Allah’ın Güzel İsimleri: Rakib, Şekur, Hamid

Yüce Allah'ı tanımanın en önemli yollarından biri, O'nun kendisini bize tanıttığı isimleri öğrenmektir. Kur'an-ı Kerim ve hadislerde bildirilen bu isimlere Esmâü'l-Hüsnâ, yani 'en güzel isimler' denir. Kur'an-ı Kerim'de 'En güzel isimler Allah'ındır. O hâlde O'na bu isimlerle dua edin.' (A'râf suresi, 180. ayet) buyrulur. Haşr suresinin son ayetinde de 'O, yaratan, var eden, şekil veren Allah'tır. En güzel isimler O'nundur.' (Haşr suresi, 24. ayet) denir. Peygamberimiz de 'Allah'ın doksan dokuz ismi vardır. Kim onları sayıp öğrenir ve gereğince yaşarsa cennete girer.' (Buhârî, Şurût, 18; Müslim, Zikir, 5) buyurmuştur.

Allah'ın isimleri O'nun zatını, sıfatlarını ve fiillerini tanıtır. Örneğin bir isim Allah'ın her şeyi bildiğini, bir başkası bağışlayıcılığını, bir diğeri ise yüceliğini anlatır. Bu isimler Kur'an-ı Kerim'de çoğu zaman ayetlerin sonunda, ikişerli gruplar hâlinde yer alır: Gafûr-Rahîm (çok bağışlayan, çok merhametli), Ganî-Hamîd (her bakımdan zengin, övülmeye layık), Gafûr-Şekûr (çok bağışlayan, şükrün karşılığını veren) gibi. Ayetin sonunda gelen isim, o ayette anlatılan konuyla doğrudan ilişkilidir. Örneğin iyilik ve infaktan söz eden bir ayetin Şekûr ismiyle bitmesi, Allah'ın o iyiliği karşılıksız bırakmayacağını haber verir.

Bir metinde geçen güzel isimleri tespit ederken dört adım izleyebiliriz: Önce metni dikkatle okuruz. Sonra Allah'ı niteleyen kelimeleri, özellikle 'Allah ... olandır' kalıbında geçen ifadeleri işaretleriz. Ardından ismin kök anlamını ve hangi bağlamda geçtiğini araştırırız; çünkü aynı kökten gelen kelimeler isme ışık tutar: Rakîb ismi gözetmek anlamındaki 'rakabe', Şekûr ismi 'şükür', Hamîd ismi ise 'hamd' kökünden gelir. Son olarak ismi ilişkili olduğu alana göre etiketleriz. Bu yöntemle isimleri ezberlemekle kalmaz, her birinin hayatımıza ne söylediğini de anlarız.

Rakîb ismi Arapçada gözetmek, korumak, kontrol altında tutmak ve beklemek anlamlarına gelen 'rakabe' kökünden türemiştir. Er-Rakîb, yarattığı her şeyi an be an gözeten, hiçbir şeyi gözünden kaçırmayan, kullarının söz, davranış ve niyetlerinden haberdar olan ve onları koruyup kollayan demektir. Kur'an-ı Kerim'de 'Şüphesiz Allah üzerinizde gözetleyicidir.' (Nisâ suresi, 1. ayet) ve 'Allah her şeyi gözetleyendir.' (Ahzâb suresi, 52. ayet) buyrulur. Hz. İsa'nın Allah'a hitabını aktaran ayette de 'Sen beni vefat ettirince onların üzerine gözetleyici yalnız sen oldun. Sen her şeye şahitsin.' (Mâide suresi, 117. ayet) ifadesi geçer.

Allah'ın gözetimi her şeyi kuşatır: Gizli ile açık, gece ile gündüz, kalabalık ile yalnızlık O'nun için birdir. Kur'an-ı Kerim'de 'Bilmez mi ki Allah görüyor?' (Alak suresi, 14. ayet) ve 'Nerede olursanız olun, O sizinle beraberdir. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.' (Hadîd suresi, 4. ayet) buyrulur. İnsanın söylediği her sözün kaydedildiği de 'İnsan hiçbir söz söylemez ki yanında gözetleyen, yazmaya hazır bir melek bulunmasın.' (Kâf suresi, 18. ayet) ayetiyle bildirilir. Allah'ın gözetimi yalnızca bir denetim değil, aynı zamanda koruma ve şefkattir: O, kullarını gözetir, onları korur ve onlara yol gösterir.

