Türkiye Metni (Devam): İzleme ve Görüş Bildirme, Şiiri Türüne Uygun Okuma, Metin Soruları, Bilgi Kaynakları, Panel-Sempozyum-Forum ve Mizahi Metinde Cümle Türleri

İzlemek, yalnızca ekrana bakmak değildir; gördüğünü ve duyduğunu anlamlandırmak, aklında tutmak ve yorumlamaktır. Bu hafta sınıfça “Yurdumun Dört Mevsimi” adlı kısa bir tanıtım belgeselini izlediğimizi düşünelim. Belgeselde anlatıcı; kışın karla örtülen Erzurum'u, ilkbaharda çiçeklenen Isparta'nın gül bahçelerini, yazın masmavi Akdeniz kıyılarını ve sonbaharda zeytin hasadına hazırlanan Ege köylerini anlatıyor. Ekranda harita, hava fotoğrafları ve yöresel müzikler birbirini izliyor. Böyle bir metni iyi anlamak için izleme süreci üç aşamada planlanmalıdır: izlemeden önce, izlerken ve izledikten sonra.

İzlemeden önce başlıktan yola çıkarak belgeselin neyi anlatacağını tahmin eder, konuyla ilgili ön bilgilerimizi hatırlarız. İzlerken her şeyi yazmaya çalışmayız; yer adlarını, sayıları ve anahtar kelimeleri kısaca not ederiz. Görüntülerin sözlerle uyumuna, müziğin oluşturduğu duyguya ve anlatıcının ses tonuna da dikkat ederiz; çünkü izleme metinlerinde anlam yalnızca sözle değil görüntü ve sesle de taşınır. İzledikten sonra notlarımızdan yararlanarak “Belgeselde hangi şehirler tanıtıldı?”, “Anlatıcı neden dört mevsimi seçti?”, “Belgeselin ana fikri nedir?” gibi sorulara cevap veririz. Bu belgeselin ana fikri, Türkiye'nin aynı anda farklı mevsimleri ve yaşam biçimlerini barındıran zengin bir yurt olduğudur.

Son adım görüş bildirmektir. Görüşümüzü söylerken önce nesnel bilgiyi öznel yorumdan ayırırız: “Belgesel dört bölgeden görüntüler içeriyor.” cümlesi nesnel, “Belgeselin en etkileyici bölümü Ege'deki hasat sahnesiydi.” cümlesi öznel bir yargıdır. Görüşümüzü gerekçesiz bırakmayız: “Bence belgesel çok başarılıydı; çünkü her mevsimi o mevsime uygun müzikle anlattı. Örneğin kış bölümünde rüzgâr sesi kullanılması beni üşüttü bile. Bu nedenle belgeseli arkadaşlarıma öneririm.” Eleştirel bir göz de görüşün parçasıdır: “Doğu Karadeniz'e hiç yer verilmemesi bir eksiklikti.” demek, belgeseli küçümsemek değil, onu dikkatle değerlendirmektir. Farklı görüşleri saygıyla dinlemek ise konuşma kültürümüzün temelidir.

Şiir, düzyazıdan farklı okunur; çünkü şiirde anlamın yanında ses, ritim ve duygu da önemlidir. Bu hafta Türkiye'yi anlatan şu şiiri birlikte okuyalım: YURDUM Üç yanı mavi bir türküdür yurdum, Dağlarının başında karlı bir duvak, Altın ovasında başak olurdum, Her köşende tüter sıcacık ocak. Karadeniz coşar, Ege gülümser, Akdeniz uyutur yorgun kıyıyı, Toroslar bulutla dertleşir, güler, Fırat anlatır eski bir ninniyi. Kışın da yazın da aynı sevdadır, Doğun da batın da bir kardeş evi, Bin yıl dolaşsam bitmez bu rüyadır, Ellerimde tuttuğum yurt sevgisi.

