Okuma kültürü temasında önceki haftalarda okumanın değerini ve okuma ortamlarını çalıştın. Bu hafta kitabı okura taşıyan gezici kütüphaneleri tanıyacak, benzetme sanatını ve fiilimsi türlerini öğrenecek, bilgilendirici bir metnin nasıl kurulduğunu inceleyeceksin.
Gezici kütüphane ve fırsat eşitliği
Gezici kütüphane, yerleşik bir kütüphaneden yararlanamayan okurlara ihtiyaç duydukları materyali götüren bir halk kütüphanesi birimidir. Hizmet, içi kütüphane düzenine göre hazırlanmış taşıtlarla verilir; yani kitap okura ulaşır.
Bu hizmetin amacı, vatandaşların bilgiye erişiminde fırsat eşitliğini desteklemektir. Fırsat eşitliği, kütüphaneye uzak yaşayan birinin de kitaba ve bilgiye ulaşabilmesi demektir. Gezici kütüphane, yerleşik kütüphanenin ulaşamadığı okurlara giderek halk kütüphanesi sistemini tamamlar; bu yüzden sistemin yaşamsal ve tamamlayıcı bir parçası sayılır.
Gezici kütüphane basılı kitap taşımakla kalmaz, teknolojiden de yararlanır. Araçtaki bilgisayarlar ve internet bağlantısı, okurların bilgi çağının teknolojilerinden yararlanabilmesine olanak tanır. İnternet erişiminin ücretsiz olması ve bilgisayar eğitimi verilmesi, “dijital uçurum” denen farkın kapanmasına katkı sağlar.
Dijital uçurum, ülkelerin bilgiye ulaşma ve bilgiyi yeniden üretme alanlarında birbirinden ayrışmasıdır. Bu farkı kapatmak için ücretsiz internetle bilgisayar eğitimi birlikte anılır.
Gezici kütüphanede neler var?
Gezici kütüphanede okurlar kitap ödünç alabilir, internete bağlanabilir, film gösterimlerine katılabilir, eğitici oyuncaklarla ve süreli yayınlarla vakit geçirebilir. Bunlar okura sunulan hizmetlerdir.
Araçlarda ortalama iki binden fazla kitap bulunur. Koleksiyon her kesime uygun ve günceldir; kitaplar belirli aralıklarla değiştirilir. Araçta görevli bir kütüphaneci personel de çalışır.
Aracın donanımı modele göre değişir. Projeksiyon cihazı, LCD TV ve DVD oynatıcının yanı sıra masaüstü ve dizüstü bilgisayarlar ile yazıcı bulunur; okurlar için tasarlanmış bir oturma grubu da yer alır.
Gezici kütüphane dünyada ve ülkemizde
Gezici kütüphane hizmeti, İkinci Dünya Savaşı sona erdikten sonra dünyanın hemen her yerinde verilmeye başlanmıştır. Kara taşıtlarıyla verilen hizmetin yanında bazı ülkelerde farklı yollar da kullanılmıştır: İsveç’te gemi, Fransa’da tren, Sovyetler’de posta yolu; Norveç’te ise deniz ve karayolu taşıtlarından birlikte yararlanılmıştır.
Ülkemizde kütüphane memuru Mustafa Güzelgöz, halk arasında “Eşekli Kütüphaneci” adıyla tanınır. Kitapları merkeple taşımış; Ürgüp’te, 1960’lı yıllarda kütüphane hizmetinden yararlanamayan 35 köyün okurlarına yük hayvanlarıyla ulaşmıştır. Amerikan Barış Gönüllüleri Derneği, 1963’te onu İnsanlığa Hizmet Ödülü’yle onurlandırmıştır.
Ülkemizde ise 1963’ün ardından gelen yıllarda minibüs ve otobüsler de gezici kütüphane aracı olarak kullanılmaya başlanmıştır.
