Peygamberimizin Yanında Yetişen Gençler: Cesaret, Fedakârlık, Güzel Üslup, Hayırda Yarışma ve Liyakat Örnekleri

Müşahede sürecinin basamaklarını ve bir davranışı bağlamıyla okumayı önceki haftalarda öğrendik. Bu hafta bu becerileri bir adım ileri taşıyoruz. Bir olayı incelerken sorduğumuz sorular, ulaşacağımız sonucun kalitesini belirler. Soruları dört gruba ayırabiliriz: Olgu soruları (Kim? Ne yaptı? Nerede ve ne zaman?) olayın kendisini öğrenmemizi sağlar. Yorum soruları (Neden böyle davrandı? Nasıl bir duyguyla yaptı?) davranışın anlamını kavramamıza yardım eder. Karşılaştırma soruları (Bu genç ile başka bir gencin davranışı arasında ne benzerlik var?) değerler arasında bağ kurmamızı sağlar. Kendime yönelik sorular (Ben bu durumda ne yapardım? Bu değeri nerede yaşayabilirim?) ise öğrendiğimizi hayatımıza taşır.

İyi bir müşahedenin ikinci şartı, bilginin güvenilir kaynaktan alınmasıdır. Peygamberimizin ve sahabilerin hayatını öğrendiğimiz eserlerin başında Buhârî, Müslim, Tirmizî ve Ebû Dâvûd gibi hadis kaynakları gelir. Bunların yanında İbn Hişâm'ın Sîre'si ve İbn Sa'd'ın Tabakât'ı gibi siyer kaynakları da olayların ayrıntılarını aktarır. Siyer eserlerindeki bazı ayrıntılar farklı rivayetlerle anlatılabilir; bu nedenle bir bilgiyi aktarırken “siyer kaynaklarında anlatıldığına göre” gibi ifadeler kullanmak hem dürüstlüğün hem de bilimsel dikkatin gereğidir. Sosyal medyada kaynağı belirsiz dolaşan hikâyeleri ise araştırmadan paylaşmamalıyız.

Üçüncü adım karşılaştırmalı incelemedir. Tek bir olaydan çıkarım yapmak mümkündür; ancak farklı gençlerin benzer değerleri nasıl yaşadığını yan yana koyduğumuzda çıkarımımız daha sağlam olur. Örneğin bu hafta Esmâ'nın Hicret'teki cesaretiyle Mus'ab'ın Medine'deki fedakârlığını karşılaştıracağız. İkisi de farklı yerlerde, farklı görevlerde bulundu; ama ikisi de rahatlarını Allah rızası ve Peygamberimize duydukları sevgi için feda etti. Kur'an-ı Kerim'de “Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” (Zümer suresi, 9. ayet) buyrularak bilginin değeri vurgulanır. Doğru soru, güvenilir kaynak ve karşılaştırma; bilgiyi anlamlı bilgiye dönüştürmenin üç anahtarıdır.

Esmâ bint Ebû Bekir, Hz. Ebû Bekir'in kızı ve Hz. Âişe'nin ablasıdır. İslam'ı ilk kabul edenlerden biri olan Esmâ, Peygamberimizin (sav) Mekke'den Medine'ye hicret ettiği günlerde genç bir hanımdı. Hicret, müşriklerin Peygamberimizi öldürmeye karar verdiği çok tehlikeli bir zamanda gerçekleşti. Peygamberimiz ve Hz. Ebû Bekir, takipçileri yanıltmak için Medine yolunun ters yönündeki Sevr Mağarası'nda üç gün saklandılar. Bu süreçte Hz. Ebû Bekir'in ailesi büyük bir cesaretle görev aldı: Oğlu Abdullah gündüz Mekke'de duyduklarını gece mağaraya taşıyor, azatlı kölesi Âmir bin Füheyre ise koyunlarını mağaranın yakınında otlatarak hem süt sağlıyor hem de izleri siliyordu (Buhârî).

Esmâ'nın görevi yolculuk için azık hazırlamaktı. Kendisinin anlattığına göre Peygamberimiz ve babası yola çıkmak istediklerinde onlar için yiyecek hazırladı; fakat azık torbasını ve su kabını bağlayacak bir şey bulamadı. Belindeki kuşaktan başka bir şey yoktu. Babası “Onu ikiye böl; biriyle su kabını, diğeriyle azığı bağla.” dedi. Esmâ öyle yaptı ve bu yüzden Zâtü'n-nitâkayn, yani “iki kuşaklı” diye anılmaya başlandı (Buhârî). Siyer kaynaklarında anlatıldığına göre müşriklerin ileri gelenlerinden Ebû Cehil, Hz. Ebû Bekir'in evine gelip babasının nerede olduğunu sordu. Esmâ bilgi vermeyince Ebû Cehil ona sert bir tokat attı; Esmâ yine de Peygamberimizin ve babasının yerini açık etmedi.

