Allah’ın Güzel İsimleri: Rakîb, Şekûr ve Hamîd İsimlerinin Kelime Kökleri, Peygamber Örnekleri, Dua ve Zikirlerdeki Yeri, Metin Çözümleme ve Etiketleme Uygulamaları

Arapçada kelimelerin çoğu genellikle üç harften oluşan bir kök üzerine kurulur. Aynı kökten türeyen kelimeler bir aile gibidir; hepsi o kökün temel anlamını taşır. Rakîb ismi, gözetmek, beklemek ve korumak anlamındaki r-k-b kökünden gelir. Geçen hafta öğrendiğimiz murakabe kelimesi de bu ailedendir. Türkçede kullandığımız rakip kelimesi de aynı köktendir: Bir yarışmada rakipler birbirini sürekli gözetler, birbirinin ne yaptığını izler. Bazı dil âlimleri bu kökü boyun anlamındaki «rakabe» kelimesiyle ilişkilendirir; çünkü bir şeyi dikkatle gözetleyen kişi boynunu uzatarak bakar. Allah'ın Rakîb oluşu ise hiçbir çabaya ve uzanmaya ihtiyaç duymadan her şeyi kuşatan kusursuz bir gözetimdir.

Şekûr ismi, ş-k-r kökünden gelir. Bu kökün temel anlamı, bir iyiliği fark edip ona karşılık vermek ve onu açığa çıkarmaktır. Arap dilinde az bir yemle çok gelişen, besiye çabuk gelen hayvana da «şekûr» denildiği nakledilir. Bu benzetme Şekûr isminin anlamını çok güzel açıklar: Kulun yaptığı küçük bir iyilik, Allah katında büyür ve kat kat karşılık bulur. Türkçemizdeki şükür, teşekkür, şükran, müteşekkir (teşekkür eden, minnettar) kelimeleri ve Şükrü ismi bu aileye aittir. Ayrıca «Şekûr» kelimesindeki kalıp, Arapçada bir işin çok ve sürekli yapıldığını gösterir; yani Allah karşılık vermeyi bir kez değil, her zaman ve bol bol yapar.

Hamîd ismi ise övmek ve güzel vasıflarla anmak anlamındaki h-m-d kökünden gelir. Hamd (övgü), Ahmed (çok öven), Muhammed (çok övülen), Mahmud (övülmüş) kelimeleri bu kökün meyveleridir. Kur'an-ı Kerim'de Peygamberimize «Rabbinin seni övülmüş bir makama (makâm-ı mahmûd) göndermesi umulur.» (İsrâ suresi, 79. ayet) buyrulur. Âlimlerin bir kısmı Hamîd isminin hem övülmeye layık olan hem de iyi kullarını öven anlamını taşıdığını belirtir. Kelime köklerini bilmek, karşılaştığımız yeni bir kelimenin hangi isimle ilişkili olduğunu tahmin etmemizi kolaylaştırır.

Allah'ın güzel isimlerini en iyi anlayan ve hayatına en güzel yansıtanlar peygamberlerdir. Hz. Yusuf, gençliğinde içinde bulunduğu sarayda kötü bir davranışa çağrıldığında, kimsenin görmeyeceği bir ortamda olmasına rağmen «Allah'a sığınırım. Çünkü O benim Rabbimdir; bana güzel muamele etti.» (Yusuf suresi, 23. ayet) diyerek bu çağrıyı reddetmiştir. Bu tavır, Allah'ın her şeyi gözettiğini bilmenin, yani murakabenin en güzel örneklerinden biridir. Hz. İsa ise Allah'a hitap ederken «Aralarında bulunduğum sürece onlara şahit idim. Beni vefat ettirdiğinde onların üzerine gözetleyici yalnız Sen oldun. Sen her şeye hakkıyla şahitsin.» (Mâide suresi, 117. ayet) demiştir. Bu ayette Allah'ın Rakîb ismi açıkça geçer ve bir peygamberin gözetiminin sınırlı, Allah'ın gözetiminin ise sınırsız olduğu vurgulanır.

Şükür denince akla gelen peygamberlerden biri Hz. Süleyman'dır. Kendisine büyük bir nimet ve mucize verildiğinde «Bu, Rabbimin lütfundandır; şükür mü edeceğim yoksa nankörlük mü edeceğim diye beni denemek içindir. Kim şükrederse ancak kendisi için şükretmiş olur.» (Neml suresi, 40. ayet) demiştir. Başka bir ayette de «Rabbim! Bana ve anne babama verdiğin nimete şükretmemi... sağla.» (Neml suresi, 19. ayet) diye dua etmiştir. Hz. İbrahim için «O, Allah'ın nimetlerine şükrederdi.» (Nahl suresi, 121. ayet) buyrulur. Hz. Dâvûd'un ailesine ise «Ey Dâvûd ailesi! Şükür olarak çalışın. Kullarımdan şükredenler azdır.» (Sebe suresi, 13. ayet) diye seslenilir. Bu ayet, şükrün yalnızca sözle değil, çalışarak ve nimeti yerinde kullanarak da yapıldığını öğretir.

