İçeriğe geç

8. sınıf · Türkçe · 10. hafta (23-27 Kasım 2026)

Bir Somun Ekmekten Alınan Ders: Metinde Anlam, Fiilde Çatı (Öznesine Göre: Etken, Edilgen, Dönüşlü, İşteş; Nesnesine Göre: Geçişli, Geçişsiz) (T.8.3.5 & T.8.4.19)

3. Tema: Erdemler teması · Konu özeti

🃏 Kavram kartlarıEtkinlikler
Bu hafta

İnsanı insan yapan dürüstlük, kanaatkârlık, vefa, şükür ve paylaşma gibi ahlaki güzelliklere 'erdem' (fazilet) adını veririz. Üçüncü temamız olan 'Erdemler' temasına 'Bir Somun Ekmekten Alınan Ders' metniyle başlıyoruz. Bu haftaki dersimizde hem metinde anlam ve anlatım biçimlerini inceleyecek hem de dil bilgimizin en önemli konularından biri olan 'Fiilde (Eylemde) Çatı' konusunu örneklerle öğreneceğiz.

Erdemler Teması: Metinde Anlam ve Anlatım Biçimleri (T.8.3.5, T.8.4.9)

'Bir Somun Ekmekten Alınan Ders' metni; alın terinin, nimetin kıymetini bilmenin, kanaatkârlığın ve paylaşmanın insan ruhuna kazandırdığı huzuru ele alır. Bir metinde üzerinde en çok durulan kavram veya olaya metnin konusu, yazarın okuyucuya vermek istediği asıl mesaja (derse) ise ana düşünce (ana fikir) denir. Bilmediğimiz kelime ve deyimlerin (örneğin somun, kanaat, diğerkâmlık, gözü tok olmak) anlamını içinde geçtiği cümlenin bütününden (bağlamdan) hareketle tahmin ederiz.

Yazarlar düşüncelerini aktarırken dört temel anlatım biçimi kullanırlar: 1) Öyküleyici (Hikâye Edici) Anlatım: Kişi, yer ve zaman unsurları etrafında gelişen bir olay zincirini hareket hâlinde anlatır. 2) Betimleyici (Tasvir Edici) Anlatım: Varlıkları ve mekanları sıfatlarla sözcüklerle resim çizer gibi zihinde canlandırır.

3) Açıklayıcı Anlatım: Okuyucuya bir konu hakkında nesnel bilgi vermek ve bir kavramı öğretmek amacıyla kullanılır. 4) Tartışmacı Anlatım: Yazarın kendi görüşünü savunup karşıt görüşü çürütmek için soru cümleleri ve 'bence, bana göre, oysa, kanımca' gibi ifadelerle okuyucuyu ikna etmeye çalıştığı anlatımdır.

FİİLDE (EYLEMDE) ÇATI — ÖZNESİNE GÖRE FİİLLER (T.8.4.19) 1. Etken Çatılı Fiiller (Gerçek / Gizli Özne) • İşi yapan özne bellidir; '-l, -n' çatı eki almaz. Örnek: "Fırıncı sıcak ekmekleri sepete dizdi." (Dizen kim? ➔ Fırıncı — Gerçek Özne) 2. Edilgen Çatılı Fiiller (Sözde Özne) • Fiil '-l' veya '-n' eki alır; işi kimin yaptığı belli değildir. • İşten etkilenen nesne 'Sözde Özne' olur ('başkası tarafından'). Örnek: "Sıcak ekmekler sepete diz-il-di." (Sözde özne) 3. Dönüşlü ve 4. İşteş Çatı (Tamamlayıcı Bilgi) • Dönüşlü Fiil ('-l, -n' eki + Gerçek Özne): Özne işi hem kendi yapar hem de işten kendi etkilenir. Örnek: "Çocuk sınavı kazanınca çok sev-in-di." • İşteş Fiil ('-ş' eki + Birlikte / Karşılıklı): Eylem birden fazla özne tarafından birlikte veya karşılıklı yapılır: "Kuşlar uç-uş-tu." / "Arkadaşlar selamla-ş-tı." DİKKAT: İsim cümlelerinde çatı özelliği ARANMAZ!
🔍 Büyütmek için dokunun

