Geçen hafta gezici kütüphaneleri okudun, benzetmeyi ve fiilimsi türlerini tanıdın. Bu hafta Mükerrem Kâmil Su’nun “Atatürk Bizimle” adlı metnini dinlerken not alma, özetleme ve başlık önerme becerilerini çalışacak, fiilimsi kurmayı ve cümleleri fiilimsiyle birleştirmeyi uygulayacaksın.
Dinlemeye hazırlan
Bu hafta dinleyeceğin metin, Mükerrem Kâmil Su’nun “Atatürk Bizimle” adlı yazısıdır. Dinlemeden önce Atatürk hakkında yazılmış kitapları araştırıp bulduklarını arkadaşlarınla paylaşırsın. Bir yazar olsaydın ne tür kitaplar yazmak isteyeceğini nedenleriyle birlikte düşünmek de hazırlığın bir parçasıdır.
Metni sesli olarak dinlersin. Dinlerken dikkatini dağıtacak hareketlerden uzak durmalısın; çünkü dikkatin dağılırsa kaçırdığın bilgiler özetini ve yanıtlarını eksik bırakır. Anlamını bilmediğin sözcükleri ve sözcük gruplarını dinlerken not almalısın.
Dinleme bittikten sonra sırayla şunları yaparsın: Notlarındaki sözcüklerin anlamını sözlükten bulursun, metni özetlersin, metne bir başlık önerirsin ve sorulara sözlü olarak cevap verirsin.
Notları sözlükle doğrula
Dinlerken not aldığın sözcüklerin ve sözcük gruplarının anlamını, dinleme bittikten sonra sözlükte ararsın; örneğin TDK Güncel Türkçe Sözlük’te. Anlamları iki sütunlu bir tabloya yazarsın: Bir sütunda sözcük veya sözcük grubu, öbür sütunda sözlükteki anlamı yer alır.
Anlamını öğrendiğin sözcüklerden ikisini seçip birer cümlede kullanırsın. Kurduğun cümle sözlükteki anlama uymuyorsa anlamı yanlış kavramışsın demektir; cümleyi sözlükteki anlama göre yeniden kurman gerekir.
Sözlük, başvurduğun bilgi kaynaklarından biridir. Anlamı tahminle bırakmak yerine kaynağa başvurmak, özetinde ve yanıtlarında yanlış anlamı kullanmaktan seni korur.
Dinlediğini özetle
Dinlediğin metni özetlerken önce metnin konusunu ve önemli bilgilerini belirlersin. Özet; ana çizgiyi koruyan, ayrıntıları azaltan ve metindeki sıraya uyan kısa bir anlatımdır.
Özeti, metindeki cümleleri aynen aktararak değil kendi cümlelerinle kurarsın. Dinlerken aldığın notlar bu aşamada işine yarar: Notlara bakarak önemli noktaları sırayla toplayabilirsin.
Özetini tamamlayınca kendine şu soruları sor: Metnin ana çizgisini yansıtıyor mu? Önemli bir bilgiyi atlamış mıyım? Metinde olmayan bir yorum eklemiş miyim? Gereksiz ayrıntı bırakmış mıyım?
Başlık öner, soruları yanıtla, görüşünü söyle
Dinlediğin metnin yazarı sen olsaydın hangi başlığı verirdin? Başlık önerirken metnin konusunu ya da ana düşüncesini kısa bir ifadeyle yansıtmaya çalışırsın. Aynı metin için birden fazla başlık önerilebilir; önemli olan her başlığın metinle uyumlu olmasıdır.
Metinle ilgili sorular sözlü olarak cevaplanır ve farklı türdedir. Bazıları metinde anlatılan bir çalışmayı sorar: bir kişinin hangi hazırlıkları yaptığı gibi. Bazıları anlatılan bir nesneyi ya da durumu ayrıntılarıyla yeniden kurmanı ister: bir kitaplığın özellikleri gibi. Bazıları ise metnin ötesine geçip görüşünü sorar: iyi bir yazarın hangi özelliklere sahip olması gerektiği gibi.
