Hükümlerine Göre İbadetler: Haram, Mekruh, Mübah ve Müfsit; İbadetlerin İçindeki Hükümler, Telafi Yolları, Azimet-Ruhsat ve Hükümlerden Çıkarımlar

Mükellefin fiillerine ilişkin hükümlerin (ef'âl-i mükellefîn) yapılması istenen kısmını geçen hafta tanımıştık. Bu hükümlerin diğer yarısı, kaçınılması istenen ve serbest bırakılan fiillerdir. Yüce Allah'ın kesin bir delille yapılmasını yasakladığı fiillere haram denir. Haram bir işi yapan büyük günah işlemiş olur; Allah rızası için ondan kaçınan ise sevap kazanır. İçki içmek, kumar oynamak, faiz almak, hırsızlık yapmak, yalan söylemek, gıybet etmek ve kul hakkı yemek haramdır. Kur'an-ı Kerim'de 'Ey iman edenler! Şarap, kumar, dikili taşlar ve fal okları ancak şeytan işi birer pisliktir. Bunlardan kaçının ki kurtuluşa eresiniz.' (Mâide suresi, 90. ayet) buyrulur.

Dinimizce hoş görülmeyen, yapılmaması daha uygun bulunan fiillere mekruh denir. Mekruh ikiye ayrılır: Tahrimen mekruh harama yakın olan mekruhtur; örneğin Ramazan Bayramı'nın birinci günü ve Kurban Bayramı'nın dört gününde oruç tutmak tahrimen mekruhtur. Tenzihen mekruh ise helale yakın olan mekruhtur; namazda gereksiz hareketler yapmak, elbiseyle oynamak bu türe örnektir. Yapılıp yapılmaması kişinin tercihine bırakılan, yapana günah da sevap da yazılmayan fiillere mübah denir: Yemek, içmek, uyumak, gezmek, spor yapmak mübahtır. Başlanmış bir ibadeti bozan fiillere ise müfsit denir: Namazda konuşmak, gülmek, yemek-içmek namazı; oruçluyken bilerek yemek-içmek orucu bozar.

Bu hükümleri yapılması istenen hükümlerle karşılaştırdığımızda dikkat çekici bir simetri görürüz: Farzın karşılığı haram, vacibin karşılığı tahrimen mekruh, sünnetin karşılığı tenzihen mekruhtur. Farzı yapmak ne kadar kesin bir görevse haramdan kaçınmak da o kadar kesin bir görevdir. Mübah ise iki tarafın tam ortasında yer alır; bir mübah, güzel bir niyetle yapıldığında sevaba vesile olur, haram bir amaca araç yapıldığında ise günaha dönüşebilir.

Bir ibadet, tek bir hükümden oluşan basit bir davranış değildir. Örneğin beş vakit namaz farz bir ibadettir; ancak namazın içinde farz, vacip ve sünnet olan farklı bölümler ve namazı bozan müfsit durumlar birlikte yer alır. Namazın 12 farzı vardır. Bunların altısı namaza başlamadan önce yerine getirilen dış şartlardır: hadesten taharet (abdestli olmak), necasetten taharet (beden, elbise ve namaz yerinin temizliği), setr-i avret (örtünülmesi gereken yerleri örtmek), istikbal-i kıble (kıbleye yönelmek), vakit ve niyet. Diğer altısı namazın içindeki rükünlerdir: iftitah tekbiri, kıyam, kıraat, rükû, secde ve ka'de-i ahire (son oturuş).

Namazın başlıca vacipleri şunlardır: her rekâtta Fatiha'yı okumak, farzların ilk iki rekâtında Fatiha'dan sonra bir sure veya ayetler okumak (zamm-ı sure), üç ve dört rekâtlı namazlarda ilk oturuş, oturuşlarda Ettehiyyatü'yü okumak, rükû ve secdeleri acele etmeden yapmak (tadil-i erkân), namazı selamla bitirmek, vitir namazında kunut duası ve bayram namazındaki ilave tekbirler. Namazın sünnetleri ise iftitah tekbirinde elleri kaldırmak, Sübhaneke'yi okumak, eûzü-besmele çekmek, Fatiha'dan sonra 'âmin' demek, rükû ve secde tesbihleri ile son oturuşta Allahümme salli, Allahümme barik ve Rabbena dualarını okumaktır.

Bu üç grubun ihmal edilmesinin sonuçları birbirinden farklıdır ve bu fark, hükümlerin derecesini çok iyi gösterir: Namazın bir farzı yerine getirilmezse namaz geçerli olmaz ve yeniden kılınır (iade). Bir vacip yanılarak unutulursa namazın sonunda sehiv secdesi yapılır; vacip bilerek terk edilirse namazın iade edilmesi gerekir. Bir sünnet terk edilirse namaz geçerlidir, sehiv secdesi de gerekmez; ancak kişi o sünnetin sevabından mahrum kalır. Aynı yapıyı abdestte de görürüz: Yüzü yıkamak, kolları dirseklerle birlikte yıkamak, başın dörtte birini meshetmek ve ayakları topuklarla birlikte yıkamak abdestin dört farzıdır; besmele çekmek, ağza ve burna su vermek, kulakları meshetmek ise sünnetlerindendir.

