Eski Çağ Medeniyetlerinde Yönetim ve Ordu: Yönetim Biçimlerini Sınıflandırma, Bürokrasi ve Ordu Modelleri (Doğu Orduları, Yunan Yurttaş-Askeri, Pers ve Roma, Bozkır Ordusu)

Tarihçiler Eski Çağ'daki yüzlerce siyasi yapıyı anlamlandırmak için onları belirli ölçütlere göre gruplandırır. İlk ve en temel ölçüt, egemenliği kaç kişinin kullandığıdır: Yetki tek kişide toplanmışsa monarşi (Mısır'da firavun, Hititlerde tabarna, Perslerde şehinşah), küçük bir soylu ya da zengin grubun elindeyse aristokrasi veya oligarşi (erken dönem Atina'da soylular, Sparta'da yaşlılar meclisi), yurttaşların çoğunluğu karar alıyorsa demokrasi (Kleisthenes sonrası Atina) söz konusudur. İkinci ölçüt meşruiyet kaynağıdır: Gücünü tanrıdan alan yönetimler teokratik (Mısır, Sümer), soydan alanlar hanedan monarşisi, Gök Tanrı'nın verdiği kut anlayışına dayananlar Türk devlet geleneği, yurttaşların seçimine dayananlar ise polis ve Roma Cumhuriyeti tipindeki yönetimlerdir. Üçüncü ölçüt siyasi ölçektir: şehir devleti, merkezî krallık ve çok uluslu imparatorluk.

Sınıflandırma yaparken unutulmaması gereken nokta, bir devletin aynı anda birden fazla sınıfa girebileceğidir. Örneğin Mısır; yetki tek kişide olduğu için monarşi, firavun tanrı sayıldığı için teokratik, Nil boyunca tek merkezden yönetildiği için de merkezî krallıktır. Sparta ise ilginç bir karma yönetim örneğidir: İki kralı vardır (monarşik unsur), asıl güç yaşlılar meclisi Gerusia ile her yıl seçilen beş eforun elindedir (oligarşik unsur) ve özgür Spartalı erkeklerin katıldığı Apella adlı halk meclisi bulunur (demokratik unsur). Roma Cumhuriyeti'nde de seçilmiş konsüller, soyluların ağırlıkta olduğu Senato ve halk meclisleri bir arada çalışmıştır. Bu nedenle 'Sparta demokrasidir' ya da 'Roma tek kişinin yönetimidir' gibi tek boyutlu sınıflandırmalar yanıltıcıdır.

Sınıflandırmanın bir diğer faydası, coğrafya ile yönetim arasındaki ilişkiyi görmemizi sağlamasıdır. Dağlarla bölünmüş Yunanistan'da ulaşım zor olduğu için her vadi kendi polisini kurmuş; Nil ve Mezopotamya ovaları gibi geniş ve ortak sulama gerektiren alanlarda ise güçlü merkezî krallıklar ortaya çıkmıştır. Hareketli hayvancılığın sürdüğü Türkistan bozkırlarında ise geniş alanı kontrol etmek için ikili teşkilat gibi esnek bir yönetim modeli gelişmiştir. Buradaki eski anlamıyla 'demokrasi' ve 'cumhuriyet' kavramlarının bugünkü evrensel oy hakkına dayalı sistemlerle aynı olmadığını da akılda tutmak gerekir.