Anlamı doğrula, soruyu yanıtla
Okuduğun metinde anlamını bilmediğin bir sözcükle karşılaşırsan önce cümlenin akışından anlamını tahmin et, sonra TDK Güncel Türkçe Sözlük gibi bir kaynakla kontrol et. Bu metindeki bazı sözcükler şunlardır: “personel” bir kuruluşta çalışanların tümüdür; “merkep” eşektir; “projeksiyon” görüntünün ışıkla ekran ya da perde üzerinde oluşturulmasıdır; “yayın” kitap, gazete gibi basılıp satışa sunulan eserlerdir; “yerleşik” belli bir yere yerleşmiş olandır.
Metinle ilgili soruların cevabı iki yerde aranır. Bazı sorular cevabı metinde bulunan bilgiyi ister: gezici kütüphanenin temel işlevi gibi. Bazı sorular ise metindeki bilgiyi kendi düşüncenle ilişkilendirmeni ister: yerleşik kütüphane varken gezici bir sisteme neden ihtiyaç duyulduğunu açıklamak ya da gelecekte araca eklenebilecek hizmetleri önermek gibi.
Sorulara sözlü cevap verirken önce soruyu doğru anla, sonra cevabını gerekçeyle destekle. Araştırdığın bir konuyu, örneğin kütüphane türlerini arkadaşlarınla paylaşırken de edindiğin bilgileri düzenli bir sıraya koyarsın. Metni sesli okurken noktalama işaretlerine dikkat etmek de anlamın doğru duyulmasını sağlar.
Benzetme ve bilgilendirici metin
Benzetme (teşbih), bir şeyin başka bir şeye ortak bir özelliği yüzünden benzetildiği söz sanatıdır. Kütüphaneyi, anahtarı kitaplar olan bir hazine sandığına benzeten cümlede kütüphane hazine sandığına, kitaplar ise anahtara benzetilmiştir; benzetmeyi “gibi” sözcüğü kurar.
Benzetmeyi çözümlerken önce neyin neye benzetildiğini bul, sonra ortak özelliği ara. Kendi benzetmeni kurarken “… gibidir. Çünkü …” kalıbını kullanabilirsin; “çünkü” ile başlayan bölüm, iki şey arasındaki ortak özelliği açıklar.
Bilgilendirici metne başlamadan önce konunu ve ana fikrini seçersin. Taslağı üç bölümle kurarsın: giriş, gelişme, sonuç. Giriş bölümü konuyu okura sunar. Gelişme bölümünde düşünceyi geliştirme yollarından yararlanılır, kanıtlar sunulur ve günlük hayattan örnekler verilir. Sonuç bölümünde görüşler mantıksal bir gerekçeyle bir sonuca bağlanır.
Bilgiyi açıklayıcı anlatım biçimiyle verirsin. Metni bitirince yazımını ve noktalamasını kurallara göre yeniden kontrol et.
Fiilimsi türlerini ayır
Fiilimsi, fiilden türediği hâlde kip ve kişi eki almayan sözcüktür. Fiilimsiler üçe ayrılır: isim-fiil (işin adı), sıfat-fiil (ismi niteleyen) ve zarf-fiil (eylemi niteleyen). Türü, sözcüğün cümlede üstlendiği göreve bakarak belirlenir. Aynı fiil kökünden üç farklı fiilimsi kurulabilir: “gezmek” isim-fiil, “gezilecek” sıfat-fiil, “gezerek” zarf-fiil olur.
İsim-fiil işin adını bildirir ve cümlede isim gibi kullanılır: “Kitap seçmek eğlencelidir.” Sıfat-fiil bir ismi niteler: “Seçilen kitap masada.” Zarf-fiil eylemin nasıl, ne zaman ya da niçin yapıldığını bildirir: “Kitabı seçerek kasaya gitti.”
Bir cümlede birden çok fiilimsi bulunabilir. “Gezici kütüphaneye gelen çocuklar kitap seçerek sıraya girdi.” cümlesinde “gelen” sıfat-fiil, “seçerek” zarf-fiildir; “girdi” ise kip ve kişi eki aldığı için çekimli fiildir. Cümlede bir fiilimsi bulduğunda altını çiz, sonra türünü belirle.