Sevgili Peygamberimiz (sav) ise hamd ve şükrü hayatının her anına yaymıştır. Konuşmalarına ve hutbelerine Allah'a hamd ederek başlar, sevindiren bir şey gördüğünde Allah'a hamd ederdi. Hoşuna gitmeyen bir durumla karşılaştığında bile «Elhamdülillahi alâ külli hâl» (Her hâlimizde Allah'a hamdolsun) derdi (İbn Mâce, Edeb). Sevdiği sahabisi Muaz'a da her namazın sonunda «Allah'ım! Seni anmak, Sana şükretmek ve Sana güzelce ibadet etmek için bana yardım et.» diye dua etmesini tavsiye etmiştir (Ebû Dâvûd, Vitr). Peygamberlerin bu örnekleri, Rakîb, Şekûr ve Hamîd isimlerini bilmenin kuru bir bilgi değil, yaşanan bir ahlak olduğunu gösterir.

Kur'an-ı Kerim'de Allah'ın isimleri çoğu zaman tek başına değil, ikili gruplar hâlinde ayet sonlarında yer alır. Bu ikililer rastgele seçilmemiştir; iki isim birbirini tamamlar ve ayetin anlattığı konuya özel bir anlam katar. Geçen hafta bu ikililerin bir ismi bulmada ipucu olduğunu öğrenmiştik. Bu hafta bir adım ileri giderek ikilinin verdiği mesajı çözmeye çalışacağız. Bunun için şu soruyu sorarız: Bu iki isim birlikte geldiğinde bize Allah hakkında ne anlatıyor ve ayetin konusuyla nasıl bağlantı kuruyor?

Şekûr ismi en çok Gafûr ile birlikte gelir. «Kim bir iyilik işlerse onun güzelliğini artırırız. Şüphesiz Allah çok bağışlayan, şükrün karşılığını verendir.» (Şûrâ suresi, 23. ayet) ayetinde olduğu gibi bu ikili şu mesajı verir: Allah kulun kusurlarını bağışlar (Gafûr), iyiliklerini büyütür (Şekûr). Teğâbün suresi 17. ayette ise Şekûr, Halîm ile birlikte gelir: Allah iyiliği karşılıksız bırakmaz, hataları da hemen cezalandırmaz, kuluna mühlet verir. Hamîd ismi ise birçok farklı isimle birlikte gelir. «Bilin ki Allah zengindir, övülmeye layıktır.» (Bakara suresi, 267. ayet) ve «Şüphesiz Allah her bakımdan zengindir, övülmeye layıktır.» (Hac suresi, 64. ayet) ayetlerinde Ganî ile; «Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerinize olsun ey ev halkı! Şüphesiz O övülmeye layıktır, şanı yücedir.» (Hûd suresi, 73. ayet) ayetinde Mecîd ile birlikte geçer. Salli-Barik dualarımızın sonundaki «İnneke hamîdun mecîd» ifadesi de bu ikiliyle aynıdır.

Hamîd ismi ayrıca güçlü anlamındaki Azîz (İbrâhîm suresi, 1. ayet), hüküm ve hikmet sahibi anlamındaki Hakîm (Fussilet suresi, 42. ayet) ve dost, yardımcı anlamındaki Velî (Şûrâ suresi, 28. ayet) isimleriyle de anılır. Şûrâ suresi 28. ayette Allah'ın, insanlar ümitsizliğe düştükten sonra yağmuru indirdiği ve rahmetini yaydığı anlatılır; ardından O'nun Velî ve Hamîd olduğu bildirilir. Yağmur gibi bir nimet hem Allah'ın dostluğunu hem de övülmeye layık oluşunu gösterir. Rakîb ismi ise Mâide suresi 117. ayette her şeye şahit anlamındaki Şehîd ismiyle birlikte gelir: Allah hem her şeyi gözetir hem de her şeye tanıktır. Bu ikililer, Allah'ın bir isminin O'nun diğer isimleriyle uyum içinde olduğunu ve O'nun eşsiz yüceliğini her yönüyle anlattığını gösterir.