Bu olayı incelediğimizde Esmâ'nın davranışında birkaç değerin iç içe geçtiğini görürüz. Birincisi cesarettir: Müşriklerin her yerde Peygamberimizi aradığı bir ortamda gizli bir göreve katılmak büyük yürek ister. İkincisi fedakârlıktır: Kuşağını ikiye bölmek küçük bir şey gibi görünse de o anda elindeki imkânın tamamını sunmaktır. Üçüncüsü sorumluluk ve güvenilirliktir: Peygamberimizin hayatı söz konusuyken ağzından tek bir bilgi kaçırmamıştır. Kur'an-ı Kerim'de Hicret'teki bu zor anlar şöyle hatırlatılır: “...O, mağarada iken arkadaşına ‘Üzülme, şüphesiz Allah bizimle beraberdir.’ diyordu...” (Tevbe suresi, 40. ayet). Esmâ'dan şu çıkarımı yaparız: İyilik için cesaret, bazen büyük kahramanlıklarla değil, elindekini paylaşmak ve doğru zamanda susmayı bilmekle gösterilir. Bugün zorbalığa uğrayan bir arkadaşımızın yanında durmak, ailemizin bir işine imkânımız ölçüsünde katkı vermek bu cesaretin günümüzdeki karşılıklarıdır.

Mus'ab bin Umeyr, Mekke'nin varlıklı ailelerinden birine mensup, siyer kaynaklarında anlatıldığına göre şehrin en bakımlı ve en güzel giyinen gençlerinden biriydi. Ailesi onu çok sever, her isteğini yerine getirirdi. Mus'ab, Dârü'l-Erkam'da Peygamberimizi (sav) dinleyerek Müslüman oldu. Ailesi bunu öğrenince ona büyük baskı yaptı, bir süre evde hapsetti. Mus'ab inancından vazgeçmedi; Müslümanlarla birlikte Habeşistan'a hicret etti. Rahat ve zengin bir hayattan, yokluk içinde ama gönlü huzurlu bir hayata geçti. Hz. Ali'nin anlattığına göre Mus'ab bir gün üzerinde yamalı bir hırka ile Peygamberimizin yanına geldi; Peygamberimiz onun eski bolluk içindeki hâlini hatırlayarak ağladı (Tirmizî).

Birinci Akabe Biatı'ndan sonra Medineliler, kendilerine Kur'an'ı ve İslam'ı öğretecek birini istediler. Peygamberimiz bu görev için genç Mus'ab'ı seçti. Böylece Mus'ab, Medine'ye gönderilen ilk öğretmen oldu; Kur'an okuttuğu için “Mukrî” diye anıldı. Siyer kaynaklarında anlatıldığına göre bir gün kabilesinin ileri gelenlerinden Üseyd bin Hudayr elinde mızrağıyla öfke içinde geldi ve onları Medine'den uzaklaştırmak istedi. Mus'ab hiç telaşlanmadan şöyle dedi: “Otur, dinle. Hoşuna giderse kabul edersin; hoşlanmazsan sevmediğin şeyi senden uzak tutarız.” Üseyd mızrağını yere saplayıp oturdu. Mus'ab ona Kur'an okudu ve İslam'ı anlattı; Üseyd'in yüzü yumuşadı ve Müslüman oldu. Ardından aynı yöntemle kabile reisi Sa'd bin Muâz da Müslüman oldu ve onun vesilesiyle kabilesinin büyük kısmı İslam'la tanıştı. Bir yıl sonraki İkinci Akabe Biatı'na Medine'den yetmişten fazla Müslüman katıldı.

Mus'ab, Uhud Savaşı'nda Müslümanların sancağını taşıdı ve bu savaşta şehit oldu. Habbâb bin Eret onun hâlini şöyle anlatır: Geriye bir hırkadan başka bir şey bırakmadı. Onunla başını örttüğümüzde ayakları açıkta kalıyor, ayaklarını örttüğümüzde başı açılıyordu. Peygamberimiz başını örtmemizi, ayaklarına da izhir otu koymamızı emretti (Buhârî). Bu hayatı incelediğimizde şu çıkarımları yaparız: Güzel üslup, öfkeyi sakinlikle karşılamak ve karşıdakine söz hakkı vermektir. Kur'an-ı Kerim'de “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle çağır...” (Nahl suresi, 125. ayet) buyrulur. Ayrıca Mus'ab bize, inandığı değerler için rahatından vazgeçebilmenin, yani adanmışlığın örneğini sunar. Bugün bir tartışmada sesimizi yükseltmek yerine “Önce seni dinleyeyim.” diyebilmek, bildiğimiz bir konuyu arkadaşlarımıza sabırla öğretmek Mus'ab'ın ahlakını yaşamaktır.