Görüşünü bildirirken önce ne düşündüğünü söyle, sonra gerekçeni belirt. Örneğin iyi bir yazarın özelliklerini sayarken her özelliğin neden önemli olduğunu da açıklarsın. Gerekçesiz bir görüş dinleyiciyi ikna etmeye yetmez.
Fiilimsi kur
Bir fiil kökünden hangi fiilimsinin kurulacağı, cümledeki boşluğun hangi görevi üstleneceğine bağlıdır. “Dinle-” kökü, üç farklı cümlede üç farklı fiilimsiye dönüşür. “Metni ___ için sessiz bir köşeye geçti.” cümlesinde işin adı gerekir; bu yüzden isim-fiil olan “dinlemek” kurulur. “___ metinde yeni sözcükler vardı.” cümlesinde bir isim niteleneceği için sıfat-fiil olan “dinlenen” gelir. “Metni ___ not aldı.” cümlesinde eylemin nasıl yapıldığı bildirileceği için zarf-fiil olan “dinleyerek” kurulur.
Boşluğu doldurmadan önce çevresine bak. Boşluk bir işin adını bildiriyorsa isim-fiil, boşluktan sonra gelen ismi niteliyorsa sıfat-fiil, boşluktan sonra gelen eylemin nasıl, ne zaman ya da niçin yapıldığını bildiriyorsa zarf-fiil gerekir.
Kurduğun fiilimsiyi sınamak için cümleyi sesli oku ve anlamın bozulmadığına bak. Cümlede kip ve kişi eki almış bir fiil görürsen onun fiilimsi değil çekimli fiil olduğunu unutma.
Cümleleri fiilimsiyle birleştir
İki ayrı cümleyi, birinin fiilini fiilimsiye dönüştürerek tek cümle yapabilirsin. Bu durumda çekimli fiil sonda kalır; dönüştürdüğün eylem fiilimsi olarak cümlenin içine girer. “Ödevini bitirdi. Kitaplığa gitti.” cümleleri “Ödevini bitirince kitaplığa gitti.” biçimini alır; “bitirince” zarf-fiildir ve iki eylem arasında zaman ilişkisi kurar.
Hangi fiilimsiyi kullanacağın, iki cümle arasındaki ilişkiye bağlıdır. Nasıl yapıldığı bildirilecekse “Notlarına baktı. Başlığı buldu.” cümleleri “Notlarına bakarak başlığı buldu.” olur. Amaç varsa “Kitap alacaktı. Kütüphaneye gitti.” cümleleri “Kitap almak için kütüphaneye gitti.” olur; burada “almak” isim-fiildir. Birinci cümle, ikinci cümledeki bir ismi niteliyorsa (niteleme ilişkisi) “Metin yeni sözcük içeriyor. Metni dinledik.” cümleleri “Yeni sözcük içeren metni dinledik.” olur; “içeren” sıfat-fiildir.
Birleştirdikten sonra anlamın korunduğundan emin ol: İki eylem arasındaki ilişki cümlede açıkça anlaşılmalıdır. Kullandığın fiilimsinin altını çizerek türünü kontrol edebilirsin.
Örnekler
Örnek 1İki öğrenci aynı dinleme metnini dinledi. Burak, dinlemeden önce konuyla ilgili hiçbir hazırlık yapmadı ve dinlerken sürekli arkadaşıyla fısıldaştı. Duygu ise konuyla ilgili bir araştırma yapıp arkadaşlarıyla paylaştı ve dinlerken kimseyle konuşmadı. Hangisinin sorulara daha doğru yanıt vermesi beklenir? Dinleme sürecinin hangi basamaklarına dayanarak açıkla.