Bir şehir devletinde kral, halkın çoğunu tanıyabilir ve işleri yakından takip edebilirdi; ancak toprakları yüzlerce kilometreye yayılan krallık ve imparatorluklarda hükümdarın tek başına yönetmesi imkânsızdı. Bu sorunun çözümü bürokrasi, yani hükümdar adına görev yapan, yazı bilen ve kayıt tutan memur kadrosuydu. Mısır'da firavunun hemen altında devletin günlük işlerini yürüten vezir bulunurdu; vezir vergi, adalet ve büyük inşaat işlerini denetlerdi. Nomlar ise nomark denilen valilerce yönetilir, katipler Nil taşkınlarından sonra tarlaları ölçer, hasadı ve nüfusu kaydederdi. Vergiler çoğunlukla para olmadığı için ayni olarak, yani tahıl, hayvan ve emek şeklinde toplanırdı. Mezopotamya'da tapınak ve saray yöneticileri benzer kayıtları çivi yazılı tabletlerle tutarken Asurlular fethettikleri bölgeleri eyaletlere bölüp valiler atamış, isyan riski taşıyan halkları başka bölgelere sürgün ederek denetim altında tutmaya çalışmıştır.

Hititler farklı bir yöntem izlemiştir: Başkent Hattuşa çevresindeki topraklar doğrudan yönetilirken uzak bölgelerdeki krallıklar Hitit kralına antlaşmalarla bağlı kalmış, vergi ve savaş zamanında asker vermeyi kabul etmiştir. Önemli merkezlere, örneğin Kuzey Suriye'deki Karkamış ve Halep'e, kral ailesinden prensler yönetici olarak gönderilmiştir. Persler ise satraplık düzeniyle bu modeli büyük ölçeğe taşımıştır; satrapların aşırı güçlenmesini önlemek için bazı eyaletlerde askerî birliklerin komutanları doğrudan krala bağlanmış, böylece mali ve askerî yetki tek elde toplanmamıştır. Bu yaklaşım, yetkinin bölünmesiyle merkezin güvence altına alınması fikrinin erken bir örneğidir.

Roma fethettiği toprakları eyalet (provincia) olarak örgütlemiş; başlarına çoğu zaman eski konsül veya yargıçlardan seçilen valiler (prokonsül) göndermiştir. Vergilerin toplanması bir dönem özel vergi şirketlerine bırakılmış, bu da taşrada şikâyetlere yol açmıştır. Roma'nın en büyük yönetim aracı ise taş döşeli yol ağıydı; yollar hem orduların hızla taşınmasını hem de emirlerin ve vergilerin akışını sağlıyordu. Asya Hunlarında ise ülke sol (doğu) ve sağ (batı) kanatlara ayrılmış, her kanattaki beyler hem kendi bölgelerinin yöneticisi hem de birliklerinin komutanıydı; boy beyleri kağana vergi ve asker göndermekle yükümlüydü. Bütün bu örnekler bize şunu gösterir: Eski Çağ'da merkezin gücü; görevli kadrosunun büyüklüğüne, vergiyi toplayabilme becerisine ve haberleşme hızına bağlıydı.

Eski Çağ'ın ilk dönemlerinde orduların çoğu savaş zamanı toplanan halktan oluşurdu. Sümer şehir devletlerinde çiftçiler ve zanaatkârlar tehlike anında mızrak ve kalkan kuşanarak sık saflar halinde savaşır; soylular ise yaban eşeklerinin çektiği ağır, tahta tekerlekli arabalarla savaş alanına çıkardı. Bu sahneler Ur Sancağı adıyla bilinen süslü kutu üzerinde günümüze ulaşmıştır. Siteler arasındaki sürekli su ve toprak çatışmaları zamanla askerî örgütlenmeyi zorunlu kıldı. MÖ 24. yüzyılda Akad Kralı Sargon, sürekli maaş ve erzak verilen, yalnız savaşla uğraşan bir askerî kuvvet kurarak tarihin bilinen ilk düzenli (daimi) ordusunu oluşturdu; Mezopotamya'nın ilk imparatorluğu da bu ordunun gücüyle kuruldu.

