـ، ـفـ). 3) Kelime Sonunda: Harf sağdan gelen harfe bağlanır, ancak kelimenin son harfi olduğu için tekrar kendi asıl kuyruklu/çanaklı (müstakil) şekline kavuşur (ـب، ـج، ـس، ـف).
3. Kendinden Sonraki Harfle Birleşmeyen 6 Harf
Kur'an alfabesindeki 28 harften 6 tanesi, kelimenin neresinde bulunursa bulunsun kendisinden sonra (solunda) gelen harfle asla birleşmez. Bu 6 harf şunlardır: Elif (ا), Dâl (د), Zel (ذ), Râ (ر), Zây (ز) ve Vâv (و).
Bu 6 harf, kendilerinden önce (sağda) gelen bir harf varsa onunla birleşebilir (ـا، ـد، ـذ، ـر، ـز، ـو); fakat kendilerinden sonra (solda) gelen harfe el uzatmazlar. Bu yüzden bir kelimenin içinde bu 6 harften biri geçtiğinde yazıda küçük bir boşluk oluşur ve sonraki harf yeniden 'kelime başı' şekliyle yazılır. Örneğin دَرَسَ (derese) kelimesinde hem د hem de ر kendinden sonrakine birleşmediği için üç harf de ayrı durur; شَكَرَ (şekera) kelimesinde ise ش ve ك birleşir, sondaki ر sağdan ك harfine bağlanır.
4. Kelime İçinde Şekli Belirgin Değişen Harfler (ك، ع، غ، هـ)
Bazı harflerin kelime başında ve ortasında aldıkları şekil, tek başına yazılışlarından oldukça farklı göründüğü için bu harflere özel dikkat göstermeliyiz: 1) Kâf (ك) Harfi: Tek başına ve sonda ك / ـك şeklinde yazılırken, kelime başında ve ortasında كـ / ـكـ (köşeli S/Z benzeri) bir şekil alır (Örnek: كَتَبَ - ketebe, شَكَرَ - şekera).
2) Ayn (ع) ve Gayn (غ) Harfleri: Başta عـ / غـ şeklinde ağzı açık yazılırken, kelime ortasında ve sonunda baş kısmı içi dolu ters üçgen gibi kapanarak ـعـ / ـغـ ve ـع / ـغ şeklini alır (Örnek: عَلِمَ - alime, جَعَلَ - ceale, سَمِعَ - semi'a). 3) Hâ (هـ) Harfi: Başta هـ (iç içe iki halka), ortada ـهـ (kelebek/fiyonk şekli: فَهِمَ - fehime), sonda ise bitişik ـه veya ayrı ه şeklinde yazılır. Ayrıca kelimenin sonunda bulunan ve durulduğunda 'h' sesi veren yuvarlak tâ (ة / ـة) harfi de yalnızca kelime sonunda görülür.
5. Harfleri Birleştirme ve Ayırma Uygulamaları
Ayrı verilen harfleri birleştirirken her harfin konumuna bakarız: Örneğin حَ + مِ + دَ harflerini birleştirirken; 1. harf ح başta olduğu için kuyruğu gider (حَـ), 2. harf م ortada olduğu için iki yandan bağlanır (ـمِـ), 3. harf د sonda olduğu için sağdan bağlanır (ـدَ) ve kelimemiz حَمِدَ (hamide) olur.
Bir diğer örnek: وَ + جَ + دَ harflerini birleştirirken; 1. harf و kendinden sonrakine birleşmeyen 6 harften biri olduğu için ayrı kalır (وَ), 2. harf ج başta gibi yazılır (جَـ) ve 3. harf د sağdan bağlanarak وَجَدَ (vecede) kelimesi oluşur.
6. Kur'an Okuma ve Yazma Adabı: Eûzü-Besmele, Dua ve İstiğfar
Kur'an-ı Kerim Allah'ın kelamı olduğu için onu okumaya ve harflerini yazmaya başlarken saygı ve edeple hareket ederiz. Başlarken önce Eûzü-Besmele (أَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ) çekeriz.
Dersimizin sonunda ise öğrendiğimiz ilmin faydalı olması için Allah'a dua eder, hata ve kusurlarımızın bağışlanması için أَسْتَغْفِرُ اللّٰهَ (Estağfirullah - Allah'tan bağışlanma dilerim) diyerek istiğfarda bulunuruz.
Örnekler
Örnek 1Kur'an-ı Kerim'de kendinden sonraki (solundaki) harfle birleşmeyen 6 harf hangileridir?