Cevabı göster
Duygu’dan beklenir. Duygu, dinlemeden önce araştırma yapıp bilgisini paylaşarak konuya hazırlandı; dinlerken dikkatini dağıtacak hareketlerden uzak durduğu için metindeki bilgileri kaçırmadı. Burak ise hazırlıksız başladı ve fısıldaşarak bilgi kaçırdı; bu yüzden yanıtları eksik kalabilir.
Örnek 2Bir okuma kulübünü anlatan dinleme metninden şu notlar alındı: (1) Kulüp, kitap okumayı sevdirmek amacıyla kurulmuş. (2) Toplantı salonunun duvarları yeşile boyanmış. (3) Üyeler okudukları bölümü arkadaşlarına tanıtıyor. (4) Herkes kitapla ilgili bir soru yöneltiyor. (5) O gün hava yağmurluymuş. (6) Kulüp başkanı çalışmanın okuma alışkanlığını artırdığını söylüyor. Özete hangi notları alırsın? Seçimini gerekçelendir.
Cevabı göster
Özete (1), (3), (4) ve (6) numaralı notlar alınır; çünkü bunlar kulübün amacını, nasıl çalıştığını ve sonucunu anlatan ana bilgilerdir. (2) ve (5) numaralı notlar metnin ana çizgisine katkı sağlamayan ayrıntılardır; özette ayrıntılar azaltılır.
Örnek 3Okul bahçesinde yapılan kitap takas gününü anlatan bir metni dinledin: Öğrenciler okudukları kitapları getirip başkalarının kitaplarıyla değiştiriyor, okul müdürü de bu etkinliğin okumayı sevdirdiğini söylüyor. Üç öğrenci şu başlıkları önerdi: (a) “Kitap Takas Günü” (b) “Okumayı Sevdiren Değişim” (c) “Okul Günleri”. Her başlığın metnin hangi yönünü öne çıkardığını belirt; hangisi metne en az özgüdür? Nedenini açıkla.
Cevabı göster
Başlık (a) metnin konusunu, yani yapılan etkinliği söyler. Başlık (b) metnin ana düşüncesini, yani değişimin okumayı sevdirdiğini öne çıkarır. Başlık (c) herhangi bir okul metni için kullanılabilecek kadar geneldir; metne özgü bir bilgi taşımadığı için en az uygun olandır.
Örnek 4“Başarılı bir yazarın taşıması gereken nitelikler nelerdir?” sorusuna üç öğrenci şu yanıtları verdi. Ada: “Çok kitap okumalı.” Bora: “Çok kitap okumalı; çünkü okudukça yeni sözcükler ve düşünceler öğrenir.” Cem: “Bence yazarlık çok zor bir iş.” Hangi yanıt görüş bildirme ölçütünü karşılar? Diğer yanıtların eksiği nedir?
Cevabı göster
Bora’nın yanıtı karşılar; çünkü görüşünü ve gerekçesini birlikte söylemiştir. Ada görüşünü söylemiş ama nedenini belirtmemiştir. Cem’in yanıtı bir görüş içerse de sorulan konuya, yani yazarın taşıması gereken niteliklere cevap vermemiştir; gerekçesi de yoktur.
Örnek 5Parantez içindeki fiil köklerinden uygun fiilimsiyi kurarak cümleleri tamamla ve her fiilimsinin türünü belirt. a) Defterine yeni sözcükleri ___ için bir cetvel çizdi. (yaz-) b) Dinleme sırasında not ___ öğrencilerin özetleri daha düzenli oldu. (al-) c) Elif, sözlüğe ___ sözcüğün anlamını buldu. (bak-)
Cevabı göster
Boşluklara sırasıyla “yazmak”, “alan” ve “bakarak” gelir. “Yazmak” isim-fiildir; “için” sözcüğünden önce işin adı gelir. “Alan” sıfat-fiildir; boşluktan sonra gelen “öğrencilerin” sözcüğünü niteler. “Bakarak” zarf-fiildir; “buldu” eyleminin nasıl yapıldığını bildirir.