Peygamberimiz (sav) savaşlardan önce orduya katılmak isteyenleri gözden geçirir, yaşı çok küçük olanları geri çevirirdi. Bu, gençleri korumak ve onların güçlerine uygun görevler vermek içindi. Abdullah bin Ömer bu konuda kendi hatırasını şöyle anlatır: “Uhud günü on dört yaşındayken Resulullah'a arz edildim, bana izin vermedi. Hendek günü on beş yaşındayken arz edildim, izin verdi.” (Buhârî, Müslim). İbn Ömer geri çevrildiğinde küsmedi, darılmadı; bir yıl sonra yeniden başvurdu. Bu, sabırla beklemenin ve hedefinden vazgeçmemenin güzel bir örneğidir.

Siyer kaynaklarında Uhud öncesinde yaşanan bir olay daha anlatılır. Peygamberimiz genç Râfi' bin Hadîc'i küçük bulup geri çevirmek istediğinde, Râfi'nin iyi bir okçu olduğu söylendi ve ona izin verildi. Bunu duyan yaşıtı Semüre bin Cündeb: “Râfi'ye izin verdiniz, beni geri çevirdiniz. Oysa ben onu güreşte yenerim.” dedi. Peygamberimiz ikisini güreştirdi; Semüre Râfi'yi yenince ona da izin verildi. Yine siyer kaynaklarında, Bedir öncesinde Sa'd bin Ebû Vakkas'ın küçük kardeşi Umeyr'in geri çevrilmekten korktuğu için ordunun arasında saklandığı, geri çevrilince ağladığı ve sonunda izin verildiği anlatılır. Umeyr bu savaşta şehit olmuştur.

Bu gençleri karşılaştırdığımızda ortak bir tutum görürüz: Hayırlı bir işte geri kalmamak için gayret göstermek. Kur'an-ı Kerim'de “...O hâlde hayırlarda yarışın...” (Bakara suresi, 148. ayet) buyrulur. Dikkat edilirse Semüre, Râfi'yi kıskanıp onu engellemeye çalışmadı; kendisinin de aynı hayra katılmayı hak ettiğini göstermek istedi. İşte hayırda yarışmak ile kıskançlık arasındaki fark budur: Kıskanç kişi başkasının nimetinin yok olmasını ister; hayırda yarışan ise o nimete kendisinin de ulaşmak için çalışır. Peygamberimiz de gençlerin yeteneklerini tanıdı; okçuluk ve güreş gibi becerileri değerli gördü. Onun “Güçlü mümin, Allah katında zayıf müminden daha hayırlı ve daha sevimlidir; bununla birlikte her birinde hayır vardır.” (Müslim) hadisi, bedenen ve ruhen güçlü olmaya teşvik eder. Bugün okul takımına seçilmek için düzenli çalışmak, bir yarışmada kaybedince küsmeyip yeniden hazırlanmak, kazanan arkadaşını tebrik etmek bu ahlakın günümüzdeki karşılıklarıdır.

Üsâme bin Zeyd, Peygamberimizin (sav) evlatlığı Zeyd bin Hârise ile Peygamberimizin dadısı Ümmü Eymen'in oğludur. Peygamberimizin evinde, onun sevgisiyle büyüdü. Peygamberimiz onu o kadar severdi ki sahabiler Üsâme'yi “Resulullah'ın sevgilisi” diye anarlardı. Babası Zeyd bin Hârise, Mûte Savaşı'nda ordunun komutanı olarak şehit düşmüştü. Peygamberimiz vefatından kısa bir süre önce, Mûte'nin bulunduğu Suriye taraflarına gönderilmek üzere bir ordu hazırladı ve bu orduya Üsâme'yi komutan atadı. Üsâme o sırada çok genç bir delikanlıydı; rivayetlere göre on sekiz ile yirmi yaşları arasındaydı. Ordunun içinde ise yaşça büyük ve tecrübeli pek çok sahabi bulunuyordu.

Bazı kişiler bu kadar genç birinin büyük sahabilere komutan yapılmasını eleştirdi. Bunun üzerine Peygamberimiz şöyle buyurdu: “Eğer onun komutanlığını eleştiriyorsanız, daha önce babasının komutanlığını da eleştirmiştiniz. Allah'a yemin ederim ki babası komutanlığa layıktı ve insanların bana en sevimlilerindendi. Bu da ondan sonra insanların bana en sevimlilerindendir.” (Buhârî). Peygamberimiz bu ordunun yola çıkışını göremeden vefat etti. Halife olan Hz. Ebû Bekir, zor şartlara rağmen Peygamberimizin kararını uyguladı ve orduyu gönderdi. Siyer kaynaklarında anlatıldığına göre Hz. Ebû Bekir, atının üzerindeki genç komutanı yürüyerek uğurladı. Üsâme “Ya sen de bin ya da ben ineyim.” dediğinde Hz. Ebû Bekir ikisine de gerek olmadığını söyledi; ardından Hz. Ömer'in Medine'de kalıp kendisine yardım etmesi için Üsâme'den izin istedi. Bir halifenin genç bir komutandan izin istemesi, göreve ve makama duyulan saygının çarpıcı bir örneğidir.