MÖ 2. binyılda Yakın Doğu'da savaşın yüzünü at ve ispiti (parmaklıklı) tekerlekli hafif savaş arabası değiştirdi. Mısır'a at ve savaş arabası, Aşağı Mısır'ı bir süre egemenlik altına alan Hiksoslar aracılığıyla girdi; Hiksoslar kovulduktan sonra Yeni Krallık firavunları okçu, piyade ve savaş arabası birliklerinden oluşan profesyonel bir ordu kurarak Suriye'ye kadar seferler düzenlediler. Firavun hem tanrı-kral hem de ordunun başkomutanıydı. Hititler de savaş arabasını ustalıkla kullandı; Hitit savaş arabası genellikle üç kişilik (sürücü, savaşçı ve kalkancı) iken Mısır arabası iki kişilik ve daha hafifti. MÖ 13. yüzyılda Hitit Kralı II. Muvatalli ile Firavun II. Ramses arasında yapılan Kadeş Savaşı, Eski Çağ'ın en büyük savaş arabası çarpışmalarından biridir; savaşın kesin bir galibi olmaması iki güçlü devleti sonunda barışa yöneltmiştir. Hitit ordusunun bir kısmı da bağlı krallıkların antlaşma gereği gönderdiği askerlerden oluşuyordu.

MÖ 1. binyılda demir silahların yaygınlaşması ordu yapısını yeniden dönüştürdü. Demir, tunca göre daha bol ve ucuz olduğu için çok sayıda askerin silahlandırılmasını kolaylaştırdı. Bu dönemin en güçlü ordusu Asurlulara aitti: Demir silahlı piyade, atlı birlikler, savaş arabaları ve özellikle koçbaşı ile kuşatma kuleleri sayesinde surlu şehirleri ele geçirebiliyorlardı. Asurlular düşmanlarını korkutmayı bir savaş yöntemi olarak kullanmış, ancak bu sert politika fethedilen halklarda derin bir düşmanlık bırakmıştır. Doğu Anadolu'da Urartular sarp tepelere kurdukları kalelerle savunmaya ağırlık vermiş, at yetiştiriciliği ve demir işçiliğinde ileri gitmiştir. Batı Anadolu'da Lidyalılar güçlü atlı birlikleriyle tanınmış, zenginlikleri sayesinde paralı askerlere de başvurmuş; ancak MÖ 546'da başkent Sardes Pers Kralı Kiros tarafından alınmış ve Lidya Devleti sona ermiştir.

Yunan polislerinde ordu, Doğu krallıklarındaki gibi kralın maaşlı askerlerinden değil, silahını kendi parasıyla alan özgür yurttaşlardan oluşuyordu. Bu ağır zırhlı piyadelere, taşıdıkları büyük yuvarlak kalkan nedeniyle hoplit denirdi. Hoplitler omuz omuza, birkaç sıra derinlikte dizilerek falanks adı verilen sık bir duvar oluştururdu; her askerin kalkanı yanındakinin bir bölümünü de koruduğu için düzeni bozan kişi bütün arkadaşlarını tehlikeye atmış olurdu. Bu durum askerler arasında güçlü bir eşitlik ve dayanışma duygusu yarattı. Silah alacak kadar varlıklı olan orta halli çiftçiler, polisi savunan asıl güç haline gelince yönetimde de söz hakkı istemeye başladılar; böylece askerî görev ile siyasi haklar arasında doğrudan bir bağ kuruldu.

Bu bağın en sert örneği Sparta'dır. Az sayıdaki Spartalı yurttaş, kendilerinden çok daha kalabalık olan ve toprakları işleyen helotları denetim altında tutmak için bütün toplumu orduya göre örgütledi. Erkek çocuklar 7 yaşında ailelerinden alınarak agoge adı verilen sert devlet eğitimine başlar, ömürlerinin büyük bölümünü asker olarak geçirirdi; Spartalı yurttaşların ticaret ve zanaatla uğraşması hoş karşılanmazdı. Yönetimde iki kral savaşta orduya komuta eder, 60 yaşını aşmış 28 yaşlı ile iki kraldan oluşan Gerusia yasa tekliflerini hazırlar, her yıl seçilen beş efor ise kralları bile denetlerdi. Sonuçta Sparta güçlü bir kara ordusuna sahip, ancak kapalı ve değişime direnen bir askerî-oligarşik toplum oldu.