Örnek 6“Dosyayı açtı. Notlarını aradı.” cümleleri iki arkadaş tarafından şöyle birleştirildi. Ali: “Dosyayı açınca notlarını aradı.” Zeynep: “Dosyayı açmak için notlarını aradı.” Bu iki cümlenin anlamı birbirinden nasıl ayrılır? Kullanılan fiilimsilerin türlerini ve kurdukları ilişkileri belirt.
Cevabı göster
Ali’nin cümlesinde “açınca” zarf-fiildir ve zaman ilişkisi kurar: Önce dosya açılmış, sonra notlar aranmıştır. Zeynep’in cümlesinde “açmak” isim-fiildir ve “için” ile birlikte amaç bildirir: Notlar, dosyayı açma amacıyla aranmıştır. Aynı iki cümle farklı fiilimsilerle birleştirildiğinde biri zaman, öbürü amaç ilişkisi kurar; bu yüzden anlam değişir.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Dinleme sırasında anlamını bilmediğin bir sözcük duydun. Dinleme becerisi bakımından en uygun davranış hangisidir?
Not almak, dinlemenin akışını bozmadan sözcüğü kaydetmeni sağlar; anlam, dinleme bittikten sonra sözlükten doğrulanır. Dinlemeyi durdurmak bilgi kaçırmana yol açar. Sözcüğü yok saymak ya da tahminle kullanmak özetinde ve yanıtlarında yanlış anlama neden olabilir.
2Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tırnak içindeki sözcük isim-fiildir?
“Bulmak”, işin adını bildirir ve cümlede isim gibi kullanılır; isim-fiildir. “Bulunan” sözcükleri niteleyen sıfat-fiil, “bularak” öğrenme eyleminin nasıl yapıldığını bildiren zarf-fiildir. “Buldu” kip ve kişi eki aldığı için çekimli fiildir.
3Bir kitap fuarını anlatan metni dinledin. Aşağıdaki sorulardan hangisi metindeki bilgiyi aktarmayı değil, kendi görüşünü gerekçesiyle söylemeni gerektirir?
Son soru metinde bulunan bir bilgiyi değil, senin önerini ve gerekçeni ister; metnin ötesine geçerek görüş bildirmeyi gerektirir. Diğer üç soru dinlediğin metinde anlatılan bilgileri sorar.
4Aşağıdaki ifadeler doğru mu, yanlış mı?
- İki cümleyi fiilimsiyle tek cümle yaparken çekimli fiil cümlenin sonunda kalır.
Birleştirmede bir eylem fiilimsiye dönüşerek cümlenin içine girer; çekimli fiil sonda kalır.
- Özet yazarken metindeki cümleleri değiştirmeden sırayla aktarmak gerekir.
Özet, metnin ana çizgisini koruyan ama kendi cümlelerinle kurulan kısa bir anlatımdır; cümleler aynen aktarılmaz.
- Dinlediğin bir metin için birden fazla başlık önerebilirsin.
Aynı metin için farklı başlıklar önerilebilir; önemli olan başlıkların metnin konusuyla ya da ana düşüncesiyle uyumlu olmasıdır.
- Görüş bildirirken gerekçe söylemek gerekmez, görüşü söylemek yeterlidir.
Görüş, gerekçesiyle birlikte söylenir; gerekçesiz görüş dinleyiciyi ikna etmekte zayıf kalır.
- İki cümleyi fiilimsiyle tek cümle yaparken çekimli fiil cümlenin sonunda kalır.
5Fiilimsiyle kurulan cümleleri, iki eylem arasındaki ilişkiyle eşleştir.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
6Kelimeleri uygun boşluklara yerleştir. Bir kelime artacak.
- Kurduğun cümle sözlükteki uymuyorsa sözcüğün anlamını yanlış kavramışsın demektir.
- Metnin yazarı sen olsaydın ona verebileceğin ad, bir önerisidir.