Üsâme'nin hayatında bir başka öğretici olay daha vardır: Mahzûm kabilesinden hırsızlık yapan bir kadının cezalandırılmaması için aracılık etmesi istendiğinde Üsâme, Peygamberimizle konuştu. Peygamberimiz çok sevdiği Üsâme'yi bile uyararak “Allah'ın koyduğu cezalardan birinde mi aracılık ediyorsun?” buyurdu ve adaletin herkes için aynı olduğunu bildirdi. Üsâme hatasını hemen kabul ederek “Benim için Allah'tan bağışlanma dile, ey Allah'ın Resulü!” dedi (Buhârî, Müslim). Bu olaylardan şu çıkarımları yaparız: Görev yaşa, soya ya da zenginliğe göre değil, ehliyete ve güvenilirliğe göre verilir. Kur'an-ı Kerim'de “Allah size emanetleri ehline vermenizi... emrediyor.” (Nisâ suresi, 58. ayet) buyrulur. Ayrıca sevilmek, uyarılmaya engel değildir; olgun bir genç hatası gösterildiğinde savunmaya geçmez, hatasını kabul eder. Bugün sınıf başkanını popülerliğine göre değil, sorumluluk sahibi olup olmadığına göre seçmek ve bize görev verildiğinde güveni boşa çıkarmamak bu ahlakın uygulamalarıdır.

Bu ünite kapsamında üç hafta boyunca Peygamberimizin (sav) yanında yetişen pek çok genci tanıdık. Abdullah bin Mes'ûd'da doğruluğu, Enes bin Mâlik'te sır saklamayı, Zeyd bin Hârise'de vefayı, Ebû Hüreyre'de îsârı, Zeyd bin Sâbit'te görev bilincini, Huzeyfe bin Yemân'da sözünde durmayı gözlemledik. Bu hafta bunlara Esmâ'nın cesaretini, Mus'ab'ın güzel üslubunu, Uhud öncesi gençlerin hayırda yarışını ve Üsâme'nin liyakatini ekledik. Bu değerleri bir harita gibi yan yana koyduğumuzda dikkat çekici bir sonuç ortaya çıkar: Değerler birbirinden kopuk değildir. Örneğin Esmâ'nın cesareti sır tutmayla, Mus'ab'ın adanmışlığı sabırla, Üsâme'nin görevi güvenilirlikle iç içedir.

Bu gençlerin bu kadar güzel bir ahlaka sahip olmasının sırrı, Peygamberimizin onları yetiştirme biçiminde saklıdır. Haftalar boyunca gördüğümüz olaylarda Peygamberimizin dört temel tutumu öne çıktı: Sevgi ve şefkat (Muaz'a “Seni seviyorum.” demesi, Üsâme'yi sevgilisi gibi görmesi), güven ve sorumluluk verme (Mus'ab'ı Medine'ye, Üsâme'yi orduya göndermesi), örnek olma (söylediği her güzelliği önce kendisinin yaşaması) ve nazik düzeltme (kuş yavruları olayı, Üsâme'nin uyarılması). Kur'an-ı Kerim'de “Andolsun ki Resulullah, sizin için... güzel bir örnektir.” (Ahzâb suresi, 21. ayet) buyrulur. Genç sahabiler bu örneği yakından gördüler ve hayatlarına geçirdiler.

Peki bu müşahedelerden kendimiz için nasıl bir sonuç çıkaracağız? Peygamberimiz, kıyamet gününde Allah'ın kendi gölgesinde gölgelendireceği yedi sınıftan birinin “Allah'a ibadet ederek yetişen genç” olduğunu bildirmiştir (Buhârî, Müslim). Bu hadis, gençlik döneminin ahlak ve karakter için en verimli zaman olduğunu gösterir. Asrısaadet gençleri bizim yaşlarımızda büyük sorumluluklar üstlendiler; biz de kendi çağımızda onların değerlerini yaşayabiliriz. Bunun için her hafta bir değer seçip onu somut bir davranışa dönüştürebiliriz: Doğruluk haftasında hiç yalan söylememeye, îsâr haftasında her gün bir şey paylaşmaya, hayırda yarış haftasında bir hedef için düzenli çalışmaya gayret edebiliriz. Müşahede, ancak gözlemlediğimiz güzellik bizim davranışımıza dönüştüğünde amacına ulaşır.