Rakîb ismini bilen bir Müslümanda murakabe bilinci gelişir. Murakabe, kişinin Allah'ın kendisini her an gördüğünü bilerek davranışlarını kontrol etmesidir. Peygamberimiz bu bilinci ihsan kavramıyla şöyle açıklamıştır: 'İhsan, Allah'a O'nu görüyormuşsun gibi ibadet etmendir. Sen O'nu görmesen de O seni görür.' (Buhârî, İman, 37; Müslim, İman, 1). Meşhur bir rivayete göre Hz. Ömer döneminde annesi süte su katmasını isteyen bir kız, 'Halife görmüyor' sözüne 'Halife görmüyorsa Halife'nin Rabbi görüyor' diye karşılık vermiştir. İşte bu, Rakîb ismini kavramış bir kalbin sesidir: Kimse görmese de dürüst olmak, emanete ve kul hakkına dikkat etmek.

Şekûr ismi 'şükür' kökünden gelir. Şükür, kendisine bir iyilik yapılan kişinin bu iyiliği bilip karşılığında minnettarlık göstermesidir. Bu kelime Allah için kullanıldığında anlamı farklılaşır: Eş-Şekûr, kullarının yaptığı az amele çok mükâfat veren, hiçbir iyiliği karşılıksız bırakmayan, şükredenin şükrünü kat kat artırarak karşılayan demektir. Kur'an-ı Kerim'de bu isim çoğunlukla bağışlama anlamındaki isimlerle birlikte geçer: '... Allah onların ecirlerini tam olarak versin ve lütfundan onlara fazlasını da versin. Şüphesiz O çok bağışlayan, şükrün karşılığını bolca verendir.' (Fâtır suresi, 30. ayet). Aynı kökten gelen eş-Şâkir ismi de 'Allah şükrün karşılığını veren ve her şeyi bilendir.' (Bakara suresi, 158. ayet) ayetinde geçer.

Allah'ın Şekûr oluşu, iyiliklerin karşılığının nasıl artırıldığını anlatan ayet ve hadislerde açıkça görülür. Kur'an-ı Kerim'de 'Kim bir iyilikle gelirse ona on katı vardır.' (En'âm suresi, 160. ayet) buyrulur; Allah yolunda harcananın ise yedi başak bitiren ve her başağında yüz tane bulunan bir tohum gibi kat kat artırıldığı bildirilir (Bakara suresi, 261. ayet). Peygamberimiz, bir iyiliğe niyet edip yapamayana bile bir iyilik yazıldığını, yapana ise on kattan yedi yüz kata kadar sevap verildiğini haber vermiştir (Buhârî, Rikâk; Müslim, İman). Yine susuzluktan kıvranan bir köpeği kuyudan çıkardığı suyla sulayan adamın bu davranışından Allah'ın memnun olduğunu, ona karşılık verip onu bağışladığını bildirmiştir (Buhârî, Müslim). Bir hayvana su vermek gibi küçük görünen bir iyilik, Şekûr olan Allah katında büyük bir değer taşır.

Şekûr ismini öğrenen kul, kendisine verilen nimetlerin farkına varır ve şükreden bir kul olmaya çalışır. Kur'an-ı Kerim'de 'Eğer şükrederseniz elbette size nimetimi artırırım. Nankörlük ederseniz bilin ki azabım çok çetindir.' (İbrâhîm suresi, 7. ayet) buyrulur. Şükür kalple (nimetin Allah'tan geldiğini bilmek), dille (Elhamdülillah demek, Allah'ı övmek) ve bedenle (nimeti yerinde kullanmak, ibadet etmek) yapılır. 'Ey Dâvûd ailesi! Şükür olarak çalışın. Kullarımdan şükredenler azdır.' (Sebe suresi, 13. ayet) ayeti, şükrün söz kadar davranışla da yapıldığını gösterir. Peygamberimiz geceleri ayakları şişinceye kadar namaz kılar, bunun sebebi sorulunca 'Şükreden bir kul olmayayım mı?' (Buhârî, Müslim) derdi. Ayrıca 'İnsanlara teşekkür etmeyen Allah'a da şükretmez.' (Ebû Dâvûd, Edeb; Tirmizî, Birr) buyurarak insanlara teşekkürü de şükrün parçası saymıştır.