Bir müminin günü baştan sona hamd ve şükürle örülüdür. Peygamberimiz (sav) sabah uyandığında «Bizi öldürdükten (uyuttuktan) sonra dirilten Allah'a hamdolsun. Dönüş O'nadır.» diye dua ederdi (Buhârî, Deavât). Böylece güne, uykudan sağ salim uyanmanın bir nimet olduğunu hatırlayarak başlanır. Yemeğe besmeleyle başlanır, bitince Allah'a hamd edilir. Geçen hafta öğrendiğimiz gibi Peygamberimiz, yediği lokma ve içtiği yudum için Allah'a hamd eden kuldan Allah'ın razı olacağını bildirmiştir. Hapşıran kişi «Elhamdülillah» der, onu duyan kardeşi de «Yerhamükellah» (Allah sana merhamet etsin) diye karşılık verir (Buhârî, Edeb). Bu küçük alışkanlık bile bedenimizdeki işleyişin bir nimet olduğunu fark etmemizi sağlar.

Günde beş vakit kılınan namaz, hamd ve şükrün en kapsamlı hâlidir. Her rekâtta Fâtiha suresini okuyarak «Hamd, âlemlerin Rabbi Allah'a mahsustur.» deriz. Farz namazların ardından yapılan tesbihatta 33 kez «Sübhânallah», 33 kez «Elhamdülillah» ve 33 kez «Allâhu ekber» denir (Müslim, Mesâcid). Peygamberimiz kızı Hz. Fâtıma'ya da yatmadan önce benzer şekilde tesbih, hamd ve tekbir getirmesini öğütlemiştir (Buhârî; Müslim). Böylece gün, başladığı gibi Allah'ı anarak sona erer. Kur'an-ı Kerim'de cennet ehlinin dualarının da «Elhamdülillahi rabbi'l-âlemîn» ile sona ereceği bildirilir (Yûnus suresi, 10. ayet).

Dualarımızda Rakîb ismini de unutmayız. Yatarken ve evden çıkarken Allah'ın bizi koruyup gözettiğini hatırlayarak O'na sığınırız. Ayrıca Kur'an-ı Kerim bize nimetleri dile getirmeyi de öğretir: «Rabbinin nimetini anlat.» (Duhâ suresi, 11. ayet). Nimeti anlatmak, övünmek için değil, onun Allah'tan geldiğini hatırlamak ve hatırlatmak içindir. Bununla birlikte nimetlerin tamamını saymak mümkün değildir: «Allah'ın nimetini saymaya kalkışsanız onu sayamazsınız.» (Nahl suresi, 18. ayet). Bu sınırsız nimet karşısında küçük ama sürekli bir hamd, kulun Rabbine karşı minnettarlığını canlı tutar. Unutmamalıyız ki dille söylenen hamd, kalpteki farkındalık ve davranıştaki güzellikle birleştiğinde tam anlamını bulur.

Allah'ın güzel isimleri yalnızca ayet ve hadislerde değil; hikâyelerde, şiirlerde, dua metinlerinde ve günlük konuşmalarımızda da karşımıza çıkar. Bu tür metinlerde isimler bazen doğrudan (Rakîb, Şekûr, Hamîd), bazen de anlamıyla («Allah görüyor», «Allah iyiliği karşılıksız bırakmaz», «Hamdolsun») yer alır. Şu kısa hikâyeyi birlikte inceleyelim: «Kar tatilinin ilk sabahı Elif, pencereden bembeyaz sokağı görünce 'Elhamdülillah!' dedi. Kahvaltıdan sonra yaşlı komşusu Fatma Teyze'nin kapısının önündeki karı kürüdü. Kimse onu görmüyordu ama Elif, Allah'ın her şeyi gördüğünü biliyordu. Akşam Fatma Teyze kapıyı çalıp teşekkür etti ve 'Allah bu küçük iyiliğini kat kat versin kızım.' dedi.» Bu metinde «Elhamdülillah» ifadesi Hamîd, «Allah'ın her şeyi gördüğü» ifadesi Rakîb, «küçük iyiliği kat kat versin» duası ise Şekûr ismiyle ilişkilidir. Fatma Teyze'nin teşekkürü de insanlara teşekkür etmenin güzel bir örneğidir.