Fiilde Çatı — 1. Öznesine (Özne-Yüklem İlişkisine) Göre Fiiller

Yüklemi çekimli bir fiil olan cümlelerde fiilin özne ve nesne ile olan anlam ve biçim ilişkisine fiilde (eylemde) çatı denir. Önemli Kural: Yüklemi isim veya isim soylu bir sözcük olan isim cümlelerinde çatı özelliği aranmaz! Örneğin 'Paylaşmak en güzel erdemdir.' cümlesinin yüklemi ('erdemdir') isim olduğu için bu cümlede çatı aranmaz.

a) Etken Çatılı Fiiller: İşi yapan gerçek veya gizli öznenin belli olduğu, fiilin '-l' veya '-n' çatı eki almadığı fiillerdir. Örnek: 'Yaşlı adam sıcak somun ekmeği ikiye böldü.' (Bölen kim? Yaşlı adam ➔ Gerçek özne, etken fiil). b) Edilgen Çatılı Fiiller: Fiil kök veya gövdesine '-l' veya '-n' çatı eki getirilerek yapılır; işi kimin yaptığı belli değildir ('başkası tarafından' yapılma anlamı vardır). Eylemden etkilenen nesne cümlede sözde özne görevini üstlenir. Örnek: 'Sıcak somun ekmek ikiye böl-ün-dü.' (Bölen belli değil; bölünen ne? Sıcak somun ekmek ➔ Sözde özne, edilgen fiil).

c) Dönüşlü Fiiller (Tamamlayıcı Bilgi): Fiil '-l, -n' eki alır ancak işi yapan gerçek özne bellidir; özne işi hem kendisi yapar hem de işten kendisi etkilenir: 'Çocuk güzel haberi duyunca çok sev-in-di.' d) İşteş Fiiller (Tamamlayıcı Bilgi): Fiil '-ş' eki alır ve iş birden fazla özne tarafından birlikte ('Kuşlar uç-uş-tu') veya karşılıklı ('İki dost hasretle kucakla-ş-tı') yapılır.

FİİLDE ÇATI — NESNESİNE GÖRE FİİLLER (GEÇİŞLİ VE GEÇİŞSİZ) 1. Geçişli Fiiller (Nesne Alabilen) • "Neyi, Kimi, Ne?" sorularına cevap verir. • Başına "Onu" zamiri getirildiğinde anlamlı olur: (Onu) okudu ✓ | (Onu) paylaştı ✓ | (Onu) anladı ✓ Önemli Not: "Dedem akşam erkenden okudu." cümlesinde nesne yazılmasa bile "(Onu) okudu" diyebildiğimiz için "okudu" fiili yine GEÇİŞLİDİR! 2. Geçişsiz Fiiller (Nesne Alamayan) • "Neyi, Kimi, Ne?" sorularına cevap vermez. • Başına "Onu" zamiri getirildiğinde anlamsız olur: (Onu) uyudu ✗ | (Onu) güldü ✗ | (Onu) oturdu ✗ Örnekler: "Küçük çocuk mışıl mışıl uyudu." ➔ Geçişsiz "Sonbaharda yapraklar sarardı." ➔ Geçişsiz Edilgen çatılı tüm fiiller aynı zamanda GEÇİŞSİZDİR!
🔍 Büyütmek için dokunun

Fiilde Çatı — 2. Nesnesine (Nesne-Yüklem İlişkisine) Göre Fiiller

Fiiller nesne alıp alamama durumuna göre ikiye ayrılır: a) Geçişli Fiiller: Nesne alabilen, yani öznenin yaptığı işten etkilenen bir varlığın bulunduğu veya bulunabileceği fiillerdir. Fiile 'Neyi, Kimi, Ne?' sorularını sorduğumuzda cevap alabiliriz. Pratik yol olarak fiilin başına 'Onu' sözcüğünü getirdiğimizde anlamlı oluyorsa fiil geçişlidir. Örnek: 'Öğrenciler şiiri dikkatle okudu.' ➔ (Onu) okudu ✓ ➔ Geçişli.

Bir fiilin geçişli olması için cümlede mutlaka yazılı bir nesne bulunması şart değildir; fiil nesne alabilme özelliğine sahipse cümlede nesne yazılmasa bile geçişlidir. Örneğin 'Dedem gözlüklerini takıp saatlerce okudu.' cümlesinde nesne yazılmamıştır ama '(Onu) okudu' anlamlı olduğu için 'okudu' fiili yine geçişlidir.

b) Geçişsiz Fiiller: Nesne alamayan, 'Neyi, Kimi?' sorularına cevap vermeyen ve başına 'Onu' sözcüğü getirildiğinde anlamsız olan fiillerdir. Örnek: 'Misafirler salonda oturdu.' ➔ (Onu) oturdu ✗ ➔ Geçişsiz; 'Bebek mışıl mışıl uyudu.' ➔ (Onu) uyudu ✗ ➔ Geçişsiz. Ayrıca geçişsiz bir fiile '-r, -t, -dır' çatı ekleri getirilerek geçişli yapılabilir (uyudu [geçişsiz] ➔ uyu-t-tu [geçişli]; güldü [geçişsiz] ➔ gül-dür-dü [geçişli]).