Örnekler
Örnek 1Dağ yolunun sonundaki bir köyde yaşayan Meltem’in en yakın kütüphaneye gitmesi iki saat sürüyor. Bir gün köy meydanına gezici kütüphane aracı geliyor ve Meltem ilgi duyduğu kitapları ödünç alıyor. Bu durum “bilgiye erişimde fırsat eşitliği” ifadesiyle nasıl açıklanır?
Cevabı göster
Meltem, kütüphaneye uzak yaşadığı için yerleşik bir kütüphaneden yararlanamıyordu. Gezici kütüphane materyali ona taşıdığı için artık kütüphaneye yakın yaşayan biri gibi istediği kitaba ulaşabilir. Bilgiye ulaşmada yaşanılan yerin yarattığı fark ortadan kalktığı için fırsatlar eşitlenmiş olur.
Örnek 2Bir belediye köy okuluna iki bilgisayar kurup internet bağlantısı sağladı; ancak çocuklara bu cihazları kullanmayı öğretecek bir çalışma yapmadı. Gezici kütüphane hizmetindeki uygulamayla karşılaştırdığında bu çalışmada hangi eksik var? Dijital uçurumun kapanması açısından yorumla.
Cevabı göster
Gezici kütüphane hizmetinde internet erişimi ücretsizdir ve vatandaşlara bilgisayar eğitimi verilmesi de öngörülür; böylece okurlar teknolojiyi kullanabilir. Belediyenin çalışmasında cihaz ve bağlantı vardır, eğitim yoktur. Cihaz sağlamak kullanmayı öğretmenin yerini tutmadığı için bu çalışma dijital uçurumun kapanmasına eksik katkı sağlar.
Örnek 3Bir öğrenci gezici kütüphane aracı için şu öğeleri sıraladı: ödünç verme, yazıcı, film gösterimi, LCD TV, internet erişimi, DVD oynatıcı. Bu öğelerden hangileri okura sunulan hizmet, hangileri araçtaki donanımdır?
Cevabı göster
Ödünç verme, film gösterimi ve internet erişimi okura sunulan hizmetlerdir. Yazıcı, LCD TV ve DVD oynatıcı ise aracın içinde bulunan donanımdır. Hizmet okurun yararlandığı iştir; donanım aracın içindeki cihaz ve gereçlerdir.
Örnek 4“Kitap, sessiz bir öğretmen gibidir. Çünkü konuşmadan bize bilgi verir.” cümlelerinde neyin neye benzetildiğini bul ve benzetmenin dayandığı ortak özelliği açıkla.
Cevabı göster
Kitap, öğretmene benzetilmiştir. İkisinin ortak özelliği bilgi vermesidir; “çünkü” ile başlayan bölüm bunu açıklar: Kitap konuşmadan bilgi verir. Benzetmeyi “gibi” sözcüğü kurar.
Örnek 5“Okuduğum kitabı sana verdim.” cümlesindeki “okuduğum” ve “verdim” sözcüklerinin ikisi de “-m” ile bitiyor. Bunlardan hangisi çekimli fiil, hangisi fiilimsidir? Fiilimsinin türünü de belirterek açıkla.
Cevabı göster
“Verdim” çekimli fiildir; geçmiş zaman kipini ve kişi ekini almıştır. “Okuduğum” ise kitabı niteleyen sıfat-fiildir. Sondaki “-m”, burada eylemi kişiye bağlayan bir kişi eki değil, “benim” anlamı katan bir ektir; sözcük kip ve kişi eki almadığı için fiilimsi olmayı sürdürür.
Örnek 6Gezici kütüphaneleri anlatan metin için iki soru hazırlandı: (1) “Gezici kütüphanede hangi hizmetler verilir?” (2) “Sence gelecekte gezici kütüphanelere hangi yeni hizmetler eklenebilir?” Hangisinin cevabı metinde bulunur, hangisi için metnin dışına çıkıp kendi düşüncene başvurmak gerekir? Nedenini açıkla.