Namazda gördüğümüz hüküm basamakları diğer ibadetlerde de karşımıza çıkar. Oruç ibadetinde Ramazan ayı orucu ve vaktinde tutulamayan Ramazan orucunun kazası farzdır. Kişinin 'Şu işim olursa Allah rızası için üç gün oruç tutacağım' gibi bir sözle kendine yükümlü kıldığı adak orucu vaciptir. Sahura kalkmak ve iftarı vakit girince geciktirmeden yapmak orucun sünnetlerindendir; Şevval ayında altı gün, Muharrem ayında Aşure günü ile birlikte iki gün ve Pazartesi-Perşembe günleri tutulan oruçlar ise sünnet ve nafile oruçlardır. Buna karşılık bayram günlerinde oruç tutmak tahrimen mekruhtur; oruçluyken bilerek yemek-içmek de orucu bozan (müfsit) bir fiildir.

Mali ibadetlerde de aynı sıralama vardır: Nisap miktarı mala sahip olan Müslümanın her yıl belirli oranda zekât vermesi farzdır. Ramazan ayında verilen fitre (fıtır sadakası) ile Kurban Bayramı'nda kesilen udhiyye kurbanı vaciptir. Yeni doğan çocuk için şükür amacıyla kesilen akika kurbanı ve gönülden verilen nafile sadakalar ise sünnettir. Malı faiz ve haksız kazanç yoluyla artırmak ise haramdır; bu da mali ibadetlerin hem 'yapılması istenen' hem de 'kaçınılması istenen' yönü olduğunu gösterir.

Hac ibadetinin üç farzı vardır: Hacca niyet edip ihram giymek (ihram), Zilhicce ayının dokuzuncu günü Arafat'ta bir süre bulunmak (Arafat vakfesi) ve bayram günlerinde Kâbe'yi yedi kez tavaf etmek (ziyaret tavafı). Müzdelife vakfesi, Safa ile Merve arasında sa'y yapmak, şeytan taşlamak, tıraş olarak ihramdan çıkmak ve Mekke dışından gelenlerin yaptığı veda tavafı haccın vaciplerindendir. Mekke'ye varınca yapılan kudüm tavafı ise sünnettir. Haccın bir farzı yerine getirilmezse hac gerçekleşmiş olmaz; bir vacibi mazeretsiz terk edilirse hac geçerlidir ancak telafi için dem adı verilen bir kurban kesilir.

İnsan unutabilir, hastalanabilir ya da bir ibadeti zamanında yapamayabilir. Dinimiz böyle durumlar için eksikliği gidermenin yollarını göstermiştir ve bu yollar da hükmün derecesine göre değişir. Vaktinde kılınamayan bir namazı veya tutulamayan bir orucu vakti geçtikten sonra yerine getirmeye kaza denir. Farz namazların ve Ramazan orucunun kazası farzdır; vitir namazının kazası vaciptir. Sünnet namazların ise genel olarak kazası yoktur; yalnız sabah namazının sünneti, farzıyla birlikte kaçırılmışsa aynı gün öğle vaktine kadar farzla birlikte kaza edilebilir. Farzlarından biri eksik kaldığı veya müfsit bir fiille bozulduğu için ibadeti vakti içinde yeniden yapmaya ise iade denir.

Namazda bir vacip yanılarak unutulduğunda ya da bir farz geciktirildiğinde, son oturuşta Ettehiyyatü okunduktan sonra sağa selam verilip iki secde yapılır ve oturuş tamamlanarak namaz bitirilir; buna sehiv secdesi (yanılma secdesi) denir. Ramazan orucunu hiçbir mazereti olmadan bilerek bozan kişi, o günün kazasıyla birlikte altmış gün peş peşe oruç tutar; bu ceza niteliğindeki ibadete keffaret denir. Yeminini bozan kişi de on fakiri doyurur veya giydirir; buna gücü yetmezse üç gün oruç tutar (Mâide suresi, 89. ayet).

Yaşlılık veya iyileşme umudu olmayan bir hastalık sebebiyle oruç tutamayan kişi, tutamadığı her gün için bir fakiri doyuracak miktarı ihtiyaç sahibine verir; buna fidye denir. Kur'an-ı Kerim'de 'Sizden kim hasta olur ya da yolculukta bulunursa, tutamadığı günler sayısınca başka günlerde tutsun. Oruca güç yetiremeyenler ise bir yoksul doyumu kadar fidye versin.' (Bakara suresi, 184. ayet) buyrulur. Hacda bir vacibin mazeretsiz terk edilmesi hâlinde kesilen kurbana da dem denir. Bu telafi yolları bize iki şeyi öğretir: İbadetlerin önemi büyüktür ve ihmal edilmemelidir; ama Allah, kuluna her durumda bir çıkış yolu da göstermiştir.