3. TEMA: ERDEMLER — METİNDE ANLAM VE ANLATIM BİÇİMLERİ "Bir Somun Ekmekten Alınan Ders" ve Erdemler • Ana Düşünce (Ana Fikir): Emek verilerek kazanılan helal lokmanın, kanaatkârlığın, şükretmenin ve paylaşmanın insana huzur vermesi. • Bağlamdan Kelime Anlamı Tahmini (T.8.3.5): Somun (kabuğu gevrek, içi yumuşak yuvarlak ekmek), kanaat (elindekiyle yetinme), erdem (fazilet, ahlaki iyilik), tevekkül, vefa ve diğerkâmlık (özgecilik). Anlatım Biçimleri ve Düşünceyi Geliştirme • Öyküleyici Anlatım: Olay, yer, zaman ve kişi unsurlarıyla okuyucuyu olayın içinde yaşatır. • Betimleyici Anlatım: Varlıkları sözcüklerle resmederek zihinde canlandırır (gözlem esastır). • Açıklayıcı ve Tartışmacı Anlatım: Bilgi verir (açıklama) veya bir tezi savunup karşıt görüşü çürütür (tartışma).
🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

  1. Örnek 1'Fırından yeni çıkan somun ekmeğin kokusu bütün sokağı sardı; yoksul çocuk elindeki ekmeğin yarısını arkadaşıyla bölüştü.' cümlesindeki 'somun' ve 'bölüşmek' sözcüklerinin bağlamdaki anlamlarını açıklayınız.

    Cevabı göster

    'Somun' altı düz, üstü kabarık ve yuvarlak pişirilmiş ekmek; 'bölüşmek' ise sahip olduğu bir şeyi karşılıklı olarak paylaşmak anlamına gelmektedir.

  2. Örnek 2'Belediye ekipleri mahalledeki parkları temizledi.' cümlesini edilgen çatılı hâle getirerek öznesindeki değişimi açıklayınız.

    Cevabı göster

    Edilgen hâli: 'Mahalledeki parklar temizlendi.' İlk cümlede 'Belediye ekipleri' gerçek özne, 'mahalledeki parkları' belirtili nesnedir. Edilgen cümlede ise işi yapan belli değildir ve 'Mahalledeki parklar' sözde özne olmuştur.

  3. Örnek 3'Annem bayram için güzelce süslendi.' ile 'Sınıfımız bayram için güzelce süslendi.' cümlelerinin öznesine göre çatı özelliklerini karşılaştırınız.

    Cevabı göster

    Birinci cümlede 'Annem' süslenme işini kendi kendine yaptığı için gerçek öznedir ve fiil 'dönüşlü' (veya gerçek özneli) çatılıdır. İkinci cümlede ise sınıf kendi kendine süslenemeyeceği, başkaları tarafından süslendiği için 'Sınıfımız' sözde öznedir ve fiil 'edilgen' çatılıdır.

  4. Örnek 4'Sabah erkenden durağa gittik, otobüsü yirmi dakika bekledik.' sıralı cümlesindeki fiilleri nesnesine göre inceleyiniz.

    Cevabı göster

    'Gittik' fiilinin başına 'Onu' getirdiğimizde '(Onu) gittik' anlamsız olduğu için 'geçişsiz'dir. 'Bekledik' fiilinin başına 'Onu' getirdiğimizde '(Onu) bekledik' anlamlı olduğu (ve 'otobüsü' nesnesini aldığı) için 'geçişli'dir.

  5. Örnek 5'Yazar son romanında köy insanının sıcaklığını çok başarılı anlatmış; gerçekten usta bir kalemdir.' cümlesinde neden ikinci yüklemde çatı özelliği aranmaz?