Atina ise gücünü giderek denizde aradı. MÖ 5. yüzyılın başında Pers tehdidine karşı büyük bir trireme (üç sıra kürekli savaş gemisi) donanması kuruldu ve MÖ 480'de Salamis Deniz Savaşı'nda Pers donanması yenildi. Bir trireme'yi yürütmek için yaklaşık 170 kürekçi gerekiyordu ve bu kürekçiler çoğunlukla hoplit zırhı alamayan yoksul yurttaşlardı. Devletin güvenliği onların kollarına bağlı hale gelince yoksul yurttaşların Halk Meclisi'ndeki ağırlığı arttı; Atina demokrasisi bu yüzden donanma ile birlikte güçlendi. Ordunun başında her yıl halk tarafından seçilen on strategos (komutan) bulunuyordu. MÖ 4. yüzyılda ise Makedonya Kralı II. Filip çok uzun mızraklı (sarissa) yeni bir falanksı güçlü atlı birliklerle birleştirdi; oğlu İskender'in büyük fetihleri bu yeniden düzenlenmiş orduya dayanıyordu.

Pers İmparatorluğu'nun ordusu, imparatorluğun kendisi gibi çok uluslu bir yapıya sahipti. Büyük seferlerde her satraplık kendi halkından asker toplayıp gönderir; Mısırlı, Babilli, Lidyalı, İyonyalı ve Orta Asyalı birlikler kendi silah ve kıyafetleriyle aynı orduda yer alırdı. Ordunun çekirdeğini ise Yunan tarihçi Herodot'un anlatımına göre sayısı hep 10.000'de tutulan, ölen ya da yaralananın yerine hemen yenisi konduğu için 'Ölümsüzler' adıyla anılan seçkin muhafız birliği oluşturuyordu. Pers ordusu kalabalık okçu birlikleri ve güçlü atlılarıyla geniş ovalarda etkiliydi; fakat farklı dil, donanım ve eğitime sahip birlikleri tek bir düzende hareket ettirmek zordu. MÖ 490'daki Maraton Savaşı'nda Atina hoplitlerinin Perslere karşı kazandığı başarı, sayı üstünlüğünün disiplin ve düzen karşısında her zaman yetmediğini göstermiştir.

Roma'da ise ordunun tarihi, devletin tarihiyle iç içedir. Cumhuriyet döneminde askerlik, belirli bir mülke sahip Roma yurttaşlarının hem hakkı hem göreviydi; asker savaş mevsimi bitince tarlasına dönerdi. Ordunun başında her yıl seçilen iki konsül bulunur, çok büyük tehlike anlarında ise en fazla altı ay için olağanüstü yetkili bir diktatör seçilirdi. Roma'nın temel askerî birimi lejyondu: Yaklaşık 5.000 piyadeden oluşan lejyon, gelişmiş döneminde 10 kohorta, her kohort da 80 kişilik 6 centuriaya ayrılırdı. Lejyonun gücü sert disiplininden, her akşam kurulan tahkimatlı ordugâhlardan ve askerlerin aynı zamanda yol, köprü ve sur yapan birer mühendis gibi çalışmasından geliyordu.

Roma'nın fetihleri genişledikçe yıllarca süren uzak seferler, toprağını bırakan küçük çiftçiyi yoksullaştırdı ve asker bulmak zorlaştı. Bunun üzerine MÖ 107'den itibaren konsül Gaius Marius, mülkü olmayan yurttaşları da gönüllü olarak orduya aldı; askerlere maaş, silah ve hizmet sonunda toprak verilmeye başlandı. Böylece Roma ordusu profesyonel bir orduya dönüştü; ancak bu değişimin önemli bir siyasi sonucu oldu: Askerler maaşlarını ve emeklilik topraklarını sağlayan komutanlarına, devletten daha bağlı hale geldiler. Sulla, Sezar gibi güçlü komutanların ordularını Roma'ya karşı kullanabildiği iç savaşlar başladı ve sonunda MÖ 27'de Augustus'un iktidarıyla İmparatorluk dönemi açıldı. Augustus ordunun başkomutanlığını kendi elinde topladı; uzun süre hizmet eden daimi lejyonlar sınırlardaki kalelere yerleştirildi. Roma örneği, ordu yapısındaki değişimin yönetim biçimini nasıl dönüştürebileceğini gösteren en açık örnektir.