Metin çözümlerken en sık yapılan hata, benzer kelimelerin kimi anlattığına bakmamaktır. «Kullarımdan şükredenler azdır.» (Sebe suresi, 13. ayet) ayetinde «şükreden» kelimesi Allah'ı değil kulları anlatır. Hz. Nuh için kullanılan «çok şükreden bir kul» (İsrâ suresi, 3. ayet) ifadesi de böyledir. «Bu yarışmada rakibim çok güçlüydü.» cümlesindeki rakip kelimesi Rakîb ile aynı köktendir ama bir insanı anlatır. «Mahmud Bey toplantıya geldi.» cümlesindeki Mahmud da Hamîd ile akraba bir kelimedir ama bir kişinin adıdır. Bu nedenle bir kelimenin Allah'ın güzel ismi olduğunu söylemeden önce o kelimenin Allah'ı mı, bir insanı mı, yoksa başka bir varlığı mı nitelediğini kontrol etmeliyiz.

Bir metni çözümlerken şu sırayı izlemek işimizi kolaylaştırır: Önce metni dikkatle okuyup isimle ilgili kelimelerin altını çizeriz. Sonra her kelimenin kimi anlattığını belirleriz. Allah'ı anlatıyorsa ilgili ismi yazar, yanında başka bir isim varsa onu da not ederiz. Ardından ismi uygun alana göre etiketleriz. Son olarak metinde bu ismin kişinin davranışına nasıl yansıdığını, yani murakabe, şükür veya hamd olarak nasıl göründüğünü yazarız. Bu çalışma bize, Allah'ın isimlerinin hayatın içinde, sıradan bir kar tatilinde bile ne kadar canlı olduğunu gösterir.

Geçen hafta Rakîb, Şekûr ve Hamîd isimlerini üç farklı alana yerleştirmiştik. Bu hafta etiket haritamızı yeni isimlerle genişletelim. Bilme ve gözetme alanına Rakîb'in yanına her şeyi bilen Alîm, her şeyi gören Basîr, her şeyi işiten Semî, her şeye tanık olan Şehîd ve koruyan Hafîz isimlerini koyabiliriz. Mâide suresi 117. ayette Rakîb ile Şehîd isimlerinin birlikte gelmesi, bu iki ismin aynı alanda olduğunu açıkça gösterir. İkram ve karşılık verme alanında Şekûr'un yanında cömert olan Kerîm, karşılıksız bağışta bulunan Vehhâb, rızık veren Rezzâk ve çok bağışlayan Gafûr yer alır. Övgü ve yücelik alanında ise Hamîd'in yanında şanı yüce olan Mecîd, hiçbir şeye muhtaç olmayan Ganî ve güçlü, yenilmez olan Azîz bulunur.

Etiketleme yaparken bazı isimler arasında ince farklar olduğunu fark ederiz. Örneğin Rakîb, Şehîd ve Basîr aynı alandadır ama her biri farklı bir yönü vurgular: Basîr görmeyi, Şehîd tanık olmayı, Rakîb ise gözetmenin yanında koruyup kollamayı öne çıkarır. Benzer şekilde Kerîm cömertliği, Rezzâk rızık vermeyi, Şekûr ise kulun yaptığı iyiliğe karşılık vermeyi anlatır. Yani Şekûr'da kulun bir iyiliği ve Allah'ın buna verdiği karşılık söz konusudur. Bu ince farkları görmek, isimleri doğru etiketlemenin ve doğru anlamanın anahtarıdır.

Etiketleri öğrenmenin asıl amacı, bu isimlerin hayatımızın her alanına yansımasıdır. Okulda Rakîb'i bilen öğrenci sınavda dürüst olur, Şekûr'u bilen öğretmenine ve arkadaşlarına teşekkür eder, Hamîd'i bilen başarısını Allah'ın lütfu olarak görür. Evde anne babasının emeğini fark edip teşekkür etmek, yemeği israf etmemek şükürdür. Doğada karın, yağmurun ve ağaçların güzelliğini görüp Allah'ı övmek hamddir; zira «Yedi gök, yer ve bunlarda bulunanlar O'nu tesbih eder. O'nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur.» (İsrâ suresi, 44. ayet). Dijital dünyada ise kimliğimiz görünmese bile kırıcı yorum yazmamak, başkasının emeğini izinsiz paylaşmamak murakabedir. Rivayete göre Abdullah b. Ömer, bir çobandan sürüdeki koyunlardan birini satmasını ve sahibine «Kurt kaptı.» demesini istemiş, çoban ise «Peki, Allah nerede?» diye cevap vermiştir. Bu çoban, Rakîb ismini hayatına taşımanın güzel bir örneğidir. Peygamberimizin «Nerede olursan ol Allah'tan kork; kötülüğün ardından bir iyilik yap ki onu silsin; insanlara güzel ahlakla davran.» (Tirmizî, Birr, 55) tavsiyesi de bu üç ismin ışığında yaşamanın özeti gibidir.