    Cevabı göster

    İlk yüklem ('anlatmış') çekimli bir fiil olduğu için çatı özelliği aranır (etken-geçişli). Ancak ikinci yüklem ('usta bir kalemdir') isim tamlaması (isim soylu söz grubu) olduğu için isim cümlelerinde çatı özelliği aranmaz.

  6. Örnek 6'Ağlamak' ve 'pişmek' geçişsiz fiillerine uygun çatı ekleri getirerek bu fiilleri geçişli birer cümle içinde kullanınız.

    Cevabı göster

    'Ağlamak' (geçişsiz) ➔ 'Ağlatmak' (geçişli): 'Okuduğu duygu dolu şiir salondaki herkesi ağlattı.' (Onu ağlattı). 'Pişmek' (geçişsiz) ➔ 'Pişirmek' (geçişli): 'Aşçı akşam yemeği için mercimek çorbası pişirdi.' (Onu pişirdi).

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çatı özelliği aranmaz?

  2. 2Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi öznesine göre 'edilgen' çatılı bir fiildir?

  3. 3Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem 'geçişli' bir fiil olduğu hâlde cümlede nesne kullanılmamıştır?

  4. 4'Kış hazırlıkları kapsamında odunlar kırıldı, sobalar kuruldu ve halılar serildi.' cümlesindeki fiillerin ortak çatı özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

  5. 5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.

    • Yüklemi isim veya isim soylu bir sözcük olan cümlelerde çatı özelliği aranmaz.
    • Edilgen çatılı fiillerde işi yapan gerçek özne cümlede açıkça bellidir ve fiil '-l, -n' eki almaz.
    • Başına 'Onu' zamiri getirildiğinde anlamlı olan ve 'Neyi, Kimi?' sorularına cevap veren fiiller geçişlidir.
    • 'Küçük bebek beşiğinde mışıl mışıl uyudu.' cümlesinin yüklemi nesnesine göre geçişli bir fiildir.
    • Geçişsiz bir fiil olan 'gülmek' fiiline '-dür' eki getirilerek elde edilen 'güldürmek' fiili geçişli olur.

  6. 6Aşağıdaki kavramları örnek cümle veya açıklamalarıyla eşleştiriniz.

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun dil bilgisi kavramlarıyla tamamlayınız.

    1. Edilgen çatılı fiil cümlelerinde işi yapan belli olmadığı için işten etkilenen nesneye özne denir.
    2. İşi yapan gerçek öznenin belli olduğu ve '-l, -n' çatı eki almayan fiillere çatılı fiil adı verilir.
    3. Yüklemi çekimli fiil olmayan, yani yüklemi soylu sözcük olan cümlelerde çatı özelliği aranmaz.
    4. Nesne alabilen, 'Neyi, Kimi?' sorularına yanıt veren ve başına 'Onu' gelebilen fiillere fiil denir.
    5. Bir metinde yazarın okuyucuya iletmek istediği temel mesaja ve çıkardığı derse düşünce denir.

  8. 8Bir fiil cümlesinin öznesine göre 'etken mi edilgen mi', nesnesine göre ise 'geçişli mi geçişsiz mi' olduğunu bulmak için uygulanan adımları birer örnekle açıklayınız.

Kısaca

  • Çatı Aranmayan Cümleler: Fiilde çatı özelliği yalnız fiil cümlelerinde aranır; yüklemi isim veya isim soylu olan cümlelerde çatı aranmaz.
  • Etken ve Edilgen Fiiller: İşi yapan gerçek/gizli özne belliyse fiil 'etken'; fiil '-l, -n' eki almış ve işi yapan belli olmayıp nesne 'sözde özne' olmuşsa 'edilgen'dir.
  • Dönüşlü ve İşteş Fiiller: Özne '-l, -n' ekli işi kendi üzerinde yapıyorsa 'dönüşlü' (sevindi, yıkandı); iş '-ş' ekiyle birlikte/karşılıklı yapılıyorsa 'işteş'tir (uçuştu, tokalaştı).
  • Geçişli ve Geçişsiz Fiiller: Başına 'Onu' gelebilen (nesne alabilen) fiiller 'geçişli' (okudu, sevdi); başına 'Onu' gelemeyen (nesne alamayan) fiiller 'geçişsiz'dir (uyudu, güldü).
  • Erdemler ve Metinde Anlam: Bağlamdan kelime anlamı tahmin edilir; olay anlatan metinlerde öyküleme, varlıkları resmeden metinlerde betimleme, bilgi verenlerde açıklama kullanılır.

Bu dersin öteki kaynakları