İbadetlerin hükümlerini incelerken karşılaştığımız önemli bir ayrım da azimet ve ruhsat ayrımıdır. Normal şartlarda herkes için geçerli olan asıl hükme azimet denir: Namazı ayakta kılmak, abdesti su ile almak, Ramazan ayında oruç tutmak azimettir. Hastalık, yolculuk, suyun bulunmaması gibi bir mazeret ortaya çıktığında Allah'ın kullarına tanıdığı kolaylık hükmüne ise ruhsat denir. Ruhsat, ibadetin terk edilmesi değil, kişinin gücüne uygun biçimde yerine getirilmesidir.

Ruhsatlara birkaç örnek verelim: Ayakta duramayacak kadar hasta olan kişi namazını oturarak, buna da gücü yetmezse yatarak ve başıyla işaret ederek kılar. Su bulunamadığında veya suyu kullanmak sağlığa zarar verecekse temiz toprakla teyemmüm edilir (Mâide suresi, 6. ayet). Yolculuğa çıkan kişi (misafir) dört rekâtlı farz namazları iki rekât olarak kılar. Hasta ve yolcu Ramazan orucunu tutmayıp daha sonra kaza edebilir. Abdest alırken mest giyilmişse ayakları yıkamak yerine mestlerin üzerine mesh yapılabilir.

Bu kolaylıkların dayanağı Kur'an-ı Kerim'deki açık ilkelerdir: 'Allah sizin için kolaylık diler, zorluk dilemez.' (Bakara suresi, 185. ayet) ve 'Allah hiç kimseye gücünün yetmediği bir şeyi yüklemez.' (Bakara suresi, 286. ayet). Peygamberimiz de 'Kolaylaştırınız, zorlaştırmayınız; müjdeleyiniz, nefret ettirmeyiniz.' (Buhârî, İlim, 11) buyurmuştur. Ancak ruhsat, gerçek bir mazeret varken uygulanır; mazeret ortadan kalkınca kişi yeniden asıl hükme, yani azimete döner. Ruhsatı tembellik bahanesi yapmak, ibadetin ruhuna aykırıdır.

Bu iki haftada öğrendiğimiz hükümleri bir arada düşündüğümüzde önce benzerlikleri görürüz: Bütün hükümler Allah'ın rızasını gözetir, insanın dünya ve ahiret mutluluğunu amaçlar ve aklı başında, ergenlik çağındaki mükellefe yöneliktir. Farz, vacip ve sünnet yapılması istenen; haram ve mekruh kaçınılması istenen davranışlardır ve her iki grupta da Allah rızası için davranan kişi sevap kazanır. Farklılıklar ise emrin veya yasağın dayandığı delilin kuvvetinde, ihmal edildiğinde ortaya çıkan sonuçta ve telafi yolunda kendini gösterir: Farz terk edilirse ibadet geçersiz olur; vacip terk edilirse telafi gerekir; sünnet terk edilirse ibadet geçerlidir ama sevap eksik kalır.

Hükümler arasında güçlü ilişkiler de vardır. Sünnet ve nafileler farzların etrafında koruyucu bir çit gibidir. Peygamberimiz kıyamet gününde kulun ilk hesaba çekileceği amelin namaz olduğunu, farzlarında eksik çıkarsa nafilelerine bakılarak eksiğin onlarla tamamlanacağını bildirmiştir (Tirmizî, Ebû Dâvûd). Bir kudsî hadiste de Allah'ın şöyle buyurduğu haber verilir: 'Kulum bana, kendisine farz kıldığım şeylerden daha sevimli bir şeyle yaklaşamaz. Kulum nafile ibadetlerle bana yaklaşmaya devam eder; sonunda onu severim.' (Buhârî, Rikâk, 38). Demek ki önce farzlar korunur, sonra nafilelerle Allah'a daha da yaklaşılır.

Bu benzerlik ve farklılıklardan şu çıkarımları yapabiliriz: 1) İslam'da sorumluluk derecelidir; her davranışın önemi aynı değildir ve öncelik farzlara verilir. 2) Hükümler kişinin gücünü ve durumunu gözetir; mazeret varsa ruhsat devreye girer. 3) Hata ve unutkanlık için telafi yolları vardır; bu da Allah'ın rahmetinin genişliğini gösterir. 4) İbadetlerde denge ve süreklilik esastır: Peygamberimiz 'Allah katında amellerin en sevimlisi, az da olsa devamlı olanıdır.' (Buhârî, Rikâk, 18) buyurmuştur. 5) Hükümleri doğru öğrenmek, ibadetleri bilinçli ve sağlıklı yapmanın ön şartıdır.