Hamîd ismi 'hamd' kökünden gelir. Hamd, bir varlığı sahip olduğu güzel sıfatlar ve yaptığı güzel işler sebebiyle sevgi ve saygıyla övmektir. El-Hamîd, yarattıkları, sıfatları ve fiilleri bakımından her türlü övgüye layık olan, kimse övmese de övülmeye layık olan demektir. Bu isim Kur'an-ı Kerim'de çoğunlukla 'her bakımdan zengin, hiçbir şeye muhtaç olmayan' anlamındaki Ganî ismiyle birlikte geçer: 'Ey insanlar! Allah'a muhtaç olan sizsiniz. Allah ise her bakımdan zengin olan, övülmeye layık olandır.' (Fâtır suresi, 15. ayet). Bir başka ayette de 'O, övülmeye layıktır, şanı yücedir.' (Hûd suresi, 73. ayet) buyrulur.

Hamd, İslam'da çok önemli bir yere sahiptir. Kur'an-ı Kerim 'Hamd, âlemlerin Rabbi Allah'a mahsustur.' (Fâtiha suresi, 2. ayet) cümlesiyle başlar. Fâtiha'nın yanı sıra En'âm, Kehf, Sebe ve Fâtır sureleri de 'Elhamdülillah' ifadesiyle başlar. Cennet ehlinin durumu anlatılırken 'Dualarının sonu da: Hamd âlemlerin Rabbi Allah'a mahsustur, sözüdür.' (Yûnus suresi, 10. ayet) buyrulur. Peygamberimiz de 'Elhamdülillah, mizanı (amel terazisini) doldurur.' (Müslim, Tahâret, 1) buyurarak hamdin değerini göstermiştir. Dikkat çekici bir bilgi de şudur: Peygamberimizin Muhammed, Ahmed ve Mahmud isimleri de hamd kökünden gelir ve 'çok övülen' anlamını taşır.

Hamd, bir Müslümanın günlük hayatının her anına yayılır. Namazda her rekâtta okunan Fâtiha hamdle başlar; Sübhaneke'deki 've bihamdik' (seni hamd ile överim) ifadesi, rükûdan doğrulurken söylenen 'Semiallahü limen hamideh' (Allah kendisine hamd edeni işitir) ve 'Rabbena leke'l-hamd' (Rabbimiz, hamd sana mahsustur) sözleri hep Hamîd ismini hatırlatır. Namazdan sonraki tesbihatta otuz üç kez 'Elhamdülillah' denir (Müslim). Yemekten sonra yapılan dua, aksırınca söylenen 'Elhamdülillah' (Buhârî, Edeb) ve sevinçli bir haber alınca yapılan hamd de bu bilincin göstergesidir. Hamîd ismini bilen kul, kendisine yöneltilen övgüleri bile asıl sahibine, yani Allah'a yöneltir ve böylece kibirden korunur.

Bu hafta öğrendiğimiz üç isim, birbirini tamamlayan bir anlam zinciri oluşturur. Allah Rakîbtir: Kulunun yaptığı en küçük iyiliği bile görür, hiçbir çabayı gözden kaçırmaz. Allah Şekûrdur: Gördüğü o iyiliği karşılıksız bırakmaz, üstelik kat kat artırarak karşılık verir. Allah Hamîddir: Bütün bu gözetim, lütuf ve ikram sebebiyle her türlü övgü O'na yaraşır. Kulun bu üç isme cevabı da üç kavramla özetlenebilir: Rakîb ismine murakabe ile, Şekûr ismine şükür ile, Hamîd ismine ise hamd ile karşılık verir.

Şekûr ve Hamîd isimleri arasındaki ilişki, kulun davranışı olan şükür ve hamd kavramlarının karşılaştırılmasıyla daha iyi anlaşılır. Şükür, bize verilen bir nimete karşılık olarak yapılır; kalple, dille ve bedenle gerçekleştirilir. Hamd ise Allah'ı nimet olsun olmasın, sahip olduğu yüce sıfatlar ve güzel isimler sebebiyle övmektir; daha çok kalp ve dille yapılır. Bu yüzden hamd daha geniş bir kavramdır: Her şükürde bir övgü vardır, ama her hamd bir nimete karşılık değildir. Örneğin gökyüzünün güzelliğini seyrederken Allah'ın yaratma kudretine hayran olup 'Elhamdülillah' demek hamddir; yeni bir sağlık nimetine kavuşunca 'Allah'ım sana şükürler olsun' demek ise hem şükür hem hamddir.

Lokmân suresinde bu iki ismin ilişkisi açıkça görülür: 'Kim şükrederse ancak kendisi için şükretmiş olur. Kim de nankörlük ederse bilsin ki Allah her bakımdan zengindir, övülmeye layıktır.' (Lokmân suresi, 12. ayet). Bu ayet bize önemli bir gerçeği öğretir: Allah Ganî ve Hamîd olduğu için kulunun şükrüne ve övgüsüne muhtaç değildir; şükrün ve hamdin faydası kula döner. Kul şükrettikçe Şekûr olan Allah nimetini artırır; nankörlük etse bile Allah'ın övülmeye layık oluşundan hiçbir şey eksilmez. Rakîb ismi ise bu ilişkinin güvencesidir: Gözeten Allah, kulun gizlice yaptığı şükrü de, kimse duymadan ettiği hamdi de bilir.

Allah'ın güzel isimlerini daha iyi kavramanın bir yolu da onları ilişkili oldukları alana göre gruplandırmak, yani etiketlemektir. Bazı isimler Allah'ın her şeyi bilmesi ve gözetmesiyle ilgilidir: Alîm (her şeyi bilen), Basîr (her şeyi gören), Semî (her şeyi işiten), Habîr (her şeyden haberdar olan), Şehîd (her şeye şahit olan), Hafîz (koruyan) ve Rakîb. Bu isimlere bilgi ve gözetim alanı etiketini verebiliriz. Rakîb ismi bu grupta yer alır; çünkü gözetmek, bilmeyi, görmeyi ve korumayı birlikte içerir.

Bazı isimler ise Allah'ın kullarına ikram etmesi, onları bağışlaması ve iyiliklerini ödüllendirmesiyle ilgilidir: Rahîm (çok merhametli), Kerîm (cömert), Gafûr (çok bağışlayan), Vehhâb (karşılıksız bağışlayan), Şâkir ve Şekûr. Bu gruba lütuf ve mükâfat alanı etiketini verebiliriz. Allah'ın yüceliği, kemali ve hiçbir şeye muhtaç olmamasıyla ilgili isimler ise yücelik ve övgü alanında toplanabilir: Ganî (her bakımdan zengin), Mecîd (şanı yüce), Azîz (mutlak güç sahibi), Celîl (ululuk sahibi) ve Hamîd. Bir ismin hangi alana ait olduğunu belirlerken ismin kök anlamına ve Kur'an-ı Kerim'de birlikte geçtiği isimlere bakmak büyük kolaylık sağlar.

Etiketlemenin bir diğer boyutu, ismin kulun hayatındaki karşılığını belirlemektir. Rakîb ismi kişide dürüstlük ve sorumluluk alanına, Şekûr ismi minnettarlık ve iyilik alanına, Hamîd ismi ise tevazu ve ibadet alanına yansır. Müslüman toplumlarda çocuklara bu isimlerin başına 'kul' anlamındaki 'Abd' kelimesi eklenerek Abdürrakîb, Abdüşşekûr, Abdülhamîd gibi isimler verilmesi de bu bilincin bir göstergesidir: Bu isimler 'gözetleyen Allah'ın kulu', 'şükrün karşılığını veren Allah'ın kulu', 'övülmeye layık Allah'ın kulu' anlamına gelir. Unutmayalım ki isimler birbirinden ayrı düşünülmez; her biri Allah'ı farklı bir yönüyle tanıtır ve hepsi birlikte O'nun eşsiz yüceliğini anlatır.