Cevabı göster
Kendinden sonraki harfle birleşmeyen 6 harf şunlardır: 1. Elif (ا) 2. Dâl (د) 3. Zel (ذ) 4. Râ (ر) 5. Zây (ز) 6. Vâv (و).
Örnek 2Aşağıda ayrı olarak verilen harfleri kurallarına uygun şekilde birleştirerek yazınız: 1. كَ + تَ + بَ 2. صَ + بَ + رَ 3. وَ + عَ + دَ
Cevabı göster
1. كَ + تَ + بَ -> كَتَبَ (Üç harf de birbiriyle birleşir). 2. صَ + بَ + رَ -> صَبَرَ (Üç harf de birbiriyle birleşir; ر sonda olduğu için sağdan bağlanır). 3. وَ + عَ + دَ -> وَعَدَ (Baştaki و kendinden sonrakine birleşmez; ع ve د birleşir).
Örnek 3Kelime başında veya ortasında tek diş hâlinde yazılan 'بـ ، تـ ، ثـ ، نـ ، يـ' harflerini birbirinden nasıl ayırt ederiz?
Cevabı göster
Bu beş harfin başta ve ortadaki diş gövdeleri aynı olduğu için onları noktalarının sayısından ve yerinden ayırt ederiz: - Altta 1 nokta: بـ (Bâ) -Altta 2 nokta: يـ (Yâ) - Üstte 1 nokta: نـ (Nûn) - Üstte 2 nokta: تـ (Tâ) - Üstte 3 nokta: ثـ (Sâ).
Örnek 4'فَهِمَ' (fehime) ve 'جَعَلَ' (ceale) kelimelerini oluşturan harfleri sırasıyla (başta, ortada, sonda) belirtiniz.
Cevabı göster
- فَهِمَ kelimesi: Başta Fâ (فَـ), ortada kelebek şeklindeki Hâ (ـهِـ) ve sonda Mîm (ـمَ) harflerinden oluşur. - جَعَلَ kelimesi: Başta Cîm (جَـ), ortada başı kapalı Ayn (ـعَـ) ve sonda Lâm (ـلَ) harflerinden oluşur.
Örnek 5Kur'an-ı Kerim öğrenmeye başlarken okunan 'Eûzü-Besmele' ve 'istiğfar' kavramlarının anlamlarını açıklayınız.
Cevabı göster
- Eûzü-Besmele: 'Kovulmuş şeytanın şerrinden Allah'a sığınırım. Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla başlarım' diyerek Kur'an okumaya başlamaktır. - İstiğfar: 'Estağfirullah' diyerek Allah'tan hata ve günahlarımızı bağışlamasını dilemektir.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Aşağıdaki Kur'an harflerinden hangisi kendinden sonra (solunda) gelen harfle birleşmeyen 6 harf arasında yer almaz?
Kendinden sonraki harfle birleşmeyen 6 harf 'ا، د، ذ، ر، ز، و' harfleridir. Kâf (ك) harfi ise hem kendinden önceki hem de sonraki harfle birleşir (كَتَبَ gibi).
2'شَ + كَ + رَ' harfleri birleştirilerek yazıldığında aşağıdaki kelimelerden hangisi oluşur?
Başta Şîn (شَـ), ortada Kâf (ـكَـ) ve sonda Râ (ـرَ) birleşerek 'شَكَرَ' (şekera) kelimesini oluşturur.
3Aşağıdaki ifadelerin doğru mu yanlış mı olduğunu belirleyiniz.
- Kur'an-ı Kerim harfleri ve kelimeleri sağdan sola doğru yazılır ve okunur.
Arap alfabesinde yazı ve okuma yönü daima sağdan soladır.
- Bir harf kelimenin sonunda yer aldığında tekrar kendi asıl (müstakil) kuyruklu/çanaklı şekline döner.
Kelime sonunda başka bir harfe bağlanmayacağı için harfin kuyruk kısmı tam olarak yazılır.
- 'رَزَقَ' kelimesindeki üç harf birbirine bitişik olarak yazılır.
'ر' (Râ) ve 'ز' (Zây) kendinden sonraki harfle birleşmeyen harflerden olduğu için 'رَزَقَ' kelimesindeki üç harf de birbirinden ayrı yazılır.
- Kur'an-ı Kerim harfleri ve kelimeleri sağdan sola doğru yazılır ve okunur.
4Aşağıdaki ifadelerin doğru mu yanlış mı olduğunu belirleyiniz.