- Dinlediğin metnin ana çizgisini kendi cümlelerinle kısaca aktarmana denir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
7Selin, dinleme sırasında not aldığı sözcüklerle bir tablo hazırladı. “Derleme” sözcüğünün karşısındaki “Sözlükteki anlamı” sütununa “Herhalde toplamak demektir.” yazdı. Selin’in tablosunda hangi yanlış var? Doğru çalışma yolunu açıkla.
1. ipucu: Tablonun ikinci sütununun hangi kaynaktan doldurulması gerektiğini düşün.
2. ipucu: “Herhalde” sözcüğünün bir bilgiyi mi yoksa bir tahmini mi gösterdiğine bak.
Cevap: İkinci sütun sözlükteki anlamı göstermelidir; Selin ise tahminini yazmıştır. Doğru yol, dinleme bittikten sonra TDK Güncel Türkçe Sözlük gibi bir kaynağa bakıp sözcüğün anlamını sözlükteki açıklamayla yazmaktır. Ardından sözcüğü kendi cümlende kullanarak anlamı doğru kavrayıp kavramadığını sınayabilirsin.
8Mahalle kütüphanesinin çocuklar için masal saatleri düzenlediğini anlatan bir metni dinledin. Metinde şöyle denmişti: “Çocuklar masalı dinledikten sonra hikâyenin sonunu kendi sözleriyle tamamlıyor. Kütüphane görevlisi, çocukların hayal gücünün geliştiğini düşünüyor.” Arkadaşın şu özeti hazırladı: “Kütüphane masal saatleri düzenliyor. Çocuklar masalı dinledikten sonra hikâyenin sonunu kendi sözleriyle tamamlıyor. Kütüphane görevlisi, çocukların hayal gücünün geliştiğini düşünüyor. Bence bu etkinlik çok sıkıcı.” Özetteki iki sorunu bul ve düzelt.
1. ipucu: Özetin hangi cümlelerinin metindekiyle aynı olduğuna bak.
2. ipucu: Özetteki her bilginin metinde bulunup bulunmadığını kontrol et.
Cevap: Birinci sorun, ikinci ve üçüncü cümlelerin metinden aynen alınmasıdır; özet kendi cümlelerle kurulmalıdır. Örneğin: “Kütüphane, çocuklara masal dinletip hikâyenin sonunu onların tamamlamasını istiyor; görevli bu çalışmanın hayal gücünü geliştirdiğini düşünüyor.” İkinci sorun, metinde bulunmayan “Bence bu etkinlik çok sıkıcı.” yorumunun eklenmesidir; özette yalnız metindeki bilgiler yer almalı, kişisel görüş ayrı söylenmelidir.
Kısaca
- Dinlemeden önce araştırmanı paylaşırsın; dinlerken dikkatini dağıtacak hareketlerden uzak durup anlamını bilmediğin sözcükleri not alırsın.
- Not aldığın sözcüklerin anlamını sözlükte bulup tabloya yazarsın; ikisini kendi cümlende kullanarak anlamı sınarsın.
- Özet, metnin ana çizgisini ve sırasını korur, kendi cümlelerinle yazılır; başlık metnin konusunu ya da ana düşüncesini yansıtır; görüş gerekçesiyle birlikte söylenir.
- Fiilimsi kurarken boşluğun görevine bak: İşin adı isim-fiil, ismi niteleme sıfat-fiil, eylemin nasıl, ne zaman ya da niçin yapıldığı zarf-fiil gerektirir.
- İki cümle, birinin fiili fiilimsiye çevrilerek tek cümle olur; fiilimsi zaman, nasıl, amaç ya da niteleme gibi ilişkiyi korur.
Bu dersin öteki kaynakları
- 8. Sınıf Türkçe Yıllık Planı (2026-2027) Yıllık plan
- Türkçe Dersi Öğretim Programı (ortaokul) Öğretim programı
- 8. Sınıf Türkçe Ortak Yazılı Senaryoları (1. dönem, 2026-2027) Yazılı senaryosu
- 8. Sınıf Türkçe Günlük Planları (2026-2027) Ders planı