Bu şiir dörtlüklerden (kıtalardan) oluşur ve dizelerin her biri 11 hecelidir: Üç-ya-nı-ma-vi-bir-tür-kü-dür-yur-dum. Dize sonlarındaki ses benzerliklerine uyak (kafiye) denir: “yurdum – olurdum”, “duvak – ocak”, “gülümser – güler”, “sevdadır – rüyadır”. Uyaklar birinci ve üçüncü, ikinci ve dördüncü dizeler arasında kurulduğu için şiirde çapraz uyak (abab) düzeni vardır. Şiiri okurken vurguya (anlamca önemli kelimeyi biraz daha güçlü söyleme), tonlamaya (sesin duyguya göre yükselip alçalması) ve duraklamaya dikkat ederiz. Virgüllerde kısa, dize ve kıta sonlarında daha uzun durulur; ancak anlamı bölmemek için “Altın ovasında / başak olurdum” gibi duraklar anlam bütünlüğüne göre yapılır. Coşkulu dizeler canlı, ikinci kıtadaki “uyutur” ve “ninni” gibi kelimeler ise yumuşak bir sesle okunmalıdır.

Şiir, geçen hafta tanıdığımız söz sanatları bakımından da zengindir. “Yurdum, mavi bir türküdür” ve “dağların başında karlı bir duvak” ifadelerinde benzetme; Karadeniz'in coşup Ege'nin gülümsemesinde, Torosların bulutla dertleşmesinde ve Fırat'ın ninni anlatmasında kişileştirme; kış-yaz ve doğu-batı kelimelerinde karşıtlık; “Bin yıl dolaşsam bitmez” dizesinde ise abartma vardır. Şiiri ezberlemek için önce bütününü birkaç kez sesli okur, sonra kıta kıta çalışırız. Her kıtayı bir görüntüyle eşleştirmek (1. kıta: harita, 2. kıta: denizler ve dağlar, 3. kıta: dört mevsim) ve dizelerin ilk kelimelerini sırayla hatırlamak (Üç – Dağlarının – Altın – Her) ezberi kolaylaştırır. Ezberlenen şiir, duygu ve anlam gözetilerek sınıfta okunduğunda gerçek değerine kavuşur.

Bir metni anladığımızı en iyi, onunla ilgili soruları cevaplayarak ve kendimiz soru sorarak gösteririz. Millî kültürümüzün en güzel değerlerinden birini anlatan şu kısa metni okuyalım: “Anadolu'da kapıyı çalan yolcu, kim olursa olsun boş çevrilmez. Ev sahibi önce bir bardak su uzatır, ardından sofraya ne varsa koyar. Köylerde misafir odası, evin en temiz ve en aydınlık odasıdır. Eskiler ‘Misafir on kısmetle gelir, birini yer, dokuzunu bırakır.’ derdi. Bu söz, paylaşmanın bereketi azaltmadığını, aksine artırdığını anlatır.” Metnin konusu Anadolu'daki misafirperverlik, ana fikri ise paylaşmanın bereketi artırdığıdır.

Metinle ilgili sorular farklı düzeylerde olabilir. Metin içi sorular doğrudan metinde yazan bilgiyi ister: “Ev sahibi misafire önce ne ikram eder?” (Bir bardak su). Çıkarım soruları cevabı satır arasından bulmayı gerektirir: “Misafir odasının evin en aydınlık odası olması neyi gösterir?” (Misafire verilen değeri). Metin dışı sorular metni okurun kendi yaşamı, bilgisi ve çevresiyle ilişkilendirir: “Senin yaşadığın yerde misafir nasıl karşılanır?” Değerlendirme soruları ise görüş ister: “Bu gelenek büyük şehirlerde hâlâ sürüyor mu? Neden?” Metin içi soruların cevabı herkes için aynıdır; metin dışı ve değerlendirme sorularının cevabı ise kişiden kişiye değişebilir, ancak gerekçeli olmalıdır.

Soru sormak da en az cevaplamak kadar önemlidir. İyi bir soru, metni daha derin düşünmemizi sağlar. Soru hazırlarken 5N1K (Ne? Nerede? Ne zaman? Nasıl? Neden? Kim?) iyi bir başlangıçtır; fakat yalnız “evet” ya da “hayır” cevabı alınan sorular yerine açık uçlu sorular tercih edilmelidir. “Misafirperverlik iyi bir şey midir?” sorusu yerine “Misafirperverlik bir toplumu nasıl etkiler?” sorusu daha verimli bir düşünme ortamı oluşturur. Metinde geçen “kısmet” ve “bereket” kelimelerinin anlamını bağlamdan tahmin edip sözlükle doğrulamak, soruları cevaplarken de işimizi kolaylaştırır.