- Kelime başında ve ortasında tek diş olarak yazılan ve altında iki nokta bulunan harf 'ي' (Yâ) harfidir.
Yâ harfi kelime başında (يـ) ve ortasında (ـيـ) altında iki nokta bulunan diş şeklinde yazılır.
- Lâm (ل) harfinden sonra Elif (ا) harfi geldiğinde ikisi birleşerek 'لا' (Lâm-Elif) şeklinde yazılır.
Lâm ve Elif yan yana geldiğinde özel olarak 'لا' şeklinde birleşir.
- Kendinden sonraki harfle birleşmeyen 6 harf, kendinden önceki (sağındaki) harflerle de hiçbir zaman birleşmez.
Bu 6 harf sağdan gelen harflerle birleşir (ـا، ـد، ـر، ـو gibi); yalnızca solundaki harfe birleşmez.
- Kelime başında ve ortasında tek diş olarak yazılan ve altında iki nokta bulunan harf 'ي' (Yâ) harfidir.
5Aşağıdaki ayrı harfleri doğru birleştirilmiş kelime şekilleriyle eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
6Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Kur'an alfabesinde kendisinden sonra gelen harfle birleşmeyen toplam harf vardır.
- Harflerin seslendirilirken çıktığı ağız, dil, dudak ve boğaz bölgelerine denir.
- Allah'tan hata ve kusurlarımızın bağışlanmasını dilemeye (Estağfirullah demek) adı verilir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- 'جَعَلَ' kelimesinin ortasında yer alan ve başı kapalı üçgen şeklinde yazılan harf (ع) harfidir.
- 'كَتَبَ' kelimesinin başında bulunan harf (ك) harfidir.
- Kur'an-ı Kerim okumaya başlarken şeytanın şerrinden Allah'a sığınmak ve Allah'ın adıyla başlamak için çekilir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8'نَصَرَ' (nesara) kelimesinde üç harf birbirine bitişik yazılırken, 'دَرَسَ' (derese) kelimesinde üç harfin de birbirinden ayrı yazılmasının sebebini harflerin birleşme kuralıyla nasıl açıklarsınız?
1. ipucu: 1. İpucu: Kendinden sonraki harfle birleşmeyen 6 harfi (ا، د، ذ، ر، ز، و) hatırlayınız.
2. ipucu: 2. İpucu: 'نَصَرَ' kelimesindeki ن ve ص harflerinin kendinden sonrakine birleşebildiğini, ر harfinin ise en sonda olduğunu inceleyiniz.
3. ipucu: 3. İpucu: 'دَرَسَ' kelimesinde ise birleşmeyen د ve ر harflerinin birinci ve ikinci sırada yer aldığına dikkat ediniz.
Cevap: Kur'an yazısında 'ا، د، ذ، ر، ز، و' olmak üzere 6 harf sağdaki harfle birleşir fakat solundaki (kendinden sonraki) harfle birleşmez. 'نَصَرَ' kelimesinde 1. harf olan Nûn (ن) ve 2. harf olan Sâd (ص) bu 6 harften olmadığı için solundaki harflere kol uzatır, 3. sıradaki Râ (ر) da sağdan Sâd'a bağlanır ve kelime tamamen bitişik yazılır. 'دَرَسَ' kelimesinde ise 1. harf olan Dâl (د) ve 2. harf olan Râ (ر) kendinden sonrakine birleşmeyen harflerden olduğu için sollarındaki harfe bağlanamaz ve üç harf de ayrı yazılır.
Kısaca
- Kur'an-ı Kerim harfleri ve kelimeleri daima sağdan sola doğru yazılır ve okunur.
- Harfler bir kelime içinde bulunmalarına göre 'kelime başında', 'kelime ortasında' ve 'kelime sonunda' farklı bağlantı şekilleri alırlar.
- Bir harf kelime başında veya ortasında yazılırken kuyruk ve çanak kısmı kalkar; harfin noktalı baş kısmı korunarak sonraki harfe kol uzatılır.
- Kendinden sonraki (solundaki) harfle asla birleşmeyen 6 harf vardır: Elif (ا), Dâl (د), Zel (ذ), Râ (ر), Zây (ز) ve Vâv (و).
- Kelime içinde şekli en belirgin değişen harfler Kâf (ك), Hâ (هـ), Ayn (ع), Gayn (غ), Mîm (م) ve Yâ (ي) harfleridir.
- Kur'an-ı Kerim okumaya başlarken Eûzü-Besmele çekilir; çalışmanın sonunda Allah'a dua ve istiğfar edilir.