Türkistan bozkırlarında yaşayan Türk boylarında ayrı bir asker sınıfı yoktu; at üzerinde büyüyen, çocukluktan itibaren ok atmayı öğrenen her erkek aynı zamanda bir savaşçıydı. Bu yüzden bu yapıya ordu-millet denir. Ordunun temelini, hafif zırhlı ve son derece hızlı atlı okçular oluşturuyordu; çift kavisli güçlü yaylar sayesinde dörtnala giden atın üzerinden bile isabetli ok atılabiliyordu. Mete Han döneminde ordunun onlu sisteme göre örgütlenmesi, bu gücü disiplinli bir komuta zincirine bağladı: Onar, yüzer, biner ve on biner kişilik birlikler kuruldu; on bin kişilik en büyük birliğe tümen denildi. Her birliğin başındaki komutan bir üst komutana bağlı olduğu için emirler bozkırın uçsuz bucaksız genişliğinde bile hızla iletilebiliyordu.

Türk ordusunun en tanınmış savaş yöntemi Turan taktiğidir. Bu taktikte ordunun bir bölümü savaşın ortasında yenilmiş gibi geri çekilir; düşman kesin zafer sanarak peşine düştüğünde saflarını dağıtır. Tam bu sırada önceden yanlarda saklanan birlikler ortaya çıkarak düşmanı hilal (yarım ay) biçiminde kuşatır. Bu taktik, yavaş hareket eden ağır piyade ordularına karşı çok etkiliydi. Yerleşik Çin devletleri bozkır akınlarına karşı savunma amacıyla kuzey sınırlarında surlar inşa etmiş; bu surlar MÖ 3. yüzyılda Çin'in birleşmesinden sonra birbirine bağlanarak Çin Seddinin temelini oluşturmuştur. Türklerde ordu ile yönetim iç içeydi: Boy beyleri barışta kendi boylarını yöneten yöneticiler, savaşta ise birliklerini yöneten komutanlardı; ülkeyi sol ve sağ kanada ayıran ikili teşkilat da aslında ordunun savaş düzeniyle uyumluydu. Savaş ve barış kararları Kurultay'da görüşülürdü.

Bu haftanın bütün örneklerini bir araya getirdiğimizde Eski Çağ ordularını askerin kaynağına göre üç modelde sınıflandırabiliriz. Birinci model yurttaş-asker modelidir (Atina, Sparta, erken Roma): Asker, kendi polisini savunan yurttaştır; bu da siyasi haklarla askerlik arasında bağ kurar. İkinci model profesyonel veya paralı ordu modelidir (Akad, Yeni Krallık Mısır'ı, Asur, Lidya'nın paralı birlikleri, Marius sonrası Roma): Asker eğitimli ve sürekli hazırdır, ancak bunun için ağır vergiler gerekir ve askerin sadakati maaşı verene yönelebilir. Üçüncü model ordu-millet modelidir (Asya Hunları ve sonraki Türk devletleri): Bütün halk savaşa hazırdır, ayrı bir asker sınıfı oluşmaz ve hükümdar ile beyler hem yönetici hem komutandır. Genel bir yorum olarak şunu söyleyebiliriz: Ordunun kimden oluştuğu; vergi düzenini, toplumsal sınıfları ve yönetime kimlerin katıldığını doğrudan etkilemiştir.