Cevabı göster
Birinci sorunun cevabı metinde bulunur: Kitap ödünç alma, internete bağlanma, film gösterimi, süreli yayınlar ve eğitici oyuncaklar metinde sayılmıştır. İkinci soru metnin dışına çıkmayı gerektirir; metinde gelecekteki hizmetler yer almaz. Metindeki bilgilerden yola çıkıp kendi çıkarımını ve önerini söylersin.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Aşağıdaki cümlelerin hangisinde benzetme sanatından yararlanılmıştır?
İkinci cümlede gezici kütüphane, köyden köye dolaşan bir bilgi arısına benzetilmiştir ve benzetmeyi “gibi” sözcüğü kurar. Birinci cümledeki “gibi” örnek saymak için kullanılmıştır. Üçüncü cümle iki aracın kitap sayısını karşılaştırır. Dördüncü cümlede kitaplara insana özgü bir davranış verilmiştir; bir benzerlik kurulmamıştır.
2Elif, gezici kütüphaneleri tanıtan bilgilendirici bir metin hazırlıyor. Taslağında üç bölüm var: giriş, gelişme ve sonuç. Aşağıdaki cümlelerden hangisini gelişme bölümüne yerleştirmesi uygun olur?
Gelişme bölümü düşünceyi kanıt ve örneklerle geliştirir; komşunun belgesel izlemesi günlük hayattan alınmış bir örnektir. Birinci cümle konuyu tanıttığı için girişe aittir. İkinci ve üçüncü cümleler görüşü sonuca bağladığı için sonuç bölümüne yazılır.
3Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tırnak içindeki sözcük zarf-fiildir?
“Dizerek”, “düzenledi” eyleminin nasıl yapıldığını bildirir; zarf-fiildir. “Açılan” kapıyı niteleyen sıfat-fiil, “seçmek” işin adını bildiren isim-fiildir. “Okudu” kip ve kişi eki aldığı için çekimli fiildir.
4Aşağıdaki ifadeler doğru mu, yanlış mı?
- Mustafa Güzelgöz, köylere kitap götürdüğü yük hayvanı nedeniyle “Eşekli Kütüphaneci” adıyla tanınmıştır.
Güzelgöz, Ürgüp çevresindeki köylere 1960’lı yıllarda yük hayvanlarıyla kitap taşımış ve bu çalışmasıyla tanınmıştır.
- Gezici kütüphane araçlarında basılı kitaplar bulunur ancak internet erişimi ve film gösterimi hizmeti verilmez.
Araçlarda ödünç vermenin yanında internete bağlanma, film gösterimi, süreli yayınlar ve eğitici oyuncaklar gibi imkânlar da sunulur.
- Okuduğun bir metinde cevabı açıkça yazılı olmayan bir soruyu, metindeki bilgileri kendi düşüncenle birleştirerek yanıtlayabilirsin.
Bazı sorular metnin dışına çıkmayı gerektirir; bu durumda metindeki bilgi kendi düşünceyle ilişkilendirilerek cevap verilir.
- “Okuyarak” sözcüğü kip ve kişi eki almadığı için çekimli fiildir.
“Okuyarak” fiilden türemiştir ve kip ve kişi eki almaz; bu yüzden çekimli fiil değil, zarf-fiildir.
- Mustafa Güzelgöz, köylere kitap götürdüğü yük hayvanı nedeniyle “Eşekli Kütüphaneci” adıyla tanınmıştır.
5Sözcükleri anlamlarıyla eşleştir.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
6Kelimeleri uygun boşluklara yerleştir. Bir kelime artacak.
- Gezici kütüphane araçlarında görevli bir kütüphaneci de bulunur.
- Araçlardaki kitap koleksiyonu her kesime uygun ve günceldir; kitaplar belirli aralıklarla .