Türkiye hakkında bir sunum ya da bilgilendirici yazı hazırlarken ilk iş doğru bilgiye ulaşmaktır. Bilgi kaynakları çeşitlidir: Basılı kaynaklar (ansiklopedi, sözlük, atlas, dergi), dijital kaynaklar (resmî kurumların, üniversitelerin ve müzelerin internet siteleri), görsel-işitsel kaynaklar (belgesel, röportaj kaydı) ve insan kaynakları (alanında uzman kişiler, yöreyi iyi bilen yaşlılar). Örneğin Göbeklitepe hakkında araştırma yapan bir öğrenci; bir ansiklopediden genel bilgi alabilir, ilgili resmî kurumun sitesinden kazı bilgilerine ulaşabilir, bir belgesel izleyebilir ve bir tarih öğretmeniyle görüşebilir.

Her kaynak aynı ölçüde güvenilir değildir. Bir bilginin güvenilirliğini sınamak için şu soruları sorarız: Kim yazmış? (Yazarı ya da kurumu belli mi, alanında uzman mı?), Ne zaman yazılmış? (Bilgi güncel mi?), Nerede yayımlanmış? (Resmî bir kurum, bilimsel bir yayın mı yoksa imzasız bir paylaşım mı?), Kaynak gösteriyor mu? ve Başka kaynaklarla tutarlı mı? Diyelim ki bir sosyal medya paylaşımında “Ağrı Dağı 6000 metredir.” yazıyor. Atlas ve ansiklopediler ise yüksekliği 5137 metre olarak verir. Bu durumda imzasız paylaşım değil, birbirini doğrulayan güvenilir kaynaklar esas alınır. Tek bir kaynağa dayanmak yerine bilgiyi en az iki güvenilir kaynakla karşılaştırmak iyi bir araştırmacının alışkanlığıdır.

Kaynağı bulmak kadar onu doğru kullanmak da önemlidir. Okuduğumuz bilgiyi önce anlar, sonra kendi cümlelerimizle not ederiz; başkasının cümlesini aynen kullanacaksak tırnak içinde verir ve kime ait olduğunu belirtiriz. Yararlandığımız kaynakları yazımızın ya da sunumumuzun sonunda listeleriz: basılı eserlerde yazar adı, eser adı ve yayın yılı; internet kaynaklarında site adı ve erişim tarihi yazılır. Bilmediğimiz kelimeler için Türk Dil Kurumunun güncel sözlüğünü, atasözü ve deyimler için ilgili sözlüğü kullanır, öğrendiğimiz kelimeleri kişisel kelime sözlüğümüze ekleriz. Böylece hem bilgiyi doğru aktarmış hem de emeğe saygı göstermiş oluruz.

Araştırmamızı tamamladıktan sonra sonuçları başkalarıyla paylaşmanın farklı yolları vardır. Bunlardan biri paneldir. Panelde bir oturum başkanı (yönetici) ile genellikle üç-beş konuşmacı, dinleyicilerin önünde bir konuyu sohbet havasında tartışır. Örneğin “Türkiye'nin Kültür Mirasını Nasıl Koruruz?” başlıklı bir sınıf panelinde bir öğrenci tarihî yapıları, bir öğrenci el sanatlarını, bir öğrenci de yöresel yemekleri ve türküleri ele alabilir. Başkan konuyu tanıtır, konuşmacılara sırayla söz verir, süreyi denetler; konuşmalar bitince dinleyicilerin sorularını alır ve oturumu kısa bir değerlendirmeyle kapatır.

Sempozyum, bilimsel bir konunun farklı yönlerinin uzmanlar tarafından önceden hazırlanmış bildirilerle sunulduğu toplantıdır. Panelden daha resmîdir; konuşmacılar birbirleriyle sohbet etmez, her biri kendi bildirisini sunar. Sempozyumlar bazen birkaç gün sürebilir; örneğin bir üniversitede Anadolu'nun arkeolojik mirası üzerine düzenlenen sempozyumda arkeologlar, tarihçiler ve mimarlar kendi alanlarından bulguları paylaşır. Forum ise bir konunun geniş bir dinleyici topluluğu önünde tartışıldığı ve dinleyicilerin de söz alarak görüş bildirdiği konuşma ortamıdır. Forum çoğu zaman bir panel ya da sempozyumun ardından düzenlenir; dinleyiciler soru sorar, katkı yapar, farklı görüşler ortaya koyar.

