İslam ve Sosyal Hayat temasının bu ilk dersinde, toplumsal yapının en temel taşı olan aile kurumunu, kan ve evlilik bağıyla oluşan akrabalık ilişkilerini (sıla-i rahim) ve aynı çevreyi paylaştığımız komşularımızla ilişkilerimizde gözetmemiz gereken ahlaki ilkeleri öğreneceğiz.
İslam'da Aile Kurumu ve Aile İçi Hak ve Sorumluluklar (TDB.1.3)
Aile, evlilik ve kan bağına dayanan, anne, baba, çocuklar ve yakın büyüklerden oluşan toplumun en küçük ve en temel kurumudur. İslam dininde aile, şahitler huzurunda yapılan meşru evlilik sözleşmesi olan nikâh ile kurulur. Kur'an-ı Kerim'de Rûm suresi 21. ayette ailenin üç manevi direği sekînet (huzur ve güven bulma), meveddet (karşılıklı içten sevgi) ve rahmet (şefkat ve merhamet) olarak açıklanmıştır.
Aile içinde her bireyin karşılıklı hak ve görevleri vardır. Eşler birbirine karşı sadakat, saygı, nezaket ve istişare (danışma) ile davranmalıdır. Hz. Peygamber (sav) 'Sizin en hayırlınız, ailesine karşı en hayırlı (en iyi) olanınızdır' buyurmuştur. Anne ve babanın çocuklarına karşı temel görevleri; onlara güzel bir isim koymak, helal rızıkla beslemek, iyi bir eğitim ve güzel ahlak kazandırmak ve çocuklar arasında adaletli davranmaktır.
Çocukların anne ve babalarına karşı görevleri ise İsrâ suresi 23 ve 24. ayetlerde açıkça bildirilmiştir: Allah'a ibadetten hemen sonra anne-babaya ihsanda (iyilikte) bulunmak, onlara 'öf!' bile dememek, onları azarlamamak, onlara tatlı ve güzel söz (kavlen kerîmâ) söylemek, yaşlandıklarında şefkat kanatlarını gererek 'Rabb'im! Küçüklüğümde onlar beni nasıl şefkatle büyüttülerse sen de onlara öyle merhamet et' diye dua etmektir.
Akrabalık İlişkileri ve Sıla-i Rahim Bilinci
Kan bağı veya evlilik (sıhriyet) yoluyla birbirine bağlanan teyze, hala, amca, dayı, dede, nine ve kuzen gibi yakınlara akraba (zî-rahim) denir. İslam kültüründe akrabaları ziyaret etmek, hal ve hatırlarını sormak, onlarla iyi ilişkiler kurmak, sevinç ve üzüntülerini paylaşmak ve ihtiyaç anında maddi-manevi yardımlarına koşmak sıla-i rahim kavramıyla ifade edilir.
Kur'an-ı Kerim'de Nahl suresi 90. ayette 'Şüphesiz Allah adaleti, iyilik yapmayı ve yakınlara (akrabalara) yardım etmeyi emreder' buyrulmuş; Nisâ suresi 1. ayette ise Allah'a (cc) karşı sorumluluk bilinciyle birlikte akrabalık bağlarına saygı gösterilmesi emredilmiştir. Hz. Peygamber (sav), sıla-i rahim yapan kimsenin rızkının bollaşacağını ve ömrünün bereketleneceğini müjdelemiştir.
Gerçek sıla-i rahim, yalnız kendisini ziyaret eden akrabayı ziyaret etmek değil; ilgisini kesen, darılan veya uzaklaşan akrabaya da adım atarak aradaki bağı yeniden kurmaktır. Akrabalık bağlarını tamamen koparmak (kat'-ı rahim) ise İslam ahlakında ağır bir kusur sayılarak yasaklanmıştır. Ayrıca zekât ve sadaka verilirken yoksul akrabalara öncelik vermek hem sadaka hem de sıla-i rahim olmak üzere iki kat sevap kazandırır.
Komşuluk İlişkilerinde Ahlaki İlkeler ve Komşu Hakları
Evleri, iş yerleri veya yaşam alanları birbirine yakın olan kimselere komşu denir. Kültürümüzde 'Ev alma, komşu al' ve 'Komşu komşunun külüne muhtaçtır' atasözleriyle ifade edilen komşuluk, İslam ahlakında büyük bir değer taşır. Nisâ suresi 36. ayette anne-babaya ve akrabaya iyilikle birlikte yakın komşuya ve uzak komşuya da iyilik yapılması emredilmiştir.
Hz. Peygamber (sav) komşu hakkının önemini şu sözlerle dile getirmiştir: 'Cebrail (as) bana komşu hakkında o kadar çok tavsiyede bulundu ki, neredeyse komşuyu komşuya mirasçı kılacak zannettim.' Yine Peygamberimiz 'Komşusu açken tok yatan bizden değildir' ve 'Allah'a ve ahiret gününe iman eden kimse komşusuna eziyet etmesin, komşusuna ikramda bulunsun' buyurarak komşuluk ahlakının imanla bağını ortaya koymuştur.
İslam'a göre komşuların birbirleri üzerindeki başlıca hakları şunlardır: Güler yüzle selamlaşmak, el ve dil ile zarar vermeyip güven vermek, pişirilen yemekten ikram etmek, hastalandığında ziyaret etmek, borç veya yardım istediğinde destek olmak, sevinçli gününde tebrik edip cenaze ve üzüntüsünde yanında olmak, evin mahremiyetine saygı göstermek ve yüksek sesle/gürültüyle komşuyu rahatsız etmemektir.
Örnekler
Örnek 1Rûm suresi 21. ayette aile kurumunun temeli olarak zikredilen 'sekînet', 'meveddet' ve 'rahmet' kavramlarının anlamlarını açıklayınız.
Cevabı göster
• Sekînet: Eşlerin ve aile bireylerinin birbirinin yanında iç huzuru, güven ve sükûnet bulmasıdır. • Meveddet: Aile bireyleri arasındaki samimi, içten ve karşılıklı sevgidir. • Rahmet: Aile içinde zor zamanlarda dahi korunan şefkat, merhamet ve bağışlayıcılıktır.
Örnek 2İsrâ suresi 23 ve 24. ayetlere göre çocukların anne ve babalarına karşı dikkat etmesi gereken davranış kuralları nelerdir?
Cevabı göster
Anne ve babaya 'öf!' bile dememek, onları azarlamamak, onlara daima güzel ve gönül alıcı söz (kavlen kerîmâ) söylemek, yaşlandıklarında onlara merhamet ve tevazu kanatlarını germek ve onlar için Allah'a (cc) dua etmektir.
Örnek 3'Sıla-i rahim' ne demektir ve gerçek sıla-i rahim nasıl gerçekleştirilir?
Cevabı göster
Sıla-i rahim, kan veya evlilik bağı bulunan akrabaları ziyaret etmek, hal-hatırlarını sormak, iyilik ve yardımlaşma ile akrabalık bağlarını güçlü tutmaktır. Gerçek sıla-i rahim, yalnız bizi arayan akrabayı aramak değil, ilgisini kesen akrabaya da ulaşarak bağı onarmaktır.
Örnek 4Hz. Peygamber'in (sav) 'Komşusu açken tok yatan bizden değildir' hadis-i şerifini toplumsal dayanışma açısından yorumlayınız.
Cevabı göster
Bu hadis, Müslümanın bencil olamayacağını ve çevresindeki insanların sıkıntılarına karşı duyarlı olması gerektiğini öğretir. Komşusunun temel ihtiyacını gidermek, yemeğini paylaşmak ve zor gününde yanında olmak müminin iman sorumluluğudur.
Örnek 5Anne ve babanın çocuklarına karşı yerine getirmesi gereken dört temel sorumluluğu yazınız.
Cevabı göster
Birincisi çocuğa anlamı güzel bir isim koymak, ikincisi onu helal ve temiz rızıkla besleyip büyütmek, üçüncüsü ona iyi bir eğitim ve güzel ahlak terbiyesi vermek, dördüncüsü ise çocuklar arasında ayrım yapmadan adaletle davranmaktır.
Örnek 6Günümüz apartman ve mahalle hayatında komşuluk hakkına riayet eden bir öğrencinin yapması ve kaçınması gereken davranışlara ikişer örnek veriniz.
Cevabı göster
• Yapması gerekenler: Komşularla güler yüzle selamlaşmak, yaşlı veya hasta komşuların halini sorup market ihtiyacına yardım etmek. • Kaçınması gerekenler: Gece geç saatlerde yüksek sesle müzik dinleyip gürültü yapmak, apartman merdivenlerini ve bahçeyi kirletmek.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1İslam ahlakında kan ve evlilik bağıyla oluşan akrabaları ziyaret etmek, hal ve hatırlarını sormak ve ihtiyaçlarında onlara destek olmak hangi kavramla ifade edilir?
Akrabalık bağlarını koruyup gözetmeye, yakınları ziyaret edip iyilik yapmaya 'sıla-i rahim' adı verilir.
2Kur'an-ı Kerim'de İsrâ suresi 23. ayette Allah'a (cc) kulluktan hemen sonra emredilen ve 'Onlara öf bile demeyin, onları azarlamayın' buyrulan ahlaki sorumluluk aşağıdakilerden hangisidir?
İsrâ suresi 23. ayette 'Rabb'in, kendisinden başkasına kulluk etmemenizi ve anne-babaya iyilik etmenizi emretti. Onlardan biri veya ikisi senin yanında yaşlanırsa onlara öf bile deme!' buyrulmaktadır.
3Hz. Peygamber'in (sav) 'Cebrail bana onun hakkında o kadar çok tavsiyede bulundu ki, neredeyse onu mirasçı kılacak zannettim' buyurarak hakkına dikkat çektiği kişi kimdir?
Bu meşhur hadis-i şerifte Cebrail'in (as) üzerinde ısrarla durduğu hak 'komşu hakkı'dır.
4Aşağıdakilerden hangisi İslam'da anne ve babanın çocuklarına karşı görevleri arasında yer almaz?
İslam'da çocuklar arasında ayrım yapmak yasaklanmış, anne ve babanın evlatları arasında adaletli davranması emredilmiştir.
5
- Toplumun en küçük yapı taşı olan aile kurumu İslam'da meşru nikâh akdiyle kurulur.
Nikâh, eşlerin birbirine bağlılığını ve hukuki sorumluluklarını güvence altına alan sözleşmedir.
- Sıla-i rahim görevi, bize darılan veya bizi ziyaret etmeyen akrabalarla ilişkiyi tamamen kesmeyi gerektirir.
Gerçek sıla-i rahim, ilgiyi kesen akrabaya da adım atarak aradaki küslüğü gidermek ve bağı korumaktır.
- İhtiyaç sahibi olan yoksul bir akrabaya yapılan maddi yardım hem sadaka hem de sıla-i rahim olmak üzere iki kat sevap kazandırır.
Yardımlaşmada yakın akrabadan başlamak İslam'ın tavsiye ettiği önceliklerdendir.
- İslam'da Müslüman olmayan (gayrimüslim) komşuların hiçbir komşuluk hakkı bulunmamaktadır.
İnancı ne olursa olsun her komşunun komşuluk ve insanlık hakkı vardır; eziyet edilmez ve iyilikle muamele edilir.
- Hz. Peygamber (sav) 'Sizin en hayırlınız, ailesine karşı en hayırlı olanınızdır' buyurarak aile içi nezaket ve merhameti öğütlemiştir.
Müminin güzel ahlakı en başta kendi ev halkına gösterdiği şefkat ve anlayışla ölçülür.
- Toplumun en küçük yapı taşı olan aile kurumu İslam'da meşru nikâh akdiyle kurulur.
6
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7
- Hz. Peygamber (sav) 'Hiçbir baba, çocuğuna güzel (terbiyeden) daha üstün bir miras bırakamaz' buyurmuştur.
- İsrâ suresi 23. ayette anne ve babaya bile denmemesi ve onlara tatlı söz söylenmesi emredilmiştir.
- Akrabaları ziyaret ederek hal ve hatırlarını sormaya İslam ahlakında adı verilir.
- Peygamberimiz 'Komşusu iken tok yatan bizden değildir' sözüyle sosyal yardımlaşmanın önemini vurgulamıştır.
- Rûm suresi 21. ayette eşlerin birbirinde huzur ve sükûnet bulması kavramıyla ifade edilmiştir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Güçlü ve huzurlu bir toplumun inşasında 'aile', 'akrabalık (sıla-i rahim)' ve 'komşuluk' halkalarının birbirini nasıl tamamladığını ayet ve hadis ilkeleriyle açıklayınız.
1. ipucu: Birinci adım: Ailenin sevgi, saygı ve merhamet (Rûm 21, İsrâ 23) temeliyle toplumun çekirdeğini oluşturduğunu belirtiniz.
2. ipucu: İkinci adım: Sıla-i rahim ile ailelerin birbirine kenetlenerek yalnızlığı ve yoksulluğu önlediğini açıklayınız.
3. ipucu: Üçüncü adım: Komşuluk hakkıyla ('Komşusu açken tok yatan bizden değildir') güven ve dayanışmanın tüm mahalleye ve topluma yayıldığını yazınız.
Cevap: 1. Birinci Halka (Aile): Toplumun çekirdeği olan ailede eşlerin birbirine sevgi ve merhametle (meveddet ve rahmet) yaklaşması, anne-babanın çocuklarına güzel ahlak vermesi ve evlatların anne-babaya saygı göstermesi (İsrâ 23) ahlaklı bireyler yetiştirir. 2. İkinci Halka (Akrabalık / Sıla-i Rahim): Çekirdek ailenin etrafındaki akrabaların ziyaret edilmesi, sevinç ve kederlerin paylaşılması (Nahl 90) aileler arası dayanışmayı güçlendirir. 3. Üçüncü Halka (Komşuluk): Birbirine el ve dil ile zarar vermeyen, ikramlaşan ve 'Komşusu açken tok yatmayan' komşular sayesinde güven, huzur ve kardeşlik tüm topluma yayılır.
Kısaca
- Aile Kurumu ve Temelleri: Aile nikâh akdiyle kurulur; Rûm suresi 21. ayette ailenin üç direği sekînet (huzur), meveddet (sevgi) ve rahmet (şefkat) olarak belirtilmiştir.
- Anne-Baba ve Evlat Görevleri: Anne-baba çocuğuna güzel isim koyar, helal rızık ve güzel ahlak verir; evlat ise anne-babasına ihsanda bulunur, 'öf' bile demez (İsrâ 23-24).
- Sıla-i Rahim (Akrabalık): Akrabaları ziyaret edip gözetmek rızkı ve ömrü bereketlendirir; akrabalık bağını koparmak (kat'-ı rahim) yasaklanmıştır.
- Komşuluk Ahlakı: 'Komşusu açken tok yatan bizden değildir' ilkesiyle komşuya güven vermek, ikramda bulunmak ve hastalıkta-cenazede yanında olmak esastır.
- Evrensel Komşu Hukuku: İslam'da hem akraba-Müslüman, hem Müslüman hem de gayrimüslim her komşunun korunan komşuluk ve insanlık hakkı vardır.