- Fransa’da gezici kütüphane hizmeti ile yürütülmüş, Sovyetler’de ise posta yolu kullanılmıştır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
7Ürgüp’te 1960’lı yıllarda köylere kitap götüren Mustafa Güzelgöz, taşıt olarak yük hayvanlarını kullanmıştır. Günümüzün gezici kütüphane araçları ise bilgisayar ve projeksiyon cihazı gibi donanımlarla gezer. Bu iki uygulamanın ortak amacını ve birbirinden belirgin farkını açıkla.
1. ipucu: Her iki uygulamada da kitapların kimlere ulaştırıldığını düşün.
2. ipucu: Taşıtta kitaptan başka neler bulunduğunu ve hangi hizmetlerin verilebildiğini karşılaştır.
Cevap: Ortak amaç, yerleşik kütüphaneden yararlanamayan okurlara kitabı götürmek ve bilgiye erişimde fırsat eşitliğini sağlamaktır. Fark, taşıtta ve verilebilen hizmetlerdedir: Güzelgöz kitapları yük hayvanlarıyla taşımıştır; günümüzün araçları ise bilgisayar, yazıcı, projeksiyon cihazı gibi donanımlarla internet erişimi ve film gösterimi gibi hizmetler de sunabilir.
8Bir öğrenci şöyle demiş: “Gezici kütüphaneler, yerleşik kütüphanelerin yerini almak için kurulmuştur.” Bu cümlede hangi yanlış anlama var? Gezici kütüphanenin halk kütüphanesi sistemindeki yerinden yararlanarak düzelt.
1. ipucu: Gezici kütüphanenin hangi okurlara hizmet götürdüğünü hatırla.
2. ipucu: Gezici kütüphane için kullanılan “yaşamsal” ve “tamamlayıcı” sözcüklerinin ne anlama geldiğini düşün.
Cevap: Yanlış anlama, gezici kütüphanenin yerleşik kütüphanenin yerini aldığını sanmaktır. Gezici kütüphane, yerleşik kütüphaneden yararlanamayan okurlara ulaşarak halk kütüphanesi sistemini tamamlar. Doğru ifade şöyledir: Gezici kütüphaneler, yerleşik kütüphanelerin ulaşamadığı okurlara hizmet götürerek onları tamamlar.
Kısaca
- Gezici kütüphane, yerleşik kütüphaneden yararlanamayan okurlara taşıtlarla materyal götürür; bilgiye erişimde fırsat eşitliğini destekler ve halk kütüphanesi sistemini tamamlar.
- Ücretsiz internet ve bilgisayar eğitimi, ülkeler arasındaki bilgiye erişim farkı olan dijital uçurumun kapanmasına katkı sağlar; araçlarda hizmetler, kitap koleksiyonu, görevli personel ve donanım bulunur.
- Gezici kütüphane hizmeti İkinci Dünya Savaşı sona erdikten sonra dünyanın hemen her yerinde verilmeye başlanmıştır; ülkelerde gemi, tren, posta yolu, deniz ve karayolu taşıtları, Türkiye’de önce yük hayvanları, sonra minibüs ve otobüs gibi araçlar kullanılmıştır.
- Bilinmeyen sözcüğün anlamı bağlamdan tahmin edilip sözlükle doğrulanır; benzetme iki şeyi ortak özellik üzerinden yan yana getirir; bilgilendirici metin giriş, gelişme ve sonuçtan oluşur.
- Fiilimsi kip ve kişi eki almaz: İşin adı isim-fiil, ismi niteleyen sıfat-fiil, eylemin nasıl, ne zaman ya da niçin yapıldığını bildiren zarf-fiildir.
Bu dersin öteki kaynakları
- 8. Sınıf Türkçe Yıllık Planı (2026-2027) Yıllık plan
- Türkçe Dersi Öğretim Programı (ortaokul) Öğretim programı
- 8. Sınıf Türkçe Ortak Yazılı Senaryoları (1. dönem, 2026-2027) Yazılı senaryosu
- 8. Sınıf Türkçe Günlük Planları (2026-2027) Ders planı