Hangi ortamda sunum yaparsak yapalım, düşüncelerimizi mantıksal bir bütünlük içinde sunmalıyız: Giriş bölümünde konuyu ve amacımızı tanıtır, gelişme bölümünde bilgileri kanıtlarla destekler, sonuç bölümünde düşüncemizi toparlarız. Konuşmamızı destekleyici materyallerle güçlendirebiliriz: harita, fotoğraf, kısa bir video, bir türkü kaydı ya da hazırladığımız bir sunu (slayt). İyi bir sunuda her slaytta az yazı, büyük punto ve konuyla doğrudan ilgili görseller bulunur; slayt, konuşmacının yerine geçmez, ona yardım eder. Ayrıca konuşmanın amacına uygun konuşma stratejileri seçilir: Dinleyiciyi bir öneriye katılmaya çağırırken ikna etme, karşıt görüşleri ele alırken tartışma, bir uygulamanın iyi ve eksik yanlarını değerlendirirken eleştirel konuşma stratejisi kullanılır.

Yazılarımıza mizahi ögeler katmak, okuru gülümsetirken anlatılanı akılda kalıcı kılar. Yazıda mizah oluşturmanın başlıca yolları şunlardır: abartma (bir durumu aşırı büyütmek ya da küçültmek), beklenmedik son (okurun tahmin etmediği komik bir sonuç), komik benzetme (bir kişiyi ya da durumu güldürücü bir şeye benzetmek), kelime oyunu ve durum komiği (gülünç bir olayın kendisi). Şu kısa gezi yazısını okuyalım: “Dayım, kışın Erzurum'a gideceğimizi duyunca üst üste üç kazak giydi. Otobüsten inince kendini lahana gibi hissettiğini söyledi. Peki ya ben? Kardan adamın yanında poz verince turistler hangimizin kardan adam olduğunu sordu! Erzurum soğuktu, cağ kebabı sıcaktı, dayım mutluydu. Şehrin ayazı şaka değildi ama sıcak bir çay her şeyi unutturdu. Unutamam o beyaz sabahı.” Bu yazıda üç kazak abartma, lahana benzetmesi komik benzetme, turistlerin sorusu ise beklenmedik sondur. Mizah kimseyi küçümsemeden, şehrin soğuğu ve sıcak misafirliği üzerinden kurulmuştur.

Aynı metin, cümle türlerini tekrar etmek için de çok elverişlidir. Bir cümleyi dört açıdan inceleyebiliriz. Yüklemin türüne göre: “Dayım ... üç kazak giydi.” cümlesinin yüklemi çekimli bir fiil olduğu için fiil cümlesi, “Erzurum soğuktu.” cümlesinin yüklemi isim soylu olduğu için isim cümlesidir. Yüklemin yerine göre: Yüklemi sonda olan cümleler kurallı, “Unutamam o beyaz sabahı.” gibi yüklemi sonda olmayanlar devrik, “Peki ya ben?” gibi yüklemi bulunmayanlar eksiltili cümlelerdir. Anlamına göre: “Peki ya ben?” soru, “... sordu!” cümlesi şaşkınlık bildirdiği için ünlem, “Unutamam” ise olumsuz anlamlı bir cümledir.

Yapısına göre incelediğimizde “Unutamam o beyaz sabahı.” tek yüklemli ve fiilimsi içermediği için basit; “gideceğimizi duyunca”, “inince ... hissettiğini” gibi fiilimsiler barındıran cümleler birleşik; “Erzurum soğuktu, cağ kebabı sıcaktı, dayım mutluydu.” cümlesi virgülle ayrılmış birden çok yüklem taşıdığı için sıralı; “... şaka değildi ama ... unutturdu.” cümlesi ise “ama” bağlacıyla bağlandığı için bağlı cümledir. Cümle türlerini doğru bulmak için her zaman önce yüklemleri buluruz; yüklem sayısı, yeri ve türü bize cümle hakkında çoğu şeyi söyler. Mizahi bir yazı yazarken de farklı cümle türlerini kullanmak anlatıma ritim kazandırır: kısa bir soru cümlesi merak uyandırır, ünlem cümlesi şaşkınlığı yansıtır, sıralı cümle